Mısırlı Çağdaş Bir Âlim Portresi: Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde Ve Kelâmi Görüşleri

Öz

Bu makale, modern Mısır’da İslâm düşüncesinin önemli isimlerinden biri olan Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde’nin (1909-1991) kelâmî ve felsefî görüşlerini incelemekte ve onun İslâm düşüncesine katkılarını değerlendirmektedir. Ebû Rîde, kelâm ve felsefe alanlarında yaptığı çalışmalarla İslâm düşüncesi ile modern düşünce arasında köprü kuran bir âlimdir. Çalışmamızın amacı Ebû Rîde’nin eserlerinde ortaya koyduğu kelâmî meselelere ilişkin görüşlerini bütüncül bir biçimde ortaya koyarak, onun fikirlerinin kelâma yaptığı katkıları tespit etmektir. Bu amaçla onun bilgi, varlık, ulûhiyet, nübüvvet ve âhiret gibi temel konulara ilişkin görüşlerini; ayrıca Batı felsefesi ve oryantalist fikirler karşısında geliştirdiği düşünsel eleştirileri ele alınmaktadır. Ebû Rîde’ye dair Türkiye’de herhangi bir akademik araştırmanın yapılmamış olması çalışmanın özgün değerini göstermektedir. Makalenin kapsamı, Ebû Rîde’nin telif, tahkik ve tercüme eserleri ile Batılı düşünürlerle kurduğu entelektüel diyaloglar üzerinden şekillenmektedir. Çalışmada, onun kelâmî ve felsefî kavramları nasıl tanımladığı, klasik mirası modern bağlamda nasıl yeniden yorumladığı ve ilmi metodolojisi analiz edilmektedir. Çalışmanın yöntemi birincil kaynakların yanı sıra Arap dünyası ve Batı’da Ebû Rîde hakkında yapılmış çalışmalardan edilen nitel verilerin doküman incelemesi yöntemiyle analiz edilmesi onun düşünce sistematiğinin bütüncül bir biçimde ortaya konulmasıdır. Bu doğrultuda Ebû Rîde’nin kelâm ve felsefe alanlarındaki görüşlerinin tarihsel ve metodolojik boyutlarıyla ele alınarak modern İslâm düşüncesine özgün bir katkı sunulması hedeflenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kelâm
• İslâm felsefesi
• Mısır
• Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde
• Çağdaş düşünce
• Oryantalizm

A PORTRAIT OF A CONTEMPORARY EGYPTIAN SCHOLAR: MUḤAMMAD ʻABD AL-HĀDĪ ABŪ RĪDA AND HIS VIEWS ON KĀLĀM

Öz

This article analyses the theological and philosophical views of Muhammad ʿAbd al-Hādī Abū Rīda (1909-1991), one of the important figures of Islamic thought in modern Egypt, and evaluates his contributions to Islamic thought. Abū Rīda is a scholar who built a bridge between Islamic thought and modern thought with his works in the fields of theology and philosophy. The aim of this study is to present Abū Rīda's views on theological issues in his works in a holistic manner and to determine the contributions of his ideas to theology. For this purpose, his views on fundamental issues such as knowledge, existence, divinity, prophethood, and the hereafter, as well as his intellectual criticisms of Western philosophy and orientalist ideas are discussed. The fact that no academic research on Abū Rīda has been conducted in Turkey shows the original value of this study. The scope of the article is shaped by Abū Rīda's intellectual dialogues with Western intellectuals through his works of composition, criticism and translation. The study analyses how he defines theological and philosophical concepts, how he reinterprets the classical heritage in the modern context, and his scholarly methodology. The method of the study is to analyse the qualitative data obtained from primary sources as well as the studies on Abū Rīda in the Arab world and the West by using the document analysis method and to present his system of thought in a holistic manner. In this direction, Abū Rīda's theology and philosophy. The method of the study is to analyse the qualitative data from primary sources as well as the studies on Abū Rīda in the Arab world and the West by using the document analysis method and to present his philosophical system in a holistic manner. In this direction, it aims to make an original contribution to modern Islamic thought by addressing Abū Rīda's approaches in the fields of theology and philosophy with their historical and methodological dimensions.

