Anadolu Selçuklu Devrinde Hukukî Otorite ve Dinî Otorite İlişkisi Üzerine Bir Değerlendirme

Öz

Selçuklu devri Anadolusu’nda hukukî ve dinî otoritenin ilişkisi, devletin siyasî ve toplumsal yapısının anlaşılması için önem arz etmektedir. Bu çalışmada, bahsi geçen her iki otoritenin temsilcileri üzerine değerlendirme yapılması amaçlanmaktadır. Hukukî otorite temsilcilerinin yargı süreçleri, dinî otorite temsilcilerinin toplum nezdindeki nüfuzu üzerinden ele alınmaktadır. Çalışmada kronikler, münşeat mecmuaları, devrin müelliflerinin eserleri ile onlara atfen yazılmış ve dönemi anlatan eserler ile ilgili konularda mevcut modern literatürden yararlanılmıştır. Her iki otoriteye dair yapılan çalışmalar mevcut olmakla birlikte hukukî otorite ile dinî otoritenin birbirleriyle olan ilişkileri açısından yapılan çalışmalar yeterli seviyede değildir. Bu nedenle bu çalışmayla beraber, Anadolu Selçuklu Devleti’nin hukukî ve dinî otoriteleri arasındaki ilişkinin birbirinden bağımsız değerlendirilemeyeceği ortaya konmak istenmiştir. Buna istinaden, hukukî otoritenin toplumdaki temsilcileri olan kadı, nâib, kadı’lkudât, emîr’î-dâd gibi görevlilerin dinî otorite sayılan şeyhler, sûfîler ve tarikat liderlerinin toplum içerisindeki konumları ve saray ile olan ilişkileri ele alınmıştır. Sonuç olarak, Selçuklu Anadolu’sunda hukukî otoriteyle dinî otoritenin karşılıklı bir ilişki içerisinde olduğu ve bu otoritelerin adaletin toplum düzeninin korunmasına katkı sağladıkları anlaşılmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Anadolu Selçuklu Devleti
• kadı
• adalet
• tasavvuf
• sûfî.

An