An Uṣūlī Linguistic Reading of Obligation Terms in the Qur'an: A Case Study of 'Kataba' and 'Faraḍa'

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 2, 174 - 197, 24.12.2025

Muncid Ebubekir , Mohamed Amine Hocini

https://doi.org/10.65662/balagh.1807312

Öz

This study provides an analysis of the terms expressing the concept of obligation in the Qur’an. It explores the terms “necessity” (وجب), “duty” (كلّف), and “obligation” (لزم), with a particular focus on the terms “prescribe” (كتب) and “impose” (فرض) as the most frequently used expressions to denote Islamic legal obligations. The study investigates the linguistic meanings of these terms, identifies their occurrences in the Qur’an, and analyzes how they are interpreted by Islamic jurists (Uṣūl scholars). The findings indicate that the term "كتب" is the most common and dominant expression in the Qur’an. It is used to convey both legal obligations and universal laws comprehensible through reason, such as in the verse: "Retaliation is prescribed for you..." (Al-Baqarah, 2:179). The term “writing” also implies documenting and confirming rulings, emphasizing their permanence and immunity to modification or abrogation. On the other hand, the term "فرض" signifies definitive obligations and is often used in specific rulings, such as inheritance and financial maintenance. It also carries additional meanings in language and the Qur’an, including estimation and intention. This is evident in the term "scientific hypothesis," which refers to research issues that lack definitive evidence and are not classified as established facts. The study refrains from addressing commands and prohibitions, as these encompass all five categories of legal rulings (obligation, recommendation, permissibility, prohibition, and disfavor). The research highlights the Qur’an’s linguistic precision and rhetorical diversity, achieving a balance between legislative obligation and rational guidance, thereby demonstrating the legislative miracle of the Qur’an.

Anahtar Kelimeler

Tafsir , Obligation Terms in the Quran , Relationship between Methodology and Tafsir , Ketebe – Farada.

Kur’ân’da Vücûb Lafızlarının Usûlî ve Dilbilimsel Okuması: Ketebe (كتب) ve Farada (فرض) Lafızları Örneği

Öz

Bu çalışma, Kur'an-ı Kerim'deki zorunluluk kavramlarını ifade eden terimlerin analitik bir okumasını sunmaktadır. Araştırma, “gereklilik” (وجب) , “yükümlülük” (كلّف), ve “zorunluluk” (لزم) kavramlarını ele aldıktan sonra, özellikle “yazmak” (كتب) ve “farz kılmak” (فرض) terimlerine odaklanmaktadır. Bu iki terim, şer‘î yükümlülükleri ifade etmede en çok kullanılan ifadeler arasında yer almaktadır. Araştırma, öncelikle bu iki terimin dil bilimsel anlamlarını ayrıntılı bir şekilde inceledikten sonra, Kur'an-ı Kerim'deki kullanım yerlerini tespit etmek için kapsamlı bir analiz gerçekleştirmiştir. Ayrıca, bu terimlerin İslâm hukukçuları (usulcüler) tarafından nasıl yorumlandığı derinlemesine ele alınmıştır. Araştırmanın bulguları, “كتب” teriminin Kur'an-ı Kerim'deki en yaygın ve baskın ifade olduğunu göstermektedir. Bu terim, “فرض”, “وجب”, “كلّف” ve “لزم” terimlerinin toplamından daha sık tekrarlanmıştır. “كتب” terimi, şer‘î zorunluluklar ve akıl yoluyla anlaşılabilir kevnî (tabiat) yasaların ifade edilmesinde kullanılmıştır. Aklın, gerekliliğine ve güzelliğine ulaştı hükümlerden birisi, “kısas”ın yazıldığını ifade edilen şu ayettir: “Sizlere kısasta hayat vardır.” (Bakara, 2/179). “Kitâbe” terimi aynı zamanda hükümlerin teyidini, sabitliğini, neshe kabil olmaması ve değiştirilemezliğini, vurgulamaktadır. “فرض” terimi ise dilde, Kur'an'da ve usulde çeşitli anlamlara sahiptir. Usulcüler nezdinde, bu terim kesin bir yükümlülüğü ifade etmekte ve özellikle miras ve nafaka gibi özel yükümlülükleri belirtmek için kullanılmaktadır. Örneğin, şu ayette olduğu gibi: “Belirli bir pay olarak farz kılınmıştır.” (Nisa, 4/7). Ayrıca, dilde ve Kur'an'da tahmin, takdir ve niyet anlamlarına da gelir. Örneğin, şu ayette geçen kullanım gibi: “Kim hac yapmayı niyet ederse...” (Bakara, 2/197. Bunun benzerini “farazi ilim” teriminde de görmek mümkündür. Bu terim henüz yeterli delile sahip olunmadığı için sabit gerçek hakikatler (teori) altında ele alınarak kullanılmaz. Araştırmacı, emir ve yasak fiillerine değinmekten kaçınmıştır; zira bu fiiller yalnızca şer‘î zorunlulukları değil, aynı zamanda beş hüküm kategorisini (farz, mendup, mübah, haram ve mekruh) kapsamaktadır. Çalışma ayrıca, Kur'an-ı Kerim'in dilsel hassasiyetini ve ifadelendirme çeşitliliğini, şer‘î yükümlülükler ile aklî yönlendirme arasındaki dengeyi nasıl yansıttığını ortaya koymaktadır. Bu durum, Kur'an-ı Kerim’in eşsiz teşrî icazını gözler önüne sermektedir.

