Kriz Zamanlarında Dinî Anlamlandırma: Gazze Bağlamında Acı, Sabır ve Direniş Söylemlerinin Sosyolojik Analizi

Öz

Bu çalışma, Gazze bağlamında kriz zamanlarında dinî söylemlerin acı, sabır ve direniş kavramlarını nasıl anlamlandırdığını ve bu söylemlerin kolektif kimlik, psikososyal dayanıklılık ve direnişin meşrulaştırılmasıyla nasıl ilişkilendiğini sosyolojik bir perspektifle incelemektedir. Din sosyolojisi literatürü, dinin yalnızca bir inanç sistemi değil, aynı zamanda kriz, belirsizlik ve kayıplar karşısında anlam üreten, toplumsal dayanışmayı güçlendiren ve kolektif kimliği sürdüren önemli bir toplumsal kurum olduğunu göstermektedir. Araştırmanın temel problemi, Gazze bağlamında dinî söylemlerin acıyı hangi anlam çerçeveleri içinde yorumladığı, sabır kavramını nasıl kurduğu ve direnişe hangi dinî-ahlaki referanslarla meşruiyet kazandırdığıdır. Çalışma, literatür temelli söylem analizi ve doküman incelemesine dayanmaktadır. Bu kapsamda kriz, travma, kolektif kimlik, dinî anlamlandırma ve Gazze’ye ilişkin akademik çalışmalar ile Diyanet İşleri Başkanlığı’nın Gazze temalı iki cuma hutbesi analiz edilmiştir. Bulgular, dinî söylemlerin acıyı ilahî imtihan, kader ve şehadet kavramlarıyla anlamlandırdığını; sabrı edilgen kabullenişten ziyade dayanma, sebat ve kolektif çözülmeyi önleme biçiminde yorumladığını; direnişi ise adalet, hak ve meşruiyet kavramlarıyla ilişkilendirdiğini göstermektedir. Sonuç olarak dinî inanç ve söylemler, kriz zamanlarında anlam üretme, kimlik inşası, psikososyal dayanıklılığı destekleme ve kolektif direnci meşrulaştırma süreçlerinde önemli bir toplumsal işlev görmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Din sosyolojisi
• dinî anlamlandırma
• kriz
• sabır
• direniş

Religious Meaning-Making in Times of Crisis: A Sociological Analysis of Discourses on Suffering, Patience, and Resistance in the Context of Gaza

Öz

This study examines, from a sociological perspective, how religious discourses in the context of Gaza make sense of suffering, patience, and resistance during times of crisis, and how these discourses relate to collective identity, psychosocial resilience, and the legitimation of resistance. The sociology of religion literature shows that religion is not only a system of belief but also an important social institution that produces meaning, strengthens social solidarity, and sustains collective identity in the face of crisis, uncertainty, and loss. The main problem of the study is to explore the interpretive frameworks through which religious discourses in Gaza understand suffering, construct patience, and legitimize resistance through religious and moral references. The study employs a qualitative approach based on literature-based discourse analysis and document analysis. Academic studies on crisis, trauma, collective identity, religious meaning-making, and Gaza, together with two Gaza-themed Friday sermons published by the Presidency of Religious Affairs of Türkiye (Diyanet), were analyzed. The findings indicate that religious discourses interpret suffering through concepts such as divine trial, destiny, and martyrdom; frame patience as endurance, perseverance, and the prevention of collective disintegration rather than passive submission; and associate resistance with justice, rights, and legitimacy. Consequently, religious beliefs and discourses perform important social functions by producing meaning, constructing identity, supporting psychosocial resilience, and legitimizing collective resistance in times of crisis.

Anahtar Kelimeler

• Sociology of religion
• religious meaning-making
• crisis
• patience
• resistance

Kaynakça

1. Abudayya, A. (2025). Voices from Gaza: Coping strategies during the war on the Gaza Strip: A qualitative study. Mental Health & Prevention, 39, 200443. https://doi.org/10.1016/j.mhp.2025.200443.
2. Alexander, J. C., Eyerman, R., Giesen, B., Smelser, N. J., & Sztompka, P. (2004). Cultural trauma and collective identity. Berkeley: University of California Press.
3. Allen, L. (2013). The Rise and Fall of Human Rights: Cynicism and Politics in Occupied Palestine. Stanford University Press.
4. Asad, T. (2007). Sekülerliğin biçimleri: Hıristiyanlık, İslamiyet ve modernlik (F. B. Aydar, Çev.). İstanbul: Metis Yayınları.
5. Aqtam, I. (2025). A narrative review of mental health and psychosocial impact of the war in Gaza. Eastern Mediterranean Health Journal, 31(2), 89-96. https://doi.org/10.26719/2025.31.2.89.
6. Bauman, Z. (2019). Akışkan modernite (S. O. Çavuş, Çev.). İstanbul: Can Yayınları.
7. Berger, P. L. (2011). Kutsal şemsiye: Dinin sosyolojik teorisinin ana unsurları (4. baskı). (A. Coşkun, Çev.). İstanbul: Rağbet Yayınları.
8. Brugger, C., Abu Hamad, B., Hattendorf, J., Winkler, M. S., & Probst-Hensch, N. (2025). Changes in psychological distress during conflict escalation in an adult population-based cohort in the Gaza Strip (2020-2025): A longitudinal analysis. eClinicalMedicine, 90, 103647. https://doi.org/10.1016/j.eclinm.2025.103647.

