Türkiye’nin Afrika Açılımı: Neoklasik Realist Bir Değerlendirme

Öz

Türk dış politikasında bölgesel yaklaşımların ağırlık kazanmasıyla yeni yönelimler ortaya çıkmıştır. Bu doğrultuda Türkiye’nin Afrika kıtası ülkeleriyle gelişen ilişkileri bir açılımı simgeleyerek tartışılmaya başlanmıştır. Neoklasik realizmde; klasik realizmle ile neorealizmi birleştirilerek devletlerin dış politika yaklaşımlarını uluslararası sistem ile birlikte iç siyasetin şekillendirdiği vurgulanır. Bu makalede Türkiye’nin Afrika’ya yönelik açılım süreci örnek olay seçilmiş, neoklasik realizm teorisi kullanılarak dış politika analizi yapılmıştır. Uluslararası ortam/sistem bağımsız değişken, iç siyaset ara değişken olarak kabul edilirken, Afrika’ya yönelik dış politika yaklaşımı bağımlı değişken şeklinde görülmüştür. Makalenin temel iddiası 21. yüzyılda uluslararası sistem değişimi Türk dış politikasını etkilemiş, bu eksende Türkiye’nin iç siyasal süreçleriyle dış politika arasında ilişki kurulabilmiştir. Makalenin veri seti olarak 2002-2024 arası dönemde seçim beyannameleri ve hükümet programları esas alınmış, söz konusu belgelerde geçen ifadelerin niteliği ve niceliksel değişimi MAXQDA yazılım programı aracılığıyla incelenmiştir. Makalenin temel amacı söz konusu veri seti üzerinden içerik analizi yapılarak Türkiye’nin Afrika açılımının nasıl geliştiğinin ve bu süreçte hangi temaların ne kadar kullanıldığının belirlenmesidir.

Anahtar Kelimeler

• Dış Politika Analizi
• Seçim Beyannameleri
• Hükümet Programları
• Neoklasik Realizm
• Türkiye’nin Afrika Açılımı

Türkiye’s Africa Initiative: A Neoclassical Realist Assessment

Öz

New tendencies have emerged in the Turkish foreign policy with the increasing prominence of regional approaches. In this context, Türkiye’s developing relations with African countries have begun to be discussed as symbolizing an opening. In neoclassical realism, by combining classical realism and neorealism, it is emphasized that foreign policy approaches of states are shaped not only by international system but also by internal politics. In this article, Türkiye’s initiative process towards Africa is selected as a case study and foreign policy analysis is conducted using neoclassical realism theory. While the international environment/system is accepted as the independent variable, internal politics is considered the intervening variables, and the foreign policy approach towards Africa is regarded as the dependent variable. The main argument of the article is that the transformation of the international system in the 21st century has affected the Turkish foreign policy, along this axis a relationship can be established between Türkiye’s internal political processes and foreign policy. As the dataset of the article, election manifestos and government programs covering the period between 2002 and 2024 are taken as the basis, the qualitative and quantitative change of the expressions contained in the documents in question are analyzed through the use of the MAXQDA software program. The primary aim of this article is to determine, through a content analysis of the given dataset, which themes have predominantly shaped the development of Türkiye’s Africa Initiative and to what extent they have been utilized.

Anahtar Kelimeler

• Foreign Policy Analysis
• Election Manifestos
• Government Programs
• Neoclassical Realism
• Türkiye’s Africa Initiative

Kaynakça

1. Akpınar, P. (2013). Turkey’s Peacebuilding in Somalia: The Limits of Humanitarian Diplomacy. Turkish Studies, 14(4), 735-757. https://doi.org/10.1080/14683849.2013.863448.
2. Aksoy, M. ve Çemrek, M. (2010). Türk Dış Politikası Kimlik Sorunsalı. E. Efegil ve C. Yenigün (Ed.), Türkiye’nin Değişen Dış Politikası (s. 151-172) içinde. Nobel Yayıncılık.
3. Anadolu Ajansı. (2024, 2 Şubat). Nijerya, Türkiye’den satın aldığı iki savaş helikopterini sahada kullanmaya başlıyor. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/nijerya-turkiyeden-satin-aldigi-iki-savas-helikopterini-sahada-kullanmaya-basliyor/3129776.
4. Anadolu Ajansı. (2022, 28 Aralık). Türkiye, Afrika kıtasıyla 2022’de de yoğun bir diplomasi yürüttü. https://www.aa.com.tr/tr/politika/turkiye-afrika-kitasiyla-2022de-de-yogun-bir-diplomasi-yuruttu/2774265.
5. Ateş, D. (2014). Türk Dış Politikasına Giriş, Yeni Muhafazakarlık ve Doğu-Batı Ekseninde Yapısal Değişim. Dora Yayınları.
6. Aydın, H. (2023). Uluslararası İlişkiler Üzerine Lisansüstü Çalışmaların İçerik Analizi: Afrika Örneği. Uluslararası Afro-Avrasya Araştırmaları Dergisi, 8(16), 67-83.
7. Aydın, H. ve Sıvış, E. (Ed.). (2024). 50 Soruda Türkiye-Afrika İlişkileri. Altınbaş Üniversitesi Yayınları.
8. Bakan, S. (2006). Teoriler Işığında Dış Politika. İ. Bal (Ed.), 21.yüzyılda Türk Dış Politikası (s. 9-29) içinde. Lalezar Kitabevi.

