Examination of Turkish and Arabic Works in the Field of History of Religions in Turkish Manuscript Libraries: A Bibliographic Approach

Öz

This study examines manuscripts and printed works in Ottoman Turkish and Arabic on the history of religions, held in various libraries across Turkey. The 61 identified works encompass subjects such as the history of religions, Christian apologetics (reddiye), the history of prophets, and interreligious polemics. The primary objective is to create a systematic bibliography of these works, correct errors in existing catalogue records, identify anonymous works, and provide a reliable dataset. The works have been classified according to their language of composition, date, and subject matter; incomplete or erroneous catalogue entries have been rectified. While focusing predominantly on printed works from the 19th and 20th centuries, the study also includes examples from Ottoman manuscript literature. The complete bibliographic records of significant authors such as Ahmed Midhat Efendi and Mehmed Şemseddin Günaltay have been identified, and attempts have been made to determine the authorship of anonymous works. The research provides significant data on the place of the history of religions within the Ottoman intellectual world, the nature of interreligious debates, and the historical course of academic development in this field. Works critiquing Christianity illuminate the atmosphere of interreligious relations and discourse of the period. This study underscores the necessity of re-evaluating classical sources in the field and aims to establish a fundamental reference for future research in the history of religions.

Anahtar Kelimeler

• History of Religions
• Ottoman Turkish
• Arabic
• Manuscripts
• Bibliography

دراسة الأعمال التركية والعربية في مجال تاريخ الأديان في مكتبات المخطوطات التركية: نهج ببليوغرافي

Öz

تتناول هذه الدراسة المخطوطات والأعمال المطبوعة باللغتين التركية والعربية العثمانية حول تاريخ الأديان في المكتبات التركية. وتغطي الأعمال الـ 61 التي تم تحديدها مواضيع مثل تاريخ الأديان، ورفض المسيحية، وتاريخ الأنبياء، والجدل بين الأديان. الهدف الرئيسي هو إنشاء ببليوغرافيا منهجية لهذه الأعمال، وتصحيح أخطاء الفهرسة، وتحديد الأعمال التي لا تحمل أسماء مؤلفين، وتوفير مجموعة بيانات موثوقة. تم تصنيف الأعمال حسب لغتها وتاريخها وموضوعها؛ وتم تصحيح الإدخالات المفقودة أو غير الصحيحة في الفهارس. تركز الدراسة في المقام الأول على الأعمال المطبوعة من القرنين التاسع عشر والعشرين، وتشمل أيضًا أمثلة من المخطوطات العثمانية. تم تحديد الببليوغرافيات لمؤلفين مهمين مثل أحمد مدحت أفندي ومحمد شمس الدين غونالتاي، وبُذلت جهود لتحديد مؤلفي الأعمال المجهولة. توفر هذه الدراسة بيانات مهمة عن طبيعة النقاشات بين الأديان ومسار التطور الأكاديمي في العالم الفكري العثماني، بدلاً من تاريخ الأديان. تسلط الأعمال التي تنتقد المسيحية الضوء على العلاقات بين الأديان في تلك الفترة. تسلط هذه الدراسة الضوء على الحاجة إلى إعادة تقييم المصادر الكلاسيكية في هذا المجال، وتهدف إلى أن تكون مرجعًا أساسيًا للبحوث المستقبلية.

Anahtar Kelimeler

• تاريخ الأديان
• التركية العثمانية
• العربية
• المخطوطات
• الببليوغرافيا

Türkiye Yazma Eserler Kütüphanelerinde Dinler Tarihi Alanındaki Türkçe ve Arapça Eserlerin İncelenmesi: Bibliyografik Bir Yaklaşım