Anahtar Kelimeler

Tefsir , Kur’an’da Vücûb Lafızları , Usul ve Tefsir İlişkisi , Ketebe – Farada

قراءة أصولية لغوية لألفاظ الوجوب في القرآن الكريم، "كتب وفرض" نموذجًا

Öz

يتناول البحث قراءة تحليلية لألفاظ الوجوب في القرآن الكريم، مرورًا بمادة (وجب) و(كلف) و(لزم) وصيغة (حقًا على)، ومركّزًا على مادتي (كتب) و(فرض) باعتبارهما التعبيرين الأكثر حضورًا للدلالة على الواجب الشرعي. حيث حرصت الدراسة على استطلاع دلالة المادتين في كتب اللغة والتفريق بينهما بشكل دقيق، ثم تتبع مواضعهما في القرآن الكريم عبر دراسة استقصائية (لكل المواضع ثم انتخاب بعضها للتحليل والدراسة بما يكشف عن دلالة اللفظين بصورة واضحة، ويظهر الفرق اللغوي الدقيق بينهما) تحليلية، ثم بيان الدلالة الدقيقة لكل منهما لدى الأصوليين. وقد توصل الباحث إلى أن (كتب) هو التعبير القرآني الأكثر حضورًا، متفوّقًا في عدد مرات تكراره على مادة (فرض) و(وجب) و(كلف) و(لزم)، وأنه يرد للتعبير عن الضرورات الشرعية والقوانين الكونية والسنن الاجتماعية ذات القابلية للتعليل والفهم، ومما يمكن أن يسترشد العقل لأحسنيتها وضرورتها، كما في قوله تعالى: ﴿كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ﴾، والكتابة تدل على التوثيق والتثبيت للأحكام وعدم القابلية للنسخ والإنساء أو التصرف والتعديل. أما كلمة (فرض)، فذات دلالات عديدة في اللغة والقرآن وعلم الأصول، أما لدى الفريق المنتمي لعلم الأصول فتشير إلى الإلزام القطعي بدليل قطعي لا سيما لدى الحنفية، وتُستخدم للدلالة على الأمور ذات الطابع المحدد والتكاليف الخاصة، مثل المواريث والنفقات، كما في قوله تعالى: ﴿نَصِيبًا مَفْرُوضًا﴾. كما أنها في اللغة والقرآن تشير للتقدير والتخمين ومنها استعمل الفرض بمعنى عقد النية على فعل معين كما في قوله: ﴿فَمَنْ فَرَضَ فِيهِنَّ الْحَجَ﴾، كما أن مصطلح (الفرضية العلمية) يستعمل للدلالة على المسائل البحثية التي لم يتوفر لديها الأدلة الكافية لإدراجها ضمن الحقائق المعرفية القطعية الثابتة. تجنب الباحث التطرق لأفعال الأمر والنهي لسعة دلالتها فهي لا تختص باللازم الشرعي فقط، بل تستغرق الأحكام التكليفية الخمسة: الوجوب والندب والإباحة والحرمة والكراهة، وقد تبين للباحثين أن القرآن الكريم كان حريصًا على توظيف الألفاظ والتمييز بينها بما يعكس الدقة اللغوية والتنوع البلاغي في النص القرآني، ويوضح التوازن بين الإلزام التشريعي والتوجيه العقلي، مما يبرز الإعجاز التشريعي في القرآن.

Anahtar Kelimeler

ألفاظ الوجوب في القرآن , العلاقة بين التفسير والأصول , التفسير , كتب-فرض

Etik Beyan

التفسير، ألفاظ الوجوب في القرآن، العلاقة بين التفسير والأصول، كتب – فرض.