Anahtar Kelimeler

• Kalām
• Islamic Philosophy
• Eygpt
• Muhammad ʿAbd al-Hādī Abū Rīda
• Modern thought
• Orientalism

Kaynakça

1. Abū Rīdah, Muhammad Abd al-Hādī. Al-Ghazālī und seine Widerlegung der griechischen Philosophie (Tahāfut al-Falāsifah). Universität Basel, Inauguraldissertation, 1952.
2. Bağdâdî, Abdülkāhir. Uṣûlü’d-dîn. Lübnan: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 2002.
3. Bağdâdî, Abdülkāhir. Usûlü’d-dîn. thk. Ahmed Şemsüddîn. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2002.
4. Bâkıllânî, Ebû Bekir. Kitâbü’t-temhîd. ed. Yûsuf Mekkârsî el-Yesûî. nşr. Yûsuf Mekkârsî el-Yesûî. Beyrut: el-Mektebetü’ş-Şarkiyye, 1957.
5. Bâkıllânî, Ebû Bekr. et-Temhîd. Kahire: Dârü’l-fikr el-Arabî, 1947.
6. Beyâzîzâde, Ahmed b Hasan b Sinânüddîn. el-Usûlu’l-Münife li’l-İmâm Ebî Hanîfe. ed. İlyas Çelebi. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1996.
7. Cevizci, Ahmet. Felsefe Tarihi. Ankara: Say Yayınları, 12. Basım, 2022.
8. Cürcânî, Ali bin Muhammed eş-Şerîf. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.

