Anadolu Abdallarının Şamanizm Kalıntılarına Doğru Yolculuğu Üzerine Bir Çalışma

Öz

9. ve 10. yüzyıllarda Türkistan coğrafyasında Şamanistlik geleneklerin devamı niteliğinde toplumsal kabul gören “dede, ata, baba” gibi bilge kişiler şamanlar gibi halk üzerinde büyük etkilere sahiptiler. Tarihsel süreçte bu bilge kişiler göç ederek Anadolu’ya yerleşip Anadolu’da “dede, baba, Abdal ve gazi” gibi unvanlarla dergahlar açmışlardır. Mevlâna, Hacı Bektaşi Veli, Ahi Evran, Abdal Musa, Sarı Saltık, Taptuk Emre, Yunus Emre gibi mutasavvıflar bu anlayışın Anadolu’daki en somut temsilcileridir. Türklerin Anadolu’ya gelişi sadece dini bir değişim değil aynı zamanda kültürlerinin bir parçası olan Şamanizm’in izlerini de taşımış ve mevcut geleneklerle harmanlanarak kendine has bir yapı oluşturmuştur. Anaerkil ailenin ataerkil dönemde yıkılması ve dolayısıyla bunların dişi olan aile ongunlarının Şamanlarca ferdi ongun kabul edilmesi sonucu, ritüellerde Şamanlarca devam ettirilen dansların kadınsı bir tavır ve tarzda bir icra biçiminin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Aynı tarihsel arka plan köçek oyunlarının temelinde de yer aldığı öne sürülebilir. Şaman dansları ile köçek oyunları, köken ve gelişim aşamaları olarak aynı kültürel sürecin parçalarıdır.

Anahtar Kelimeler

• Abdallık geleneği
• şamanizm
• köçek
• kadın kılığında dans.

A Study On The Journey Of Anatolian Abdals Towards The Remnants Of Shamanıs

Öz

In the region of Turkistan during the 9th and 10th centuries, wise figures known by titles such as “dede”,”ata”, and “baba”—who were socially accepted and represented a continuation of shamanistic traditions—exerted significant influence over the people, much like shamans. Over the course of history, these wise figures migrated to and settled in Anatolia, where they established dervish lodges under titles such as "dede," "baba," "Abdal," and "gazi." Sufi figures such as Mevlâna, Hacı Bektaşi Veli, Ahi Evran, Abdal Musa, Sarı Saltık, Taptuk Emre, and Yunus Emre are the most concrete representatives of this understanding in Anatolia. The arrival of the Turks in Anatolia represented not merely a religious transformation; it also brought with it traces of Shamanism—an integral part of their culture—which blended with existing traditions to create a unique structure. The dissolution of the matriarchal family during the patriarchal era—and the consequent adoption of their female family totems as individual totems by shamans—led to the emergence of a performance style characterized by a feminine demeanor and manner in the dances shamans enacted during rituals. It can be argued that the same historical background underlies “köçek” dances as well. Shamanic dances and “köçek” dances are parts of the same cultural process in terms of their origins and stages of development.

Anahtar Kelimeler

• The Abdal Tradition
• shamanism
• köçek
• dancing in women’s clothing

Kaynakça

1. ALTUNTAŞ, Y. (1997). Kaybolmakta Olan Bir Kültür: Köçeklik. V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi: Halk Müziği, Oyun, Tiyatro, Eğlence Seksiyon Bildirileri. Ankara: Kültür Bakanlığı, 35-38.
2. AND, M. (1969). Metin, Geleneksel Türk Tiyatrosu: Kukla, Karagöz, Ortaoyunu. Ankara: Bilgi Yayınevi.
3. ATABEYLİ, N. K. (1934). Teke (Antalya) Yörükleri Hakkında Notlar. Türk Tarih, Arkeologya ve Etnografya Dergisi, S. 4, 213-223.
4. ATAMAN, S. Y. (1997). Türk İstanbul. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür İşleri Yayınları.
5. BAYAT, F. (2012). Türk Kültüründe Kadın Şaman. İstanbul: Ötüken Neşriyat
6. BAYAT, F. (2013). Ana Hatlarıyla Türk Şamanlığı. İstanbul: Ötüken Neşriyat
7. ERKAN, S. (2011). Köçek Tipinin Uluslararası Kökeni Üzerine Bir Deneme. Türkoloji Dergisi, 18(1), 223-240.
8. EROL ÇALIŞKAN, Ş. S. (2019). Bartın’da Düğün Geleneklerinin Dünü ve Bugünü. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8(1), 413-445.

9. GÜRSOY, Ş. (2006). Sosyal ve Dini Yaşam Açısından Orta Anadolu Abdalları (Kırşehir Örneği). Doktora Tezi. Ankara: Ankara Üniversitesi.
10. İNAN, A. (2006). Tarihte ve Bugün Şamanizm-Materyaller ve Araştırmalar. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
11. KAFESOĞLU, İ. (1980). Eski Türk Dini. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
12. KARABAŞA, S. (2014). Geçmişten Geleceğe Yaşayan Kültür Mirasımız Türkiye Somut Olmayan Kültürel Miras Ulusal Envanteri. Ankara: Kültür Bakanlığı.
13. KARAMUSTAFA, A. (2022). Tanrının Kural Tanımaz Kulları İslam Dünyasında Derviş Toplulukları (1200-1550). Çev. Ruşen Sezer. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları
14. KAYA, D. (2002). Cönklerden Gün Işığına; Abdal Mahlaslı Halk Şairleri. Halk Kültürümüzde Sivas’ın Yeri Sempozyumu. Ankara, Âşık Veysel Kültür Derneği, 24 Mart 2002.
15. KOÇU, E. R. (2002). Eski İstanbul’da Meyhaneler ve Meyhane Köçekleri. İstanbul: Doğan Kitapçılık.
16. KÖPRÜLÜ, M. F. (1989). “Abdal” Edebiyat Araştırmaları II. İstanbul: Ötüken Yayınları.
17. NUTKU, Ö. (1991). Zaman İçinde Tiyatro. İstanbul: Mitos Boyut Yayınları.
18. OCAK, A. Y. (1992). Osmanlı İmparatorluğunda Marjinal Sûfîlik: Kalenderîler XIV-XVII. yy. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
19. ÖNGEL, H. B. (1997). Ritüel Kökenli ve Folklorik Özellikleri Bakımından Köçeklik Geleneğimiz. V. Milletlerarası Türk Halk Kültürü Kongresi Halk Müziği, Oyun, Tiyatro, Eğlence, Seksiyon Bildirileri. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, C. III, 264-278.
20. SAĞIR, A. (2017). Batı Karadeniz’de Bir Kültür Unsuru Olarak Köçeklik. Sosyoloji Dergisi, 36, 171-203.
21. TOKEL, B. B. (2004). Neşet Ertaş Kitabı. Ankara: Akçağ Yayınları.
22. ULUDAĞ, S. (1988). Abdal. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, C.1, İstanbul.
23. URL-1: TOSUN, N. (2013). Yeseviyye. TDV İslam Ansiklopedisi, 4 Temmuz 2026 tarihinde https://islamansiklopedisi.org.tr/yeseviyye adresinden erişilmiştir.
24. YALGIN, A. R. (1977). Cenupta Türkmen Oymakları, I.-II. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
25. YILMAZ, A. (2008). Kırşehir Örneklemesiyle Anadolu Abdalları. Kırşehir: Kırşehir Belediyesi Kültür Tarih Yayınları Serisi.