Bilgi Düzensizliğinde Kanıt Ekolojisi: Gazze Sürecinde Teyit.org Doğrulamalarında Dezenformasyon Türleri, Anlatı Stratejileri ve Doğrulama Teknikleri

Öz

Bu çalışma, Gazze sürecine ilişkin Teyit.org doğrulamalarında öne çıkan içerik biçimlerini, dezenformasyon türlerini, tematik odakları ve doğrulama mekanizmalarını incelemektedir. Araştırma, 16 Ekim 2023 ile 25 Aralık 2023 tarihleri arasında yayımlanan 33 doğrulama kaydının nitel ağırlıklı betimleyici içerik analiziyle çözümlenmesine dayanmaktadır. Kodlama şemasında içerik formatı, Wardle tipolojisi, tematik odak ve kanıt mekanizmaları değişkenleri kullanılmıştır. Bulgular, vakaların büyük bölümünün video formatında yoğunlaştığını ve en baskın bilgi düzensizliği biçiminin hatalı ilişkilendirme olduğunu göstermektedir. Doğrulama sürecinde arşiv taraması, kaynak taraması, tersine görsel arama ve mekân doğrulaması öne çıkmıştır. Sonuçlar, kriz dönemlerinde yanlış bilginin çoğu zaman mevcut görsel-işitsel materyalin bağlamından koparılması yoluyla üretildiğine işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Gazze
• bilgi düzensizliği
• dezenformasyon
• teyit.org

The Ecology of Evidence in an Information Landscape: Types of Disinformation, Narrative Strategies and Verification Techniques in Teyit.org’s Fact-Checks During the Gaza Crisis

Öz

This study examines the content formats, misinformation types, thematic focuses, and verification mechanisms that stand out in Teyit.org fact-checks concerning the Gaza process. The research is based on a descriptive content analysis with a qualitative emphasis of 33 verification records published between 16 October 2023 and 25 December 2023.The coding scheme includes content format, Wardle’s typology, thematic focus, and evidence mechanisms. The findings show that most cases are concentrated in video format and that the dominant form of information disorder consists of the misattribution and recontextualization of existing content. Archive scanning, source checking, reverse image search, and geolocation verification are the main verification techniques. The results indicate that, in crisis periods, false information is often produced by recontextualizing existing audiovisual material rather than fabricating entirely new content.

Anahtar Kelimeler

• Gaza
• information disorder
• disinformation
• fact-checking
• teyit.org

Kaynakça

1. Abuşoğlu, H. Ö. (2025). Dezenformasyon ve İsrail-Hamas savaşı: doğrulama platformlarında yanlış bilgi içeriklerinin analizi. İnönü Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi (İNİF E-Dergi), 10(2), 428-452. https://doi.org/10.47107/inifedergi.1606857
2. Amazeen, M. A. (2019). Practitioner perceptions: Critical junctures and the global emergence and challenges of fact-checking. International Communication Gazette, 81(6–8), 541–561. https://doi.org/10.1177/1748048518817674
3. Arklan, Ü., & Koçyiğit, İ. (2024). Afet dönemlerinde sosyal medyada dezenformasyonun yayılımı: 6 Şubat 2023 Kahramanmaraş depremleri örneği. Abant Sosyal Bilimler Dergisi, 24(2), 525–546. https://doi.org/10.11616/asbi.1453304
4. Aslan, M. N. (2015). Sosyal medyada algı yönetimi. International Multilingual Academic Journal, 2(1), 69–81.
5. Aydın, A. F. (2023). Sosyal medyada dezenformasyon ve manipülasyon: 2023 Kahramanmaraş depremi örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 12(5), 2603–2624. https://doi.org/10.15869/itobiad.1283358
6. Baudrillard, J. (2016). Simülakrlar ve simülasyon (O. Adanır, Çev.; 10. bs.). Doğu Batı Yayınları.
7. Bennett, W. L., & Livingston, S. (2018). The disinformation order: Disruptive communication and the decline of democratic institutions. European Journal of Communication, 33(2), 122–139. https://doi.org/10.1177/0267323118760317
8. Boin, A., ’t Hart, P., Stern, E., & Sundelius, B. (2005). The politics of crisis management: Public leadership under pressure. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511490880