Kaynakça

• Abū Bakr, Munjid Muḥammad Riḍwān, al-Taṣwīr al-Fannī fī Āyāt al-Tashrīʿ, al-Ṣiyām Asrār wa-Anwār, Manshūrāt Jamʿiyyat al-Muḥāfaẓa ʿalā al-Qurʾān al-Karīm, al-Urdunn wa-Nabāʾ li-al-Dirāsāt al-Sharʿiyya, al-Saʿūdiyya, 1st ed., 2016.
• Abū Ḥayyān, Muḥammad ibn Yūsuf ibn ʿAlī ibn Yūsuf Athīr al-Dīn al-Andalusī, al-Baḥr al-Muḥīṭ, taḥqīq: Ṣidqī Muḥammad Jamīl, Dār al-Fikr, Bayrūt, 1st ed., 1420.
• al-ʿAlūjī, ʿAbd al-Karīm, Ḥammūrābī: Muwahhid Bilād al-Rāfidayn, Dār al-Kitāb al-ʿArabī, 1st ed., 2010.
• al-Ālūsī, Shihāb al-Dīn Maḥmūd ibn ʿAbd Allāh al-Ḥusaynī, Rūḥ al-Maʿānī fī Tafsīr al-Qurʾān al-ʿAẓīm wa-al-Sabʿ al-Mathānī, taḥqīq: ʿAlī ʿAbd al-Bārī ʿAṭiyya, Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Bayrūt, 1st ed., 1415.
• al-Āmidī, ʿAlī ibn Muḥammad, al-Iḥkām fī Uṣūl al-Aḥkām, ʿallaqa ʿalayhi: ʿAbd al-Razzāq ʿAfīfī, al-Maktab al-Islāmī, Dimashq wa-Bayrūt, 2nd ed., 1402.
• al-ʿAskarī, Abū Hilāl al-Ḥasan ibn Sahl, al-Furūq fī al-Lughah, taḥqīq: Jamāl Mudghamish, al-Risāla al-ʿĀlamiyya, Dimashq, 2nd ed., 2014.
• al-Azharī, Abū Manṣūr Muḥammad ibn Aḥmad al-Azharī, Tahdhīb al-Lughah, taḥqīq: Muḥammad ʿAwaḍ Murʿib, Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, Bayrūt, 1st ed., 2001.
• al-Barīdī, Ḥammād ʿAbd al-Jalīl Ḥasan, al-Yuga: Judhūruhā al-Falsafiyya wa-Thimāruhā al-Wahmiyya, Markaz Salaf lil-Buḥūth wa-al-Dirāsāt, Awrāq ʿIlmiyya (286).
• al-Bayhaqī, Aḥmad ibn al-Ḥusayn ibn ʿAlī ibn Mūsā Abū Bakr, al-Sunan al-Kubrā, taḥqīq: Muḥammad ʿAṭā, Maktabat Dār al-Bāz, Makkah al-Mukarramah, 1994.
• al-Bazdawī, ʿAlī ibn Muḥammad al-Ḥanafī, Kanz al-Wuṣūl ilā Maʿrifat al-Uṣūl (Uṣūl al-Bazdawī), taḥqīq: Sāʾid Bakdash, Dār al-Bashāʾir al-Islāmiyya wa-Dār al-Sirāj, Dimashq, 1st ed., 2020.
• al-Bukhārī, Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Ismāʿīl, Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, taḥqīq: Muṣṭafā Dīb al-Bughā, Markaz al-Risāla li-al-Dirāsāt wa-Taḥqīq al-Turāth, 3rd ed., 1987.
• al-Fakhr al-Rāzī, Muḥammad ibn ʿUmar, Mafātīḥ al-Ghayb, Dār Iḥyāʾ al-Turāth al-ʿArabī, Bayrūt, 2nd ed., 1999.
• al-Farāhīdī, Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Khalīl ibn Aḥmad, al-ʿAyn, taḥqīq: Dr. Mahdī al-Makhzūmī – Dr. Ibrāhīm al-Sāmurāʾī, Dār wa-Maktabat al-Hilāl, Baghdād, 1st ed., 1977.
• al-Fīrūzābādī, Majd al-Dīn Abū Ṭāhir Muḥammad ibn Yaʿqūb, Baṣāʾir Dhawī al-Tamyīz fī Laṭāʾif al-Kitāb al-ʿAzīz, Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Bayrūt, 1st ed., 2013.
• al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muḥammad al-Ṭūsī, al-Musaṣffā fī Uṣūl al-Fiqh, taḥqīq: Muḥammad ʿAbd al-Salām ʿAbd al-Shāfī, 1 vol., Dār al-Kutub al-ʿIlmiyya, Bayrūt, 1st ed., 1993.
• al-Jawharī, Abū Naṣr Ismāʿīl ibn Ḥammād al-Fārābī, al-Ṣiḥāḥ fī al-Lughah, taḥqīq: Aḥmad ʿAbd al-Ghafūr ʿAṭṭār, Dār al-ʿIlm li-al-Malāyīn, Bayrūt, 4th ed., 1987.