Öz

Bu çalışma, Türkiye kütüphanelerindeki Osmanlı Türkçesi ve Arapça dinler tarihi yazma ve matbu eserlerini incelemektedir. Tespit edilen 61 eser; dinler tarihi, Hıristiyanlık reddiyesi, peygamberler tarihi ve dinler arası polemikler gibi konuları kapsar. Temel amaç, bu eserlerin sistematik bir bibliyografyasını oluşturmak, katalog hatalarını düzeltmek, müellifsiz eserleri tespit etmek ve güvenilir bir veri seti sunmaktır.Eserler, telif dili, tarihi ve konusuna göre tasnif edilmiş; kataloglarda eksik veya hatalı kayıtlar düzeltilmiştir. Ağırlıklı olarak 19. ve 20. yüzyıl matbu eserlerine odaklanan çalışma, Osmanlı yazma örneklerini de içerir. Ahmed Midhat Efendi ve Mehmed Şemseddin Günaltay gibi önemli müelliflerin eser künyeleri belirlenmiş, anonim çalışmaların müellif tespitine çalışılmıştır. Araştırma, Osmanlı entelektüel dünyasında dinler tarihinin yerine, dinler arası tartışmaların niteliğine ve akademik gelişimin seyrine dair önemli veriler sunmaktadır. Hıristiyanlık eleştirisi türündeki eserler, dönemin dinler arası ilişkiler ortamını aydınlatmaktadır. Bu çalışma, alandaki klasik kaynakları yeniden değerlendirme ihtiyacını ortaya koymakta ve gelecekteki araştırmalar için temel bir başvuru kaynağı oluşturmayı hedeflemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dinler Tarihi
• Osmanlı Türkçesi
• Arapça
• Yazma Eserler
• Bibliyografya

Kaynakça

1. Ahmed Midhat. Müdâfa‘a. İstanbul: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, BB0000003721, 569 s.
2. Ahmed Midhat. Müdâfa‘aya Mukabele ve Mukabeleye Müdâfa‘a. İstanbul: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, BB0000003722, 508 s.
3. Ahmed Midhat. Paris’te 30.000 Budi. Dersaadet: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, BB0000025222, 238.
4. Ahmed Midhat Efendi. Tedris-i Târîh-i Edyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmirli İsmail Hakkı, 01079, 336 s.
5. Ahmed Nûreddin b. Mehmed Emîn Veysicânî. Terceme-i Tuhfetü’l-Erîb fi’r-Reddi alâ Ehli’s-Sâlîb. Manisa Kütüphanesi, Akhisar Zeynelzade, 1377, 45 yk., 20 st.
6. Ahmet Mithat vd. Paris’te 30.000 Bûdî. Konya: Çizgi Kitabevi, 2020.
7. Aksel, Hesna Serra. “Budizm’in Batı’dan Doğuşu: Modern ve Postmodern Budizm”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 54 (Aralık 2020), 85-107. https://doi.org/10.29288/ilted.738052
8. Alparslan, Ali. “Nesta‘lik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/11-15. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.