9. Debord, Guy. Târîhu’l-felsefe fi’l-İslâm. çev. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Matba’tü’l-Cenne, 1. Basım, 1938.
10. Ebû Hanîfe, Nu‘mân b. Sâbit. Şerhu Kitâbi’l-Fıkhi’l-ekber. nşr. Ali Muhammed Dandal. thk. Alî el-Kārî. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 5. Basım, 2019.
11. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdî. “el-İmân billah fi asrî’l-ʿilm”. el-Meclisu’l-Vatanî li’s-Sekâfe ve’l-Fünûn ve’l-Adâb 1/1 (Haziran 1970), 194-133.
12. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdî. Min Şüyûḫi’l-Muʿtezile İbrâhîm b. Seyyâr en-Nazzâm ve ârâʾühü’l-kelâmiyye el-felsefiyye. Kahire: Matba’tü’l-Cenne, Yüksek Lisan Tezi, 1946.
13. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdî Ebû. Mazmûnü’l-kurʾâni’l-Kerîm fî kadâya’l-îmân ve’n-nübüvve ve’l-ahlâk ve’l-kevn. Kuveyt: Müeseseti’l-Kuveyt li’l-tekeddüm el-İlmî, 2. Basım, 1992.
14. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. el-Lüma‘ fi’r-redd ‘alâ ehli’z-zeyği ve’l-bida‘. ed. Hammude Ğurabe. Mısır, 1955.
15. Evkuran, Mehmet. “Yeni İlm-i Kelam Dönemi”. Kelam Tarihi ve Ekolleri. ed. Mehmet Evkuran. Ankara: Bilay Bilimsel Araştırma Yayınları, 2. Basım, 2019.
16. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fi’l-İʿtikād. ed. Enes Muhammed eş-Şarkâvî. Kahire: Dârü’l-Minhâc, ts.
17. Gölcük, Şerafettin. Kelam Tarihi. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 11. Basım, 2019.
18. Hanefî, Hasan. Hıvâri’l-Ecyal. Kahire: Dâru Kûba li’l-Tıba’a ve’n-Neşr ve’t-Tevziʿ, 1998.
19. Hüseyin, Taha. Min Asâri Mustafa Abdürrâzık. Kahire: darü’l-Mârif bi-Mısır, 1957.
20. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ. Tefsîru’l-Kur’âni’l-azîm. Gize: Müessesetü Kurtuba, 1. Basım, 1421.
21. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. vcd. Kahire: Dârü’l-Maârif, ts.
22. İbn Rüşd, Ebü’l-Velîd. Minhâcü’l-edille fî akaʾidi’l-mille. thk. Mahmûd Kâsım. Kahire: Mektebetü’l-Encilo el-Mısriyye, 2. Basım, 1964.
23. İbnü’l-Heysem, Ebû Alî. Maḳâle ʿan s̱emerati’l-ḥikme. Kahire, 1991.
24. İcî, Adudüddîn. el-Mevâkıf. Beyrut, 2000.
25. Kādî Abdülcebbâr. Şerhu’l-Usûli’l-Hamse. thk. Abdülkerim Osman. Kahire: Mektebetü Vehbe, 1988.
26. Kahraman, Yakup. “Modern Bilim ve Din”. Milel ve Nihal 12/2 (Temmuz 2015), 149-170. https://doi.org/10.17131/milelnihal.44299
27. Kandemir, Ahmet Mekin. “Kelam (Tanım-Tarihçe-Ekoller-Problemler)”. İslami İlimlere Giriş. ed. Mahmut Samar. 42. İstanbul: Hikmetevi Yayınları, 2021.
28. Kandemir, Ahmet Mekin. “Kur’anın Literal Yorumunun Doğurduğu Kelâmî Problemler: Mîsâk Ayetleri Örneği3”. 5. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi Bildirileri 1 1 (Eylül 2020), 336-343.
29. Kindi, Ebû Yûsuf. Resâʾilü’l-Kindî el-felsefiyye. Kahire: Dârü’l-fikr el-Arabî, 1955.
30. Massignon, Louis. Vichetü’l-İslâm, naẓaruhû fi’l-ḥarekâti’l-ḥadîs̱e fi’l-ʿâlemi’l-İslâmî. çev. Ebû Rîde, Muhammed Abdülhâdî. Kahire: el-Merkez el-Kavmî, 1934.
31. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Kitâbü’t-Tevhîd. ed. Bekir Topaloğlu - Muhammed Aruçi. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2003.
32. Mâtürîdî, Ebû Mansûr. Şerhu’l-Fıkhi’l-Ekber: el-Metnü’l-mensûb ile’l-İmâm Ebî Hanîfe en-Nu‘mân b. Sâbit el-Kûfî. nşr. Abdullah b. İbrâhîm el-Ensârî. Katar: İdâretü’ş-Şuûni’d-Dîniyye, ts.
33. Mez, Adam. el-Hadâretü’l-İslâmiyye fi’l-karni’r-râbiʿ el-hicrî. çev. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Matba’tü’l-Cenne, 1. Basım, 1940.
34. Milâd, Zeki. Dirâsat fi Târîḫi’l-felsefe fi’l-İslâm. Arabistan: Merkez ʿAyn li’d-Dirâsat ve’l-Buhûs, 1. Basım, 2018.
35. Nesefî, Ebû’l-Muʿîn. Tabsıratü’l-edille fî usûli’d-dîn. thk. Muhammed Envâr Hâmid Îsâ. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Turâs, 1. Basım, 1432.
36. Nesefî, Ebû’l-Muʿîn. Bahrü’l-Kelâm. thk. Muhammed es-Seyyid el-Birsîcî. Amman: Dâru’l-Feth, 1. Basım, 2014.
37. Nîsâbûrî, Ebû Reşîd. Dîvânü’l-uṣûl. Kahire: el-Müessese el-Masriyye el-Âmme, 1969.
38. Ömer, Abdullah. “Mohammad Abdülhâdî Ebû Rîde”. Kitab Tezkârî (2022). https://alarabi.nccal.gov.kw/Home/Article/1283
39. Pines, Shlomo. Mezhebü’z-zerre ʿinde’l-müslimîn. çev. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: Mektebetü’l-Nahde el-Masriyye, 1946.
40. Râzî, Fahrüddîn. et-Tefsîru’l-kebîr (Mefâtîhu’l-gayb). Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1401.
41. Râzî, Fahrüddîn. Mefâtîḥu’l-gayb. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
42. Sâbûnî, Nûreddîn. Mâtürdîiyye Akaidi. çev. Bekir Topaloğlu. Ankara: Diyanet İşleri Bakanlığı Yayınları, 8. Basım, 2005.
43. Cürcânî, Seyyid Şerif. et-Taʻrifât. Beyrut: Mektebetu Lubnan, 1985.
44. Taftâzânî, Sa’düddîn. Şerhu’l-Akâid. çev. Talha Hakan Alp. İstanbul: MÜ İlâhiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 5. Basım, 2018.
45. Topaloğlu, Bekir - Çelebi, İlyas. Kelâm Terimleri Sözlüğü. İstanbul: İSAM Yayınları, 8. Basım, 2022.
46. Wellhausen, Julius. Târîhu’d-devleti’l-ʿArabiyye min zuhûri’l-İslâm ilâ nihâyeti’d-devleti’l-Ümeviyye. çev. Muhammed Abdülhâdî Ebû Rîde. Kahire: el-Merkez el-Kavmî, 1958.
47. Yeşilyurt, Temel. “Kur’an’da Cin, Melek, Şeytan”. Kastamonu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 2/1 (Haziran 2018), 9-21.