Medenî Usul Hukukunda Hâkimin Takdir Yetkisi

Yıl 2025, Cilt: 2 Sayı: 2, 256 - 299, 30.12.2025

Aslınur Matuğan

Öz

Kanun hükmünde "hüküm içi boşluk" olan hallerde bu boşluğun doldurulmasının yollarından biri eğer kanun koyucu takdir etkisi tanımışsa, takdir yetkisinin kullanılmasıdır. Hâkimin takdir yetkisi, keyfilikten uzak, objektif kriterlere dayanmalıdır. Takdir yetkisi Türk Medeni Kanunu’nun 4. maddesinde düzenlenmiş olup bu hüküm takdir yetkisinin sınırlarını düzenler. Hükme göre hâkim hukuka ve hakkaniyete göre karar vermelidir. Hakkaniyet ilkesi soyut kuralların somut durum üzerinde yarattığı adaletsizliği engeller.
Bir kanun hükmü açıkça hâkimin takdir yetkisini düzenlemiş olabileceği gibi belirsiz kavramlar ile takdir yetkisi öngörmüş olabilir. Makul, uygun, önemli ölçüde gibi kavramlar belirsiz kavramlara örnektir. Ayrıca “yapabilir”, “karar verebilir” gibi ifadeler de takdir yetkisine işaret eder. Usul hukukunda da hâkime takdir yetkisi veren hükümler ihdas edilmiştir. Bu hükümler tatbik edilirken takdir yetkisi, mahkemenin iş yükünü hafifletmek veyahut davaların hızlı bir şekilde karara bağlanması için bir araç olmamalıdır. Hâkim yargılamaya hâkim ilkeleri ve yargılama güvencelerini gözeterek takdir yetkisini kullanmalıdır. Takdir yetkisi, hukukun uygulanmasına ilişkin bir mesele olduğu için temyiz denetimine tâbidir.

Anahtar Kelimeler

Takdir yetkisi , hakkaniyet , yargılamaya hâkim ilkeler , medeni usul hukuku , takdir yetkisinin denetlenmesi

The Judical Discretion in Civil Procedure

Öz

In cases where there is a "lücken intra legem" in the provision of the law, one of the methods of filling this gap, provided that the legislator has granted judical discretion, is the exercise of such discretion. The judical discretion must be exercised on the basis of objective criteria and must avoid arbitrariness. The judical discretion is regulated by Article 4 of the Turkish Civil Code, which defines the limits of this warrant. According to this provision, the judge must make decisions in accordance with the law and the principles of equity. The procedural law also contains provisions that grant judical discretion. However, in the application of such provisions, discretion must not be used merely as a tool to reduce the workload of the court or to expedite the conclusion of proceedings. Judges must exercise their discretion with due regard to the fundamental principles of due process and procedural guarentees. Since the exercise of discretion involves the application of law, it is subject to appellate jurisdiction.

Anahtar Kelimeler

The Judical Discretion , equity , procedural guarentees , civil procedure , appellate jurisdiction