9. Balcı, A. ve Miş, N. (2008). Turkey’s Role in the Alliance of Civilizations: A New Perspective in Turkish Foreign Policy?. Turkish Studies, 9(3), 387-406. https://doi.org/10.1080/14683840802267355
10. Balıkçıoğlu, N. (2022). Türkiye ve Afrika Arasındaki Dış Ticaretin Gelişimi & 2000-2020 Dönemi Seçilmiş Ülke Örnekleri. Orion Kitabevi.
11. Cannon, B. J. (2016). Turkey in Kenya and Kenya in Turkey: Alternatives to the East/West Paradigm in Diplomacy, Trade and Security. African Journal of Political Science and International Relations, 10(5), 56-65. https://doi.org/10.5897/AJPSIR2015.0861
12. Cicioğlu, Ş. ve İbrahim, R. H. A. (2023). Analysis of Foreign Trade Between Türkiye and Africa. Turkish Journal of Middle Eastern Studies, 10(2), 75-102.
13. Çavuşoğlu, M. (2020, 14 Aralık). Girişimci ve İnsani Dış Politikamız. https://www.mfa.gov.tr/site_media/html/2021-yilina-girerken-girisimci-ve-insani-dis-politikamiz.pdf.
14. Dal, S. (2024). 2000 Sonrası Dönemde Türkiye ile Güney Afrika Cumhuriyeti Arasındaki Ekonomik İlişkiler. Kriter Akademi Yayınları.
15. Davutoğlu, A. (2007). Stratejik Derinlik (22. Baskı). Küre Yayınları.
16. Davutoğlu, A. (2013, 3 Eylül). Dışişleri Bakanı Sayın Ahmet Davutoğlu’nun Afrika Stratejileri Sektörel Değerlendirme Toplantısının Açılışında Yaptıkları Konuşma. https://www.mfa.gov.tr/disisleri-bakani-sayin-ahmet-davutoglu_nun-afrika-stratejileri-sektorel-degerlendirme-toplantisinin-acilisinda-yaptiklari-konusm.tr.mfa.
17. Doğan, H. (2025). The Nexus of Power, Culture, and Elite Interactions: A Neoclassical Realist Framework for Foreign Policy Analysis. Uluslararası İlişkiler, 22(88), 5-23.
18. Dönmez, R. Ö. (2014). Ahmet Davutoğlu Dış Politika Anlayışının Kökenleri: Modernite Eleştirisinden Modernitenin Merkezine. R. Ö. Dönmez (Ed.), Türkiye’de Politik Değişim ve Türk Dış Politikası: Neo-Osmanlıcılığın Sosyopolitiği (s. 9-32) içinde. Dora Yayıncılık.
19. Efe, M. (2015). Afrika’yı Anlamak ve Afrika Türkiye İlişkileri. Murat Yayınevi.
20. Erdağ, R. (2013). Türkiye’nin Stratejik Kültürü ve Dış Politikada Yansıması. Akademik İncelemeler Dergisi, 8(1), 51-76.
21. Ermağan, İ. ve Tepeciklioğlu, E.E. (Ed.). (2021). Dünya Siyasetinde Afrika 7, Türkiye’nin Afrika Ülkeleri ile İlişkileri: Süreç-Kısıtlar-Olası Çözümler. Nobel Akademik Yayıncılık.
22. Ersoy, E. (2019). Realizm. R. Gözen (Der.), Uluslararası İlişkiler Teorileri (s. 165-196) içinde. İletişim Yayınları.
23. Eşiyok, B. (2014), Türkiye-Afrika Ekonomik İlişkileri: 2002-2014 Dönemi. İ. Ermağan (Ed.), Dünya Siyasetinde Afrika 1 (s. 397-428) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
24. Farrands, C. (1988). State, Society, Culture and British Foreign Policy. M. Smith, S. Smith ve B. White (Ed.), British Foreign Policy: Tradition, Change and Transformation (s. 50-70) içinde. Unwin Hyman.
25. Gökçe, E. U. (2024). Uluslararası İlişkiler Araştırmalarında Nicel, Nitel ve Karma Yöntemler. Çizgi Kitabevi.
26. Gözen, R. (2010). Türk Dış Politikasında Değişim Var mı?. E. Efegil ve C. Yenigün (Ed.), Türkiye’nin Değişen Dış Politikası (s. 19-35) içinde. Nobel Yayıncılık.
27. Gray, C. S. (1999). Strategic Culture as Context: The First Generation of Theory Strikes Back. Review of International Studies, 25(1), 49-69, https://doi.org/10.1017/S0260210599000492.
28. Gustavsson, J. (1999). How Should We Study Foreign Policy Change?. Cooperation and Conflict, 34(1), 73-95. https://doi.org/10.1177/00108369921961780
29. Hazar, N. (2016). Türkiye-Afrika İlişkileri (3. Baskı). Akçağ Yayınları.
