TÜRK LAİKLİĞİ: ANAYASAL BİR İLKENİN EVRİMİNE İLİŞKİN KISA BİR ANALİZ
Öz
Türk devriminin dayandığı ilkelerden biri olan laiklik, Türkiye için dün olduğu gibi bugün de önem taşımaya devam etmektedir. Söz konusu ilkenin kaynağı olan Fransa’ya kıyasla oldukça kısa bir sürede laikleşme yönünde adımlar atılmıştır. Cumhuriyetin ilanını takip eden süreçte seri bir biçimde devrim kanunları kabul edilerek yürürlüğe girmiştir. Bu çerçevede, laiklik kavram olarak yüksek sesle dile getirilmeksizin hukuk sistemi, toplumsal yapı ve devlet teşkilatlanmasını kapsayan laikleştirme sürecine gidilmiştir. Anayasa, 1928 yılına gelene kadar devletin dininin İslam olduğuna ilişkin ibareye yer vermiştir. 1937 yılına gelindiğinde ise laiklik hem anayasal koruma altına alınmış hem Cumhuriyetin temel nitelikleri arasında sayılmıştır. Ancak elbette Cumhuriyetin ilanı öncesinde, özellikle Tanzimat sonrasındaki gelişmelerin de somut olarak gelinen aşama bakımından önemi yadsınamaz. Türk laikliği içinde hayat bulduğu topluma özgü koşullar ile şekil almıştır. Söz konusu ilkeyi uygulamada farklı kılan hususlardan en dikkat çekeni Diyanet İşleri Başkanlığı’nın varlığıdır. Bu kurumun varlığına ve işleyişine getirilen eleştiriler sürmektedir. Nitekim, dinin devletten ayrılması ama devletin din işlerinden çekilmemesi anlayışına dayanan Türk laikliği, bu açıdan Fransa’nın konkordato döneminden ilham almıştır. Dolayısıyla, bu makalede anayasal bir ilke olan laiklik çeşitli açılardan ele alınmaktadır. Bir yandan ortaya çıktığı koşullar, öte yandan anayasalarımızda düzenleniş biçimi, ayrıksı bir kurum olarak Diyanet’in varlık sebebi, siyasal hayatın en temel unsurları olan siyasal partiler ve laiklik arasındaki ilişki ve de eğitimin laikleşme sürecindeki yeri mütevazı bir değerlendirmeye tabi tutulmaktadır.
Anahtar Kelimeler
TURKISH LAICISM: A BRIEF ANALYSIS OF THE EVOLUTION OF A CONSTITUTIONAL PRINCIPLE
Öz
Laicism, one of the foundational principles of the Turkish Revolution, continues to hold significance for Turkey today, just as it did in the past. Compared to its source country, France, the steps toward laicization in Turkey were undertaken within a relatively short period. Following the proclamation of the Republic, a series of revolutionary laws were rapidly adopted and implemented. In this context, a laicization process encompassing the legal system, social structure, and state organization was initiated without explicitly articulating the concept of laicism. Until 1928, the Constitution included a clause stating that the state’s religion was Islam. However, in 1937, laicism was constitutionally protected and recognized as one of the fundamental characteristics of the Republic. Nevertheless, it is essential to acknowledge the significance of developments preceding the proclamation of the Republic, particularly those that occurred after the Tanzimat period, in understanding the concrete steps that led to the adoption of laicism. Turkish laicism has been shaped by the specific socio-political conditions of the society in which it emerged. One of the most striking aspects that distinguishes its implementation is the existence of the Directorate of Religious Affairs (Diyanet İşleri Başkanlığı). Criticism regarding the existence and functioning of this institution persists. Indeed, the Turkish model of laicism, which is based on the separation of religion and state but not on the withdrawal of the state from religious affairs, draws inspiration from the concordat period in France. Thus, this article examines laicism as a constitutional principle from multiple perspectives. It analyzes the context in which it emerged, how the principle has been structured within Turkish constitutions, the rationale behind the existence of the Diyanet as a distinctive institution, the relationship between laicism and political parties — key actors in political life — and the role of education in the laicization process.
Anahtar Kelimeler
LA LAÏCITE TURQUE : UNE ANALYSE SUCCINCTE DE L’ÉVOLUTION D'UN PRINCIPE CONSTITUTIONNEL
Öz
L'un des principes fondamentaux sur lesquels repose la Révolution turque est la laïcité, qui continue d'occuper une place importante pour la Turquie aujourd'hui, tout comme elle l’a fait hier. Contrairement à la France, d'où émane ce principe, les étapes vers la sécularisation ont été franchies en Turquie dans un laps de temps relativement court. Dans le processus suivant la proclamation de la République, des lois révolutionnaires ont été adoptées et mises en œuvre de manière sérielle. Dans ce cadre, sans prononcer ouvertement le concept de laïcité, un processus de laïcisation a été amorcé, englobant le système juridique, la structure sociale et l'organisation de l'État. Jusqu'en 1928, la Constitution mentionnait que l'Islam était la religion de l'État. En 1937, la laïcité a été non seulement intégrée dans le texte constitutionnel mais également inscrite parmi les caractéristiques fondamentales de la République. Cependant, il est indéniable que les développements antérieurs à la proclamation de la République, notamment ceux qui ont suivi la période des Tanzimat, ont également joué un rôle crucial dans le processus qui a conduit à ce stade concret. La laïcité turque s'est modelée en fonction des conditions spécifiques de la société dans laquelle elle a émergé. L'un des éléments les plus remarquables qui distinguent l'application de ce principe est l’existence de la Présidence des Affaires Religieuses (Diyanet). Les critiques à l'égard de l’existence et du fonctionnement de cette institution persistent. En effet, la laïcité turque, qui repose sur le principe de la séparation de la religion de l'État tout en maintenant l’implication de ce dernier dans les affaires religieuses, s’inspire sous cet aspect de la période concordataire de la France. Cet article se propose ainsi d'examiner le principe constitutionnel de la laïcité sous divers angles : les conditions de son émergence, sa transcription dans les constitutions successives, la raison d'être du Diyanet en tant qu'institution singulière, les rapports entre la laïcité et les partis politiques, et enfin, le rôle de l'éducation dans le processus de sécularisation.
Anahtar Kelimeler