9. Arıtan, Ahmet Saim. “Ciltçilik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/551-557. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
10. Atasağun, Galip. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmaları”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 20/20 (Eylül 2005), 203-248. http://dergipark.org.tr/tr/pub/neuifd/issue//210429
11. Batuk, Cengiz. “Türkiye’de Dinler Tarihi Çalışmalarının Tarihsel Seyri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 9/4 (Ağustos 2009), 70-97. http://dergipark.org.tr/tr/pub/daad/issue//61973
12. Birışık, Abdulhamit. “Rahmetullah el-Hindî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/419-421. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
13. Bozkurt, Nebi. “Şemse”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/518. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
14. Bulut, Halil İbrahim. “Hacı Abdullah Petricî ve Risâle Fî Reddi’r-Revâfız ve İsbâti Temâmiyyeti Kur’ân-ı ‘Azîmi’ş-Şân Adlı Risâlesinde Kur’ân’ın Tahrif Edildiği İddialarına Karşı Eleştirileri”. e-Makalat Mezhep Araştırmaları Dergisi 12/1 (Haziran 2019), 3-43. https://doi.org/10.18403/emakalat.554199
15. Çetin, Atilla. “Derkenar”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 9/179-180. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
16. Derman, M. Uğur. “Ebru”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 10/80-82. İstanbul: TDV Yayınları, 1994.
17. Derman, M. Uğur. “Nesih”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 33/1-3. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
18. Derman, M. Uğur. “Ta‘lik”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/507-508. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
19. DİA. “Mahmûd Paşa el-Felekî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. TDV Yayınları, ts.
20. Ef. Rahmetullah, Delhi’li. İzhar-ül Hakk Tercümesi. çev. Ömer Fehmi Ef. - Nüzhet Ef. İstanbul: Sönmez Neşriyat A.Ş. Yayınları: Umumî Neş., 1972.
21. Erdoğdu, Ali. “Seydişehrî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/25-27. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
22. Erünsal, İsmail E. “Reddâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/515. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
23. Es’ad. Târîh-i Edyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fethi Sezai Türkmen Matbu, 00507, 142 s.
24. Esgin, Mehmet. “Kur’ân-ı Kerim’in Öteki Dinlere Karşı Tavrı”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/5 (Temmuz 2016), 77-105. http://dergipark.org.tr/tr/pub/bozifder/issue//240254
25. eş-Şeyhü’l-İmâm Ebu’l-Abbâs Ahmed. Merâtibü’l-Enbiyâ. Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Ağa Cami, 00149-008, 111a-113b yk., 10 st.
26. Güloğlu, Nazife Vildan - Kardaş, Hasan. “Kastamonu Yazma Eserler Kütüphanesi’ndeki Tecvid ve Kıraat İlmiyle İlgili Osmanlı Türkçesi ve Farsça Yazma Eserlerin İncelenmesi”. Rumeli İslam Araştırmaları Dergisi 15 (Nisan 2025), 92-110. https://doi.org/10.53336/rumeli.1645389
27. Günaltay, Mehmed Şemseddin. Târîh-i Edyân. İstanbul Kanaat Matbaası: Süleymaniye Kütüphanesi, Hafız İbrahim Gürpınar, 02012, 320 s.
28. Gürbüzer, İbrahim. “İbn Hazm (Dinler Tarihi)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/56-57. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
29. Hâcegîzâde, Mustafa b. Muhammed el-Kastamonî. el-Metalibü’l-Âliye fi’l-Kütübi’l-Münzele. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 03446-006, 88-97 yk., 30 st.
30. Halil Hâlid Bey. Fusûl-i Mütenevvi‘a I İslam ile Nasrâniyetin Münâsebât-ı Asliyyesi. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmirli İsmail Hakkı, 01088-001, 21 s.
31. Harman, Ömer Faruk. “Tercüman, Abdullah”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/494-495. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
32. Harputlu Hoca İshak Efendi. Şemsü’l-Hakîka. Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Basmalar, 2028.
33. Harputlu İshâk Hoca. Zıyâü’l-Kulûb. Ragıp Paşa Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 02280, 310.