9. Boussalis, C., & Coan, T. G. (2017). Elite polarization and correcting misinformation in the post-truth era. Journal of Applied Research in Memory and Cognition, 6(4), 405–408. https://doi.org/10.1016/j.jarmac.2017.09.004
10. Broersma, M., & Eldridge, S. A. (2019). Journalism and social media: Redistribution of power? Media and Communication, 7(1), 193–197. https://doi.org/10.17645/mac.v7i1.2048
11. Büyükafşar, M. (2019). Haber ve doğruluk ilişkisi: “Yalan haber” ve haber doğrulama pratikleri [Yayımlanmamış doktora tezi]. Marmara Üniversitesi.
12. Cinelli, M., Morales, G. D. F., Galeazzi, A., Quattrociocchi, W., & Starnini, M. (2021). The echo chamber effect on social media. Proceedings of the National Academy of Sciences, 118(9), e2023301118. https://doi.org/10.1073/pnas.2023301118
13. Çömlekçi, M. F. (2019). Sosyal medyada dezenformasyon ve haber doğrulama platformlarının pratikleri. Gümüşhane Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 7(3), 1549–1563. https://doi.org/10.19145/e-gifder.583825
14. Erkan, G., & Ayhan, A. (2018). Siyasal iletişimde dezenformasyon ve sosyal medya: Bir doğrulama platformu olarak Teyit.org. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 29. Özel Sayısı, 202–223. https://doi.org/10.31123/akil.458933
15. Fallis, D. (2015). What is disinformation? Library Trends, 63(3), 401–426. https://doi.org/10.1353/lib.2015.0014
16. Fallis, D. (2021). The epistemic threat of deepfakes. Philosophy & Technology, 34(4), 623–643. https://doi.org/10.1007/s13347-020-00419-2
17. Graves, L., & Cherubini, F. (2016). The rise of fact-checking sites in Europe. Reuters Institute for the Study of Journalism.
18. Karadağ, G. H., & Ayten, A. (2020). Türkiye’de doğrulama/teyit platformlarının karşılaştırmalı incelemesi: dogrulukpayi.com ve teyit.org. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 13(29), 483–501. https://doi.org/10.12981/mahder.673262
19. Kaplan, İ. (2025). Sosyal medya ve dezenformasyon: İsrail’in Gazze saldırıları örneği. TRT Akademi, 10(23), 182–207. https://doi.org/10.37679/trta.1559858
20. Kavaklı, N. (2019). Yalan haberle mücadele ve internet teyit/doğrulama platformları. Erciyes İletişim Dergisi, 6(1), 663–682. https://doi.org/10.17680/erciyesiletisim.453398
21. Kıran, Ö. (2020). Temel yaklaşımlar açısından medya okuryazarlığı eğitimi. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 39(3 100. Yıl Eğitim Sempozyumu Özel Sayı), 233-248. https://izlik.org/JA64ZU97XW
22. Kutlu, A., & Doğan, E. (2020). Kesin bilgi, yayalım: Hakikat sonrası çağda yalan haberlere ilişkin Y kuşağının tutum ve davranışları. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 34, 83–101. https://doi.org/10.31123/akil.696515
23. Mitchell, W. J. T. (1992). The reconfigured eye: Visual truth in the post-photographic era. MIT Press.
24. Pariser, E. (2011). The filter bubble: What the internet is hiding from you. Penguin Books.
25. Pennycook, G., & Rand, D. G. (2019). Lazy, not biased: Susceptibility to partisan fake news is better explained by lack of reasoning than by motivated reasoning. Cognition, 188, 39–50. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2018.06.011
26. Semiz Türkoğlu, H. (2024). Sosyal medyada yanlış bilinç inşası: gazze’ye yönelik israil saldırılarının dezenformasyon boyutu. Marmara Sosyal Araştırmalar Dergisi, 21, 28-47. https://doi.org/10.58793/marusad.1498542
27. Sontag, S. (2003). Regarding the pain of others. Farrar, Straus and Giroux.
28. Tandoc, E. C., Jr., Lim, Z. W., & Ling, R. (2018). Defining “fake news”: A typology of scholarly definitions. Digital Journalism, 6(2), 137–153. https://doi.org/10.1080/21670811.2017.1360143
29. Teyit. (2026). Metodoloji. https://teyit.org/metodoloji
30. Uluk, M. (2018). Yeni medyada “yalan haber” ve hakikat sonrası çağ: Doğrulama platformu olarak teyit. org örneği üzerine bir inceleme. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] İstanbul Üniversitesi.
31. Vosoughi, S., Roy, D., & Aral, S. (2018). The spread of true and false news online. Science, 359(6380), 1146–1151. https://doi.org/10.1126/science.aap9559
32. Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). Information disorder: Toward an interdisciplinary framework for research and policy making (DGI(2017)09). Council of Europe. https://rm.coe.int/information-disorder-report-november-2017/1680764666
33. Yasa, M. (2010). Eflatuncu mağara alegorisini yeniden yorumlama gereksinimi: Dinsel bilgiyi anlama ve geliştirmeye yönelik felsefi bir karşılaştırma. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 28, 37–52.