Osmanlı Devlet Geleneğinde Adaleti Gerçekleştirmenin Yolu Olarak Şikâyet Mekanizması

Öz

Tarih boyunca Türk devletlerinde adalet kavramına her zaman önem verilmiştir. Devletin varlığını sürdürmesinin temelinde, devletin ve devleti yönetenlerin adaletli olması gerektiği anlayışı bulunmaktadır. Adaletin halk nezdinde gerçekleşmesini sağlayan olgu ise şikâyet mekanizmasıdır. Şikâyet mekanizması ile halk, devletin yönetimi ile ilgili hoşnutsuz olduğu hususları, hak ihlali yaşadığı durumları devlete bildirerek hakkını aramaktadır. Devlet ise halkın şikâyetlerini inceleyerek haksız bir durum tespit ettiğinde bu haksızlığın ortadan giderilmesine yönelik çalışmaktadır. Diğer yandan devlet, kendisine iletilen şikâyetler aracılığı ile toplumda neler olup bittiği ile ilgili bilgi almakta, bir bakıma halkın nabzını tutmaktadır. Bunun yanında toplumun aksayan yönlerini tespit etmekte ve buna yönelik politika geliştirmektedir. Bu çalışmanın amacı, Osmanlı İmparatorluğu döneminde şikâyet mekanizmasının işleyişinin incelemesi ile halk ve devlet yönünden çift yönlü bir işleyişin bulunduğuna dair değerlendirme yapmaktır. Betimsel ve ilişkisel bir yöntem tercih edilen çalışmada literatür taraması yapılarak tarihsel arka plan temel alınmıştır. Çalışmanın evrenini, Türk idari geleneğinde Osmanlı İmparatorluğu’nda yönetilenlerin şikâyetlerini iletebildiği ve hak arayabildiği mekanizmalar, bu mekanizmaların işleyiş şekilleri, yapılan başvuru verileri oluşturmaktadır. Çalışmanın en önemli bulgusu ise adalet kavramı ile şikâyet mekanizması arasında doğru yönlü bir ilişki bulunduğudur.

Anahtar Kelimeler

• Adalet
• Şikâyet mekanizması
• Kadı mahkemeleri
• Divan-Hümayun

The Complaint Mechanism as a Way to Achieve Justice in Ottoman State Tradition

Öz

Throughout history, the concept of justice has always been highly valued in Turkish states. The understanding that the state and its rulers must be just is fundamental to the state's continued existence. The mechanism that ensures justice in the eyes of the public is the complaint mechanism. Through this mechanism, the public seeks redress by reporting their dissatisfaction with the state's administration and instances of rights violations. The state, in turn, examines these complaints and, when it identifies an injustice, works to rectify it. Furthermore, the state gains information about societal norms through these complaints, essentially gauging public opinion. It also identifies societal shortcomings and develops policies to address them. The aim of this study is to examine the functioning of the complaint mechanism during the Ottoman Empire and to assess the existence of a two-way process from both the public and state perspectives. A descriptive and relational approach has been adopted, and the study is based on a literature review and historical background. The study's scope consists of the mechanisms within the Turkish administrative tradition, specifically the Ottoman Empire, through which those governed could voice their complaints and seek redress, the functioning of these mechanisms, and the data on applications submitted. The most important finding of the study is that there is a positive correlation between the concept of justice and the complaint mechanism.

Anahtar Kelimeler

• Justice
• Complaint mechanism
• Qadi courts
• Imperial Council.

Kaynakça

1. Acet, B. (2020). 18. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu'nda şikâyet mekanizması ve işleyiş biçimi: Selanik örneği (1742-1743). Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
2. Açıkel, A. ve Dursun, K. (2022) 1 numaralı Sivas ahkâm defterine göre Sivas Eyaleti’nden merkeze yansıyan gayrimüslim davaları ve çözüm önerileri. XVIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 33-55.
3. Akgündüz, A. ve Öztürk, S. (1999). Bilinmeyen Osmanlı. İstanbul: Osmanlı Araştırmaları Vakfı.
4. Akman, A. (2023). Selçuklularda adli yapı ve Emir-i Dad’ın konumu. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (8), 40-57. https://doi.org/10.47702/sema.2023.30
5. Akyılmaz, B. (1999). Osmanlı Devleti̇nde merkezden yöneti̇mi̇n taşra idaresi̇. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(4), 127-156.
6. Alanoğlu, M. (2020). Taşranın Divân-ı Hümâyûn’da yankılanan sesi: atik şikâyet defterlerine göre Diyarbekir Eyâleti’nde sosyo-ekonomik kriz ve etkileri (1650-1700). Tarih İncelemeleri Dergisi, 35(1), 1-38. https://doi.org/10.18513/egetid.769940
7. Anbarlı Bozatay, Ş. ve Demir, K. A. (2014). Osmanlı adli ve idari sisteminde kadılık: kurumsal bir değerlendirme, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 6(10), 71-89.
8. Arslan, A. (2024). Anadolu Selçuklularında kadılık. Selçuklu Medeniyeti Araştırmaları Dergisi (9), 74-91. 18.05.2026 tarihinde https://doi.org/10.47702/sema.2024.41 adresinden alındı.