34. Huyugüzel, Ömer Faruk. “Yalçın, Hüseyin Cahit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/300-301. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
35. İbn Danyâl, Ebû Abdullah Şemseddin Muhammed b. Danyâl b. Yusuf el-Kehhâl el-Hakîm el-Huzâ‘î el-Mavsılî. Kitâbü’l-Azame. Köprülü Kütüphanesi, Fazıl Ahmed Paşa, 00053-002, 111-134 yk. ;
36. İbn Destân, Hacı Abdullah Abdi b. Destân Mustafa el-Petricî. Îzâhu’l-Merâm fî Keşfi’-Zılâm. Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Basmalar, 2008.
37. İbn Hazm ez-Zâhirî, Ebû Muhammed Ali b. Ahmed b. Sa‘îd el-Endelüsî el-Kurtubî. el-Fasl fi’l-Milel ve’l-Ârâi ve’n-Nihal. Ragıp Paşa Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 00816, 283 yk., 23 st.
38. İstanbul Maârif Müfettişi Mustafa Nûri Bey. Târîh-i Esâtîr. Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, BB00014915/2, 147-435 s.
39. Kara, Mustafa. “İshak Efendi, Harputlu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 22/531-532. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
40. Kut, Günay. “İstanbul’daki Yazma Kütüphaneleri”. Tarih Dergisi 0/33 (Haziran 2011), 241-374. http://dergipark.org.tr/tr/pub/iutarih/issue//119928
41. Mahmûd Es‘ad b. Emin es-Seydişehrî. Târîh-i Edyân. Atıf Efendi Kütüphanesi, Atıf Efendi Ek, 00492, 120 s.
42. Mehmed Sedâd. Dâvud Aleyhisselâm. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Müteferrik, 4849, 141 s.
43. Midhat Efendi, Ahmed. Paris’te 30.000 Budi. Çizgi Kitabevi, 1. Basım., 2020.
44. Mimarzâde Mehmed Emrullah. Mir’at-ı Edyân ve Mezâhib. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fethi Sezai Türkmen Matbu, 00059-003, 124 s.
45. Mithat, Ahmet. Târîh-i Edyân. İstanbul: Atıf Efendi Kütüphanesi, 336 s.
46. Mustafa Rüşdü b. Ahmed b. Receb. Risâletu’t-Takvîl fî Teftîşi’l-İncîl. Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, BM2891, 55 shf.
47. Okay, M. Orhan. “Ahmed Midhat Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/100-103. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
48. Özcan, Tahsin. “Mustafa Nûri Paşa”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 31/342-343. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
49. Poroy, Ayşegül Özlenen. “Brüksel’de ‘Yüzyıl Sonu’ Dönemi ve Yeni Müzesi The Era Of ‘Fın De Sıecle’ And It’s New Museum In Brussels”. Akdeniz Sanat 7/13 (Ekim 2014), 0-0. http://dergipark.org.tr/tr/pub/akdenizsanat/issue//291595
50. Rahmetullah b. Halîlürrahmân el-Hindî ed-Dihlevî. İzhârü’l-Hak. Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Nusret Giresuni, 00045, 288+285 s.
51. Refik Bey el-Azm, Refik b. Mahmûd b. Halil el-Azm ed-Dımaşkî. Risâle fî Beyâni Keyfiyyeti İntişâri’l-Edyân. Mısır: Süleymaniye Kütüphanesi, Osman Huldi Öztürk, 00354, 44 s.
52. Şahin, Kamil. “Günaltay, Mehmet Şemsettin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 14/286-288. İstanbul: TDV Yayınları, 1996.
53. Şemseddin, Muhammed. Târîh-i Edyân. Kayseri Kütüphanesi, Raşid Efendi, 320 s.
54. Şensoy, Sedat. “Ta‘lîkāt”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 39/508-510. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
55. Tanyu, Hikmet. “Türkiye’de Dinler Tarihi’nin Tarihçesi”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1-4 (Haziran 1960), 95-98. http://dergipark.org.tr/tr/pub/auifd/issue//1078144
56. Tomar, Cengiz. “Refik Bey el-Azm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 34/527-529. İstanbul: TDV Yayınları, 2007.
57. Uzun, Mustafa İsmet. “Halil Hâlid Bey”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 15/313-316. İstanbul: TDV Yayınları, 1997.
58. Din Nedir? Resimli Ay Matbaası: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler Basma, BB0000016392, 54 s.
59. Dünyanın Büyük Dinleri. Edirne Selimiye Kütüphanesi, Selimiye Basmalar, 7156.
60. Muhtelif Milletlerin Allah İtikadları. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Müteferrik, 003021/13, 63+1 s. Müslüman ve Hıristiyan Din Bilginlerinin Tartışmaları Hakkında Hikâye. Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 01183-005, 103-106 yk., 12 st.