30. Karpat, K. H. (2002). Studies on Ottoman Social and Political History: Selected Articles and Essays. Brill.
31. Kavak, G. (2021, 17 Ekim). Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın Afrika turu: Atılan adımlar ve beklentiler. https://www.aa.com.tr/tr/analiz/cumhurbaskani-erdoganin-afrika-turu-atilan-adimlar-ve-beklentiler/2394519.
32. Kaya, İ. (2020). Türkiye’nin Afrika Açılımı Kapsamında Türkiye-Sudan İlişkileri. Dora Yayınları.
33. Klein, Y. (1991). A Theory of Strategic Culture. Comparative Strategy, 10(1), 3-23. https://doi.org/10.1080/01495939108402827
34. Köse, M. (2022). Dönüşümün On Yılı & Türkiye ve Somali’nin Çok Katmanlı İlişkilerinin İhyası. Afrika Vakfı Yayınları.
35. Langan, M. (2016). Virtous Power Turkey in sub-Saharan Africa: the ‘Neo-Ottoman’ Challenge to the European Union. Third World Quarterly, 38(6), 1399-1414. https://doi.org/10.1080/01436597.2016.1229569
36. Mufti, M. (2009). Daring and Caution in Turkish Strategic Culture. Palgrave Macmillan.
37. Orakçı, S. (2018). Türkiye Afrika İlişkileri: Tarihi Süreç, Yaklaşımlar ve Beklentiler. İnsamer Yayınları.
38. Özkan M. ve Orakçı, S. (2021). Türkiye-Afrika Zirveleri: Küresel Dönüşüm Zamanlarında Stratejik Bir Ortaklık. N. R. Ngwa (Ed.), Zirve Diplomasisi: Afrika’nın Stratejik Ortaklığında Yeni Bir Yaklaşım (s. 11-34) içinde. Afrika Vakfı Yayınları.
39. Ripsman, N. M., Taliaferro, J. W. ve Lobell S. E. (2016). Neoclassical Realisty Theory of International Politics. Oxford University Press.
40. Rose, G. (1998). Neoclassical Realism and Theories of Foreign Policy. World Politics, 51(1), 144-172. https://doi.org/10.1017/S0043887100007814
41. Rosenau, J. N. (1990). Turbulence in World Politics. Princeton University Press.
42. Sönmez, G. (2020). A Neoclassical Realist Approach to Turkey under JDP Rule. Cambridge Scholars Publishing.
43. Sönmezoğlu, F. (2016). Son Onyıllarda Türk Dış Politikası. Der Yayınları.
44. Şahin, M. (2020). Theorizing the Change: A Neoclassical Realist Approach to Turkish Foreign Policy. Contemporary Review of the Middle East, 7(4), 1-19.
45. Tepeciklioğlu, E.E. (2018). Turkey-Africa Relations in 2018: Two Decades After Turkey’s Openning to Africa. Africa: Year in Review, Wilson Center.
46. Tepeciklioğlu, E. E. (2019). Türk Dış Politikasında Afrika, Temel Dinamikler, Fırsatlar ve Engeller. Nobel Akademik Yayıncılık.
47. Tepeciklioğlu, E. E. (2020). Turkey’s African Engagement: A Critical Analysis. I. Carlo, E. E. Tepeciklioğlu, A. Paul ve Y. Wu (Der.). Eurasia goes to Africa (s. 47-59) içinde. European Policy Centre.
48. Vaisse, M. (2024). 1945’ten Günümüze Uluslararası İlişkiler. Doğubatı Yayınları.
49. Walt, S. (2002). The Enduring Relevance of the Realist Tradition. I. Katznelson ve H. Milner (Ed.), Political Science: State of the Discipline III (s. 197-230) içinde. W.W. Norton & Company, Inc.
50. Waltz, K. (1979). Theory of International Politics. Waveland Press.
51. Wendt, A. (1999). Social Theory of International Politics. Cambridge University Press.
52. Yeşilyurt, N. (2017). Explaining Miscalculation and Maladaptation in Turkish Foreign Policy towards the Middle East during the Arab Uprisings: A Neoclassical Realist Perspective. All Azimuth, 6(2), 65-83.
53. Yıldız, T. (2023). İslamcı İdeolojide Milli Güvenlik: Uluslararası Boyut Üzerinden Bir Açıklama. Ö. Kaygusuz ve B. Özkan (Der.). Devletin Güvenliği Adına, Türkiye’de Milli Güvenlik Siyaseti (s. 205-237) içinde. İletişim Yayınları.