9. Âşıkpaşazâde (2003). Osmanoğulları’nın tarihi (Haz. K. Yavuz ve M.A.Y. Saraç) İstanbul: Koç Kültür Sanat Tanıtım.
10. Atar, F. (2001). Kadı. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (24, 66-69). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
11. Atay, E.E. (2022). Osmanlı’da devlet anlayışı. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 6(1). 11.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA69UD28GU adresinden alındı.
12. Avaner, E. (2024). Siyasetnameler ve adaletnameler ile günümüz “etik çerçeve”lerinin karşılaştırılması. Kamu Yönetimi ve Politikaları Dergisi, 5(2),287-302. https://doi.org/10.58658/kaypod.1506958
13. Aydın, M. (2015). Osmanlı Divan teşkilatı ve 1281-1296/1864-1879 tarihli 19 numaralı Erzurum vilâyet ahkâm defterinin tarihi kıymeti. Current Research in Social Sciences, 1(3), 69–83. 18.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA69CY49XA adresinden alındı.
14. Aydın, M.A. (2003). Osmanlı Devleti'nde mahkeme. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 27, 341-344). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi
15. Aykanat, M. (2019). Ombudsmanlık kurumunun Osmanlı kökleri. Journal of Turkish Studies. 14(1), 91-110.
16. Aykurt, Ç. (2001). Padişah-halk buluşmasını temin eden törenlerden birisi: cuma selamlığı. Tarih İncelemeleri Dergisi, 16(1), 201-204. 12.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA86HS28KN adresinden alındı.
17. Bakırcı, N. ve Türkan, H. K. (2013). Tekke ve zaviyelerin Balkanlar’daki rolü ve önemi. TÜRÜK Uluslararası Dil Edebiyat Ve Halk Bilimi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 145-160. https://doi.org/10.12992/TURUK48
18. Bayram, S. (2012). Osmanlı Devleti'nde ekonomik hayatın yerel unsurları: Ahilik teşkilatı ve esnaf loncaları. İstanbul Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, (21), 81-114. 12.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA66XA27FY adresinden alındı.
19. Bayramoğlu, Ö. (2023). Ahkâm defterlerine göre Bosna'dan merkeze yansıyan toprak anlaşmazlıkları ve çözüm arayışları. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, (16), 81-102. https://doi.org/10.21021/osmed.1201141.
20. Begün Bayram, Z. ve Tuğluca, M. (2022). Selanik’ten Âsitâne’ye yakınma: 18. yüzyılın ortasında şikâyet mekanizmasının bürokratik işleyişi. Ombudsman Akademik, 8(15), 221-249. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA84YB73YY adresinden alındı.
21. Berki, A.H. (1969). İslam’da kaza tarihi. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 17(1-4), 153-168. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA22ED83TM adresinden alındı.
22. Ceylan, A. (2005). Osmanlı’da meşrutiyet öncesi merkezî meclisler literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (5), 623-646.10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA78LL75JC adresinden alındı.
23. Çelik, B. (2024). Divan-I Hümayun’a şikayet iletme yöntemleri ve mevsim şartlarının taşradan gelen şikayetlere etkisi. Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 8(1), 65-79. https://doi.org/10.30692/sisad.1418854
24. Cıkay, N. (2018). Halep ahkâm defterleri üzerine genel bir değerlendirme. Sosyal Bilimler Dergisi, 32(32), 681-697.
25. Daş Darıcı, M.G. (2018). Osmanlılarda istihbarat faaliyetleri (1300-1750). Yayımlanmamış Doktora Tezi. Sivas: Sivas Cumhuriyet Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
26. Demir, A. (2016). Osmanlı hukukunda devletin yapısı. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 3(1), 1-19.
27. Demirdal, M. B. (2024). Modernleşme sürecinde Türk hukukunda değişen dinamikler. Fiscaoeconomia, 8(2), 909-937. https://doi.org/10.25295/fsecon.14727391
28. Demirel, D. ve Okyay C. (2023, Ağustos, 30). Osmanlı Devleti’nde kadılık kurumunun fonksiyonel dönüşümü. Cumhuriyet 9. Uluslararası Sosyal Bilimler Kongresi. Afyonkarahisar, Türkiye. Academy Global Publishing House. 906-919. S. Jain (Ed.)
29. Doğan, K. C. (2015). Ahilik teşkilatı, ombudsman ve etik ilişkisi. Küresel İktisat ve İşletme Çalışmaları Dergisi, 4(7), 28-36. 19.04.2026 tarihinde https://izlik.org/JA78UK38WP adresinden alındı.
30. Doğan, K. C. (2019). Osmanlı devleti klasik çağında kadılık kurumu ve fonksiyonları. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6(4), 34-40. 19.04.2026 tarihinde https://izlik.org/JA66DN38GY adresinden alındı.
31. Doğan, K.C. ve Haznedaroğlu, H. (2024). Osmanlı klasik çağında şikâyet (yakınma) kültürü ve kurumları. Türk Kamu Yönetimi Dergisi. 5(1), 63-77. 19.04.2026 tarihinde https://tujpa.com/index.php/journal/article/view/81 adresinden alındı.
32. Doğaner,Y. (2021). Halkevleri. Atatürk Ansiklopedisi. 1-7. 19.04.2026 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/3983/Halkevleri adresinden alındı.
33. Durhan, İ. (2008). Tanzimat döneminde Osmanlı yargı teşkilâtındaki gelişmeler. Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 12 (3-4), 55-111. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA28EU53WH adresinden alındı.
34. Ekinci, E. B. (2001). Osmanlı hukukunda mahkeme kararlarının kontrolü (klasik devir). Belleten, 65(244), 959-1006. https://doi.org/10.37879/belleten.2001.959
35. Ekinci, E. B. (2005). Osmanlı Devleti’nde mahkemeler ve kadılık müessesesi literatürü. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi (5), 417-440. 12.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA45FP56TK adresinden alındı.
36. Emecen, F.M., Mete, Z. ve Bilgin, A. (2017). Osmanlı idarî teşkilâtının kaynakları şehzâde dîvânı defterleri Manisa şehzâde sarayı dîvânı (1544-1594). Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi.
37. Eryılmaz, B. (1993). Osmanlılarda millet sistemi. M. Armağan (Ed.) Osmanlı Ansiklopedisi Tarih/Medeniyet/Kültür içinde (231-233). İstanbul: Ağaç Yayıncılık
38. Fendoğlu, H.T. (2010). Kamu denetçiliği (ombudsmanlık). Stratejik Düşünce Enstitüsü, 1-20.
39. Gider, S. (2021). Daire-i adalet teorisi. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 7(81), 1620-1628. http://dx.doi.org/10.26449/sssj.3124
40. Gök, İ. (2020). Eyalet ahkâm defterleri çerçevesinde Akçaabat'ın sosyal ve hukuki durumu (1742-1800). History Studies, 12(6), Doi number: 10.9737/hişt.2020.949
41. Günay, R. (2013a). Diyarbekir ahkâm defterleri ve muhtevaları. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 12(45), 290-307.
42. Günay, R. (2013b). Osmanlı arşiv kaynakları içerisinde ahkâm defterleri: gelişim seyri, muhtevası ve önemi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (17), 9-29. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA66HB99HB adresinden alındı.
43. Güneş, A.M. (2016). Geçmişten günümüze Türkiye’de hukuk devleti ilkesi. 1st International Scientific Researches Congress, Humanity and Social Sciences, Madrid-Spains, 1436-1442.
44. Gürhan, V. (2017). Kadınların Dîvân-ı Hümâyun’a şikâyet haklarını kullanmaları üzerine bazı değerlendirmeler (Diyarbekir eyaleti 1 numaralı ahkâm defterine göre). Tarih Okulu Dergisi, 10(32), 323-347. http://dx.doi.org/10.14225/Joh1149
45. İnalcık, H. (1965). Adâletnâmeler. Belgeler Dergisi, 2(3-4), 49-142. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA76CC97AC adresinden alındı.
46. İnalcık, H. (1988). Şikâyet hakkı: ‘arz-ı hal ve ‘arz-ı mahzar’lar. Osmanlı Araştırmaları, (07-08). 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA63AD82SD adresinden alındı.
47. İpşirli, M. (1991a). Arzuhal. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (3), 447-448, İstanbul: TDV Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
48. İpşirli, M. (1991b). Osmanlılarda cuma selamlığı: halk-hükümdar münasebetleri açısından önemi. Prof. Dr. Bekir Kütükoğlu’na Armağan, 459-471. İstanbul: Edebiyat Fakültesi Basımevi.
49. İpşirli, M. (1994a). Ehl-i Örf. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (10), 519-520. İstanbul: Güzel Sanatlar Matbaası A. Ş.
50. İpşirli, M.(1994b). Klasik dönem Osmanlı devlet teşkilatı. E. İhsanoğlu (Ed.) Osmanlı Devleti ve medeniyeti tarihi içinde (139-277). İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırmaları Merkezi (IRCICA).
51. İpşirli, M. (2000a). İkindi Divanı. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (22, 26-27) İstanbul: TDV Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
52. İpşirli, M. (2000b). İlmiye. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (22, 141-145). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
53. İpşirli, M. (2015). Payitaht İstanbul’un idaresi. C. Yılmaz (Ed.) Antik Çağ’dan XXI. yüzyıla büyük İstanbul tarihi içinde (58-76). İstanbul: İSAM
54. Kaplan, Y. (2018). Osmanlı adalet düşüncesinde değişim: Kanun-i Esâsî ve ABD anayasası bağlamında karşılaştırmalı bir inceleme. I. Uluslararası İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Kongresi.1133-1150.
55. Kaymaz, B. (2023). Orta Anadolu zimmilerinin şikâyet hakkı kullanımı (1742-1743). Külliyat Osmanlı Araştırmaları Dergisi (21), 179-199. https://doi.org/10.51592/kulliyat.1292116
56. Kazancı, M. (2013). Osmanlı’da halkla ilişkiler. Selçuk İletişim, 4(3),5-20. https://doi.org/10.18094/si.35021
57. Keleş, A. (2020). 1765-1768 yılları arası kadınların şikâyet hakkını kullanımı üzerine bir değerlendirme (3 numaralı Bosna ahkâm defterine göre). Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Dergisi, 3(6), 423-443.
58. Koç Keskin, N.İ (2022). Arzuhâli edebî bahçeye gizlemek: Nâbî’nin Gülşen-i Devlet’i üzerine. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, 28(28), 316-352. 10.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA76GA89PE adresinden alındı.
59. Konan, B. (2011). İnsan hakları ve temel özgürlükler açısından Osmanlı Devletine bakış. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 15(4), 253-288. 11.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA45LY87CE adresinden alındı.
60. Köse, E. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda toplu hak arama: XVIII. yüzyıla ait 100 örnek mahzar. I. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri, Oniki Levha Yayıncılık, İstanbul, 411-447.
61. Mercimek, Y. (2024). Trabzon ahkâm defterlerine göre 18. yüzyılın ikinci yarısında Giresun. Karadeniz İncelemeleri Dergisi, 18(37), 63-112. https://doi.org/10.18220/kid.1584880
62. Mumcu, A. (1994). Dîvân-ı Hümâyun. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (9, 430-432). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
63. Okumuş, E. (2005). Osmanlılar’da siyasal bir kurum olarak adâlet dairesi. Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, (5), 45-5
64. Okur Gümrükçüoğlu, S.(2012). Şikâyet defterlerine göre Osmanlı teb’asının şikâyetleri. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 61(1), 175-206. https://doi.org/10.1501/Hukfak_0000001654
65. Ortaylı, İ. (1994). Hukuk ve idare adamı olarak Osmanlı Devleti’nde kadı. Ankara: Turhan Kitabevi Yayınları.
66. Ortaylı, İ. (2001). Osmanlı Devleti'nde Kadı. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (24, 69-73). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi.
67. Öz, M. (2007). Reâyâ. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (34,.490-493). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
68. Özhazinedar, T. (2024). Tanzimat fermanı, ıslahat fermanı, adalet fermanı ve Kanun-i Esasi’nin tahlili. 21. Yüzyılda Eğitim Ve Toplum, 12(36), 759-786.16.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA46UD99JZ adresinden alındı.
69. Pala, İ. (2006). Nasihatnâme. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 32,409-410). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
70. Pekdoğan, S. (2024). 16 numaralı Sivas ahkâm defteri’den merkeze yansıyan gasb, darp, katl ve hetk-i ırz davaları. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 10(4), 512-530.
71. Polat, M. (2022). Şikâyet defterleri ve belgeleri çözümlenmesine algoritmasal bir yaklaşım. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 10(31), 397-429. https://doi.org/10.33692/avrasyad.1131705
72. Sahillioğlu, H. (1991). Askerî. Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (Cilt 3,.488-489). İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
73. Şahin, İ. (2009). Sancak Türkiye Diyanet vakfı İslâm ansiklopedisi içinde (36,.97-99). İstanbul: TDV Yayın Matbaacılık ve Ticaret İşletmesi.
74. Şaşmaz, A.P. (2023). Klasik dönem Osmanlı Devleti’nde halkın adalete ulaşma aracı olarak ‘’arz-ı hal’’ uygulaması. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6(4), 1243-1256. https://doi.org/10.33712/mana.1384607
75. Şen, S. (2018). 30 numaralı atik şikâyet defteri (1110/1698) Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul: Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü
76. Taş, H. (2007a). Osmanlı diplomatikası ile ilgili bir kitap vesilesiyle. Belleten, 71(262), 997-1028. https://doi.org/10.37879/belleten.2007.997
77. Taş, H. (2007b). Osmanlı'da" şikayet hakkı" nın kullanımı üzerine düşünceler. Memleket Siyaset Yönetim, 2(3), 186-204. 16.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA74FC32NM adresinden alındı.
78. Tuğluca, M. (2012). Bir Balkan şehri olarak Üsküp’te şikâyet hakkının kullanımı ve şikâyet mekanizması (1649-1675). Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 5(9), 107-128. 16.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA99HD63LN adresinden alındı.
79. Tuğluca, M. (2020). Osmanlı Devlet- toplum ilişkisinde şikâyet mekanizması ve işleyiş biçimi. 2.baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu
80. Tunç, G. (2017). 44 numaralı Rumeli ahkâm-ı şikâyet defteri’nin transkripsiyon ve değerlendirilmesi. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Antalya: Akdeniz Üniversitesi Akdeniz Uygarlıkları Araştırma Enstitüsü
81. Tunç, M. N. (2022). Ahkâm defterleri’nin vakıf Araştırmalarındaki yeri / the place of ahkâm registers in the foundation research (Erzurum, Karaman and Maraş Ahkâm Registers No 1). Çankırı Karatekin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 13(1), 1-34. https://doi.org/10.54558/jiss.990157
82. Uluçay, H. ve Alp, Ş. (2020). Osmanlı kent yönetiminde kadı. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 6(2), 329-358. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2020.6.2.03
83. Uslu, M.T. (2020). Bir kozmoloji olarak ‘adalet dairesi’ teorisi ve Osmanlı örneğindeki yansımaları. Cumhuriyet Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 44(2), 279-308. 27.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA26CP65XT adresinden alındı.
84. Ustakara, F. (2019). Türklerde sosyal sorumluluğun temelleri: halkla ilişkiler açısından ahilik teşkilatı üzerine bir değerlendirme. Selçuk İletişim, 12(2), 1197-1209. 27.05.2026 tarihinde https://doi.org/10.18094/josc.596330 adresinden alındı.
85. Uzunçarşılı, İ.H. (1988). Osmanlı Devleti’nin merkez ve bahriye teşkilatı. 3.baskı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basım Evi.
86. Ünal, M.A. (1997). Osmanlı müesseseleri tarihi. Isparta: Kardelen Kitabevi
87. Yosmaoğlu, İ. (1996). Kanun, yasallık ve meşruiyet: Osmanlı’da meşruiyet meselesi hakkında bir deneme. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 51(01), 507-519. https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001898
88. Yürük, H. (2020). Osmanlı Devleti’nde adalet sistemi ve teşkilatı içinde bir örnek şahsiyet Adliye Nazırı Abdurrahman Nureddin Paşa. Adalet Dergisi (65), 631-654. 28.05.2026 tarihinde https://izlik.org/JA82HD45SM adresinden alındı.
89. http-1: 16.04.2026 tarihinde https://www.ekrembugraekinci.com/article/?ID=1470&ma%C4%9Frur-olma-padi%C5%9Fahim-senden-b%C3%BCy%C3%BCk-allah-var---cuma-selamli%C4%9Fi adresinden alındı.
90. http-2: 16.04.2026 tarihinde https://www.yargitay.gov.tr/tarihce adresinden alındı.
91. http-3: 16.04.2026 tarihinde https://www.danistay.gov.tr/icerik/21 adresinden alındı.
92. http-4: 16.04.2026 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/arzuhal adresinden alındı.