9. Castells, M. (2013). İsyan ve umut ağları: İnternet çağında toplumsal hareketler (E. Kılıç, Çev.). İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.
10. Collins, R. (2005). Interaction ritual chains. Princeton, NJ: Princeton University Press. Erişim: https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691123899/interaction-ritual-chains
11. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025a, 25 Temmuz). Cuma Hutbesi: Gazze: İnsanlığın Onur Sınavı. https://www.diyanet.gov.tr/tr-tr/Kurumsal/Detay/37868/cuma-hutbesi-gazze-insanligin-onur-sinavi-
12. Diyanet İşleri Başkanlığı. (2025b, 3 Ekim). Cuma Hutbesi: Hendek’ten Gazze’ye: Zafer İnananlarındır. https://www.diyanet.gov.tr/tr-TR/Kurumsal/Detay/38050/cuma-hutbesi-hendekten-gazzeye-zafer-inananlarindir
13. Durkheim, E. (2005). Dini hayatın ilkel biçimleri (F. Aydın, Çev.). İstanbul: Ataç Yayınları.
14. Foucault, M. (2014). Özne ve iktidar (4. Basım). (I. Ergüden & O. Akınhay, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
15. Frankl, V. E. (2015). İnsanın anlam arayışı (22. Basım). (S. Budak, Çev.). İstanbul: Okuyan Us Yayınları.
16. Giddens, A. (1994). Modernliğin sonuçları (E. Kuşdil, Çev.). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
17. Giddens, A. (2010). Modernite ve bireysel kimlik: Geç modern çağda benlik ve toplum (Ü. Tatlıcan, Çev.). İstanbul: Say Yayınları.
18. Gökbulut, N., Akça, E. İ., & Derya, Y. A. (2025). Investigation of religious coping and psychological resilience levels of women survivors of the earthquake living in a temporary shelter in a Turkish sample. Journal of Religion and Health, 64(5), 4209-4227. https://doi.org/10.1007/s10943-025-02445-w
19. Izutsu, T. (1991). Kur’an’da dinî ve ahlâkî kavramlar (2. Basım) (S. Ayaz, Çev.). İstanbul: Pınar Yayınları.
20. İmam Gazâlî (2023). İhyâu ulûmi’d-dîn (Cilt:4) (M. A. Müftüoğlu, Çev.). İstanbul: Çelik Yayınevi.
21. İme, Y. (2024). Social support and resilience among 2023 Türkiye earthquake survivors: Spirituality as a mediator. Spiritual Psychology and Counseling, 9(1), 45-56. https://doi.org/10.37898/spiritualpc.1380158.
22. Kızılgeçit, M., Kurt, F., Şamlıoğlu, K., Toprak, F. B., Tacer, A., Gecit, M. B., Bektaş, M., Acar, T., & Güler, Ü. (2025). Genocide Victim Gazans Arriving in Turkey: A Qualitative Study on Their Trauma, Religious Coping Experiences and Future Prospects. Van İlahiyat Dergisi, 13(23), 57-72. https://doi.org/10.54893/vanid.1741611
23. Krok, D., Zarzycka, B., & Telka, E. (2021). Religiosity, meaning-making and the fear of COVID-19 affecting well-being among late adolescents in Poland: A moderated mediation model. Journal of Religion and Health, 60, 3265-3281. https://doi.org/10.1007/s10943-021-01375-7.
24. Lamont, M., & Molnar, V. (2002). The study of boundaries in the social sciences. Annual Review of Sociology, 28, 167-195. https://doi.org/10.1146/annurev.soc.28.110601.141107
25. Mardin, Ş. (2012). Din ve ideoloji (21. Baskı). İstanbul: İletişim Yayınları.
26. Pargament, K. I. (1997). The psychology of religion and coping. New York: Guilford Press.
27. Taylor, C. (2014). Seküler çağ (D. Körpe, Çev.). İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
28. Turner, B. S. (2017). Din ve modern toplum: Yurttaşlık, sekülerleşme ve devlet (A. Tüfekçi, Çev.). Bursa: Sentez Yayınları.
29. Weber, M. (1993). Sosyoloji yazıları (3. Baskı). (T. Parla, Çev.). İstanbul: Hürriyet Vakfı Yayınları.
30. Yıldırım, M., Arslan, G., & Alkahtani, A. M. (2021). Meaning in life, religious coping, and loneliness during the coronavirus health crisis in Turkey. Journal of Religion and Health, 60, 2371-2385. https://doi.org/10.1007/s10943-020-01173-7ects. Van İlahiyat Dergisi, 13(23), 57-72. https://doi.org/10.54893/vanid.1741611