Kaynakça

• Adam T, ‘Hâkim ve Nasafet’ (1941) 32 (6) Adliye Ceridesi 365
• Akil C ve Gül M A, ‘Medenî Yargıda Hâkimin Kanunî Süreyi Kararında Yanlış Göstermesi Problemine İlişkin Düşünceler’ (2018) 31 (136) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 167
• Akipek J, Akıntürk T ve Ateş D, Türk Medenî Hukuku Başlangıç Hükümleri – Kişiler Hukuku Birinci Cilt (17 bs, Beta Yayın 2021)
• Akkan M ve Kantarcıoğlu S ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu Çerçevesinde Hâkimin Takdir Yetkisi’ iç Sema Taşpınar Ayvaz ve Emel Hanağası (ed), Prof. Dr. Baki Kuru Anısına Armağan – Cilt I (Oniki Levha Yayıncılık 2025)
• Alangoya H Y, Yıldırım M K ve Deren Yıldırım N, Medenî Usul Hukuku Esasları (6 bs, Alkım Yayınevi 2006)
• Albayrak H, Medeni Usul ve İcra İflas Hukukunda Yaklaşık İspat (1 bs, Yetkin Yayınları 2013)
• Anıl Y Ş, Hakimin Takdir Görevi ve Takdirin Sınırları (1 bs, Legal Yayıncılık 2013)
• Antalya G ve Topuz M, Medeni Hukuk Cilt I – Giriş, Temel Kavramlar, Başlangıç Hükümleri (5 bs, Seçkin Yayınları 2023)
• Aral V, Hukuk ve Hukuk Bilimi Üzerine (1 bs, Filiz Kitabevi 2007)
• Arslan R vd, Medenî Usul Hukuku (10 bs, Yetkin Yayınları 2024)
• Arslan A S, ‘HMK Hükümlerine Göre Teminat Kurumu ve Dava Şartı Niteliği’ (2014) 16 (Özel Sayı) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi-Prof. Dr. Hakan Pekcanıtez’e Armağan 943
• Arslan R, Medenî Usul Hukukunda Dürüstlük Kuralı (1 bs, S Yayınları 1989)
• Ataay A, Medeni Hukukun Genel Teorisi Temel Bilgiler – Genel Kavramlar (4 bs, Der Yayınları 1995)
• Atalay O, ‘İspat’ iç Hakan Pekcanıtez vd (ed), Pekcanıtez Usûl Medenî Usûl Hukuku (15 bs, Oniki Levha Yayınları 2017)
• Aybay A ve Aybay R, Hukuka Giriş (5 bs, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları 2008)
• Behrens D, Die Nachprüfbarkeit zivilrichterlicher Ermessensentscheidungen (Duncker & Humblot 1979) Berkin N, Medenî Usul Hukuku Esasları (Hamle Matbaası 1969)
• Bilge N, Medenî Yargılama Hukuku (2 bs, Sevinç Matbaası 1967)
• Bilge N, Hukuk Başlangıcı Hukukun Temel Kavram ve Kurumları (28 bs, Turhan Kitabevi 2010)
• Bolayır N, Hukuk Yargılamasında Delillerin Toplanmasında Tarafların ve Hâkimin Rolü (1 bs, Vedat Kitapçılık 2014)
• Bloomeyer A, ‘Medenî Usul Hukukunda Delillerin Takdiri’ 1968 25 (3) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 167
• Budak A C ve Karaaslan V, Medenî Usul Hukuku (8 bs, Filiz Kitabevi 2024)
• Çelikel A ve Erdem B, Milletlerarası Özel Hukuk (15 bs, Beta Yayınları 2017)
• Çiftçi P, Medenî Yargılama Hukukunda İspat Hakkı ve Sınırlamaları (1 bs, Adalet Yayınevi 2018)
• David J, ‘Art. 1–218 ZPO’ in Thomas Sutter-Somm, Franz Hasenböhler und Christoph Leuenberger (ed), Kommentar zur Schweizerischen Zivilprozessordnung (3 aufl, Schulthess Juristische Medien AG 2016)
• Demirdöven O, ‘Özel Hukukta Hakimin Takdir Yetkisi ve Yargıtay Tarafından Denetimi’ iç Sabih Arkan (ed), Prof. Dr. Fırat Öztan’a Armağan Cilt I (Turhan Kitabevi 2010)
• Demirtaş N, ‘Anayasa Mahkemesi Tarafından Verilen İhlal Kararları Bağlamında Adli Yardım Talebindeki Yoksulluk Koşulu Üzerine: Özel Avukatla Temsil Edilmek Adli Yardım Talebinin Reddi İçin Sebep Olabilir mi?’ (2024) 20 (59) MİHDER 657
• Dural M ve Sarı S, Türk Özel Hukuku Cilt I Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri (17 bs, Filiz Kitabevi 2022)
• Edis S, ‘Hukukun Uygulanmasında Yargıca Tanınmış Takdir Yetkisi’ (1973) 30 (1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 169
• Eneccerus L und Nipperdey H C, Lehrbuch des Bürgerlichen Rechts (Mohr 1959)
• Ermenek İ, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Yürürlüğe Girmesinden Sonra Yargılama Giderlerine İlişkin Olarak Ortaya Çıkan Bazı Güncel Sorunlar ve Usul Ekonomisi İlkesi’ (2014) 4 (2) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi MİHBİR Özel Sayısı 215
• Ertanhan M, Yargılama ve Takip Giderleri (2 bs, Seçkin Yayıncılık 2023)
• Görgün Ş, Börü L ve Kodakoğlu M, Medenî Usûl Hukuku (10 bs, Yetkin Yayınları 2021)
• Gözler K ve Kaplan G, İdare Hukuku Dersleri (25 bs, Ekin Kitabevi Yayınları 2023)
• Güner A, ‘Medeni Hukukta Hakimin Takdir Hakkı’ (1952) 5 (43) Adalet Dergisi 656
• Gürdoğan B, ‘Temyiz Mahkemesinin Kontrolü Bakımından; Vakıa ve Hukuk’ (1956) 11 (3) Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 258
• Gürdoğan B, Yargıcın Takdir Hakkının Yargıtayca Denetlenmesi (Ajans Türk 1967)
• Güriz A, Hukuk Başlangıcı (12 bs, Siyasal Kitabevi 2009)
• Hanağası E, Davada Menfaat (1 bs, Yetkin Yayınları 2009)
• Hatemi H, Medeni Hukuk’a Giriş (10 bs, Oniki Levha Yayınları 2021)
• Stephanie Hrubesch-Millauer, ‘Art 4’ in Heinz Hausheer und Hans Peter Walter (ed), Berner Kommentar Kommentar zum schweizerischen Privatrecht Schweizerisches Zivilgesetzbuch, Einleitung und Personenrecht Band I Einleitung und Personenrecht 1. Abteilung Einleitung Artikel 1-9 ZGB (Stämpfli 2012)
• Işık M, Medenî Yargılama Hukukunda Davanın Konusuz Kalması (1 bs, Oniki Levha Yayınları 2024)
• Jaspersen K, ‘§§ 91 – 113, 214 – 229, 239 – 252’ in Volkert Vorwerk und Christian Wolf (ed), Beck’scher Online-Kommentar zur ZPO (55 aufl, München 2024)
• Kale S ve Keser S, ‘Medeni Yargılama Hukukunda Delil Sistemi’ (2015) 21 (2) MÜHFAD 701
• Karayalçın Y ve Yongalık A, Hukukda Öğretim – Kaynaklar – Metod, Problem Çözme (7 bs, Banka ve Ticaret Hukuku Araştırma Enstitüsü 2008)
• Karslı A, Medeni Muhakeme Hukuku (5 bs, Filiz Kitabevi 2020)
• Kayıhan Ş, Hukukun Temel Kavramları (11 bs, Seçkin Yayıncılık 2023)
• Kılınç A, ‘Bir İnsan Hakkı Olarak Adli Yardım’ (2011) 3 (1) Hukuk ve İktisat Araştırmaları Dergisi 1
• Kılınç A, Medenî Usûl Hukukunda Adlî Yardım (1 bs, Adalet Yayınevi 2013)
• Kodakoğlu M, ‘Medeni Usul Hukukunda Okunamayan veya Uygunsuz yahut İlgisiz Dilekçe (HMK M. 32)’ (2024) 4 (1) Kırıkkale Hukuk Mecmuası 307
• Konuralp H, ‘İstinafta Kamu Düzeni Kavramı’ iç Muhammet Özekes (ed), Medenî Usûl ve İcra - İflâs Hukukçuları Toplantısı VI (TBB Yayınları 2008)
• Konuralp H, Medenî Usul Hukukunda İspat Kurallarının Zorlanan Sınırları (Tıpkı bs, Yetkin Yayınları 2009)
• Köprülü B, Medenî Hukuk Genel Prensipler – Kişinin Hukuku Gerçek Kişiler – Tüzel Kişiler (Fakülteler Matbaası 1979)
• Kurt Konca N, Medenî Usûl Hukukunda Alenîyet İlkesi (1 bs, Adalet Yayınevi 2009)
• Kurt Konca N, ‘Medeni Usul Hukukunda Aleniyet İlkesinin Sınırlandırılması’ (2014) 4 (2) Süleyman Demirel Üniversitesi Hukuk Fakültesi 65
• Kuru B, Hukuk Muhakemeleri Usulü Cilt III (6 bs, Demir-Demir Yayınları 2001)
• Kuru B, Hukuk Muhakemeleri Usulü Cilt V (6 bs, Demir-Demir Yayınları 2001)
• Kuru B, İstinaf Sistemine Göre Yazılmış Medenî Usul Hukuku (1 bs, Legal Yayınevi 2016)
• Kuru B ve Budak A C, Tespit Davaları (2 bs, Oniki Levha Yayıncılık 2010)
• Kuru B ve Aydın B, Medenî Usul Hukuku El Kitabı Cilt I (2 bs, Yetkin Yayınları 2021)
• Müller N, ‘Prozessleitende Entscheide im weiteren Sinne - Eine Untersuchung von Zwischenentscheiden und prozessleitenden Verfügungen nach ZPO und BGG’ (2016) V (2014/2015), Schweizerische Zeitschrift für Zivilprozess- und Zwangsvollstreckungsrecht 245
• Oğuzman K ve Barlas N, Medenî Hukuk: Giriş, Kaynaklar ve Temel Kavramlar (29 bs, Oniki Levha Yayınları 2023)
• Okur M, Adlî Teminat (1 bs, Yetkin Yayınları 2011)
• Özçelik V, İcra Müdürünün Takdir Yetkisi (Adalet Yayınevi 2014)
• Özçelik V, ‘Medeni Usul Hukukunda Hâkimin Verdiği Kesin Süre’ (2017) 29 (129) Türkiye Barolar Birliği Dergisi 133
• Özekes M, Medeni Usul Hukukunda Hukuki Dinlenilme Hakkı (1 bs, Yetkin Yayınları 2003)
• Özekes Ö, ‘Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanunu’na Yapılan Değişiklikler Çerçevesinde Kanun Yolu İncelemesi – Özellikle İstinaf’ (2004) 2 (23) Legal Hukuk Dergisi 3103
• Özekes M, ‘Yargılamada Dürüstlük Kuralına Aykırı Davranan Taraf Aleyhine Hükmedilecek Vekâlet Ücreti (HUMK m. 421; AvK m. 169)’ (2005) 1 (1) MİHDER 29
• Öztek S, Türk Medeni Yargılama Hukukunda İstinaf ve Temyiz (Yetkin Yayınları 2021)
• Öztek S, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Aleniyet İlkesine İlişkin 28 inci Maddesi ile Ses ve Görüntü Nakledilmesi Yoluyla veya Başka Yerde Duruşma İcrasına İlişin 149 uncu Maddesinde 7251 Sayılı Kanunla Yapılan Değişiklikler Hakkında Bazı Düşünceler’ (2021) 148 (66) Adalet Dergisi 641
• Pekcanıtez H, ‘Medeni Usul Hukukunda Aleniyet İlkesi’ (1999) İzmir Barosu Dergisi 21
• Pekcanıtez H, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanununa Göre Temyiz Kanun Yolunda Yargısal Denetimin Sınırı Maddi ve Hukukî Denetim’ iç Mustafa Artuş ve Ertan Aydın (ed), Temyiz İncelemesinde Hukuki Denetim Sınırları – Türk Hukuku İstinaf Sistemi Sonrası Mukayeseli Hukuk Sempozyumu (Türkiye Adalet Akademisi 2018)
• Pekcanıtez H, Atalay O ve Özekes M, Medenî Usûl Hukuku Ders Kitabı (11 bs, Oniki Levha Yayıncılık 2023)
• Postacıoğlu İ E, Medeni Usul Hukuku Dersleri (6 bs, Sulhi Garan Matbaası 1975)
• Postacıoğlu İ E ve Altay S, Medenî Usûl Hukuku Dersleri (8 bs, Vedat Kitapçılık 2020)
• Rüzgaresen C, ‘Medeni Usul Hukukunda Yargılama Harç ve Giderleri’ (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi 2001)
• Schulz A, ‘§ 96’ in Wolfgang Krüger und Thomas Raucher (ed), Münchener Kommentar zur Zivilprozessordnung: ZPO Band 1 §§ 1-354 (7 aufl, C.H. Beck 2025)
• Schwander I, 'Art. 4' in Jolanta Kren Kostkiewicz (ed), ZGB Kommentar Schweizerisches Zivilgesetzbuch (Orell Füssli Verlag AG 2021)
• Seçkin S ve Üstün G, ‘İdari İşlemlerde Takdir Yetkisi ve Gerekçe İlkesi’ (2015) 21 (2) MÜHFHAD Mehmet Akif Aydın’a Armağan 509
• Seiler H vd, Bundesgerichtsgesetz (BGG) Bundesgesetz über das Bundesgericht (2 aufl, Stämpfli Verlag AG 2015)
• Serozan R, Hukukta Yöntem ve Mantık (2 bs, Vedat Kitapçılık 2017)
• Sivrihisarlı Ö, Hukuk Yargılamasında Maddi Hukuka İlişkin Temyiz Nedenleri ve Yargıtay Denetiminin Kapsamı (Sulhi Garan Matbaası 1978)
• Stähli J, Die aktive uneigentliche notwendige Streitgenossenschaft nach Art. 260 SchKG in der ZPO (1 bs, Dike 2024)
• Stickelbrock B, Inhalt und Grenzen richterlichen Ermessens im Zivilprozess (Otto Schmidt 2002)
• Tanrıver S, Medenî Usûl Hukuku Cilt I (4 bs, Yetkin Yayınları 2021) Tanrıver S, Medenî Usûl Hukuku Cilt II (1 bs, Yetkin Yayınları 2021)
• Taşkın Â, ‘Noterlik İşlemlerinde Adlî Yardım Hükümlerinin Uygulanması’ (2000) 49 (1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 117
• Taşpınar S, ‘Fiili Karinelerin İspat Yükünün Dağılımındaki Rolü’ (1996) 45(1) Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 533
• Taşpınar Ayvaz S, Medeni Yargılama Hukukunda İspat Sözleşmeleri (1 bs, Yetkin Yayınları 2001)
• Taşpınar Ayvaz S, ‘İstinaftan Sonraki Temyiz İncelemesi ve Sonuçları’ iç Muhammet Özekes (ed), Medenî Usûl ve İcra- İflâs Hukukçuları Toplantısı VI (TBB Yayınları 2008)
• Taş Korkmaz H, ‘Hukuk Usûlü Muhakemeleri Kanununa Göre Hâkimin Belirlediği Süreler ve Bu Sürelerin Hukuki Dinlenilme Hakkı ile İlişkisi’ (2008) 4 (10) Medenî Usûl ve İcra İflâs Hukuku Dergisi 409
• Taş Korkmaz H, ‘6100 Sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun Sürelere İlişkin Genel Hükümleriyle (m.90-94) Getirilen Değişikliklerin Değerlendirilmesi’ (2013) 12 (1) İstanbul Kültür Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 37
• Tekinay S S, Medenî Hukuka Giriş Dersleri (5 bs, Filiz Kitabevi 1987)
• Tuor P, Schnyder B und Schmid J, Das Schweizerische Zivilgesetzbuch (Schulthess Polygraphischer 1995)
• Ulukapı Ö, Medenî Usûl Hukuku (3 bs, Mimoza Yayınları 2015)
• Umar B, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi (2 bs, Yetkin Yayınları 2014)
• Üstündağ S, Medenî Usul Hukukunda Kanun Yolları ve Tahkim (Sulhi Garan Matbaası, 1968)
• Üstündağ S, Medeni Yargılama Hukuku Cilt I-II (7 bs, 2000)
• Velidedeoğlu H V, Türk Medenî Hukuku Cilt I Umumî Esaslar (2 bs, 1959)
• Wöstmann M H, ‘ZPO § 108 Art und Höhe der Sicherheit’ in Ingo Saenger (ed), Zivilprozessordnung (10 aufl, Nomos 2023)
• Yardımcı T E, Hukuk Davalarında Mecburi Dava Arkadaşlığı (1 bs, Adalet Yayınevi 2021)
• Yavaş M, ‘Medeni Yargılamanın Amacı Bağlamında İspat Yükü Kavramı’ (2015) 21 (2) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 741
• Yavaş M ve Başoğlu G, ‘Medeni Usul Hukukunda Kısmi Temyiz’ (2023) 1 (1) Maltepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 69
• Yıldırım M K, Medeni Usul Hukukunda Delillerin Değerlendirilmesi (Kazancı Hukuk Yayınları 1990)
• Yılmaz E, ‘Hukuk Davasında Hâkimin Verdiği Kesin Mehilin Hakkı Kısıtlaması’ (1988) 1 (1) Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 219
• Yılmaz E, ‘Hukuk Muhakemeleri Kanununda Süreler’ (2013) 8 (Özel Sayı) Yaşar Üniversitesi E-Dergisi 3167
• Yılmaz E, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi (2 bs, Yetkin Yayınları 2013)
• Yılmaz Z, Hukuk Muhakemeleri Kanununa Göre Hukuk Davalarında Yargılama Harç ve Giderleri ile Vekâlet Ücreti (4 bs, Seçkin Yayıncılık 2011)
• Zevkliler A, Medeni Hukuk Giriş ve Başlangıç Hükümleri (Savaş Yayınları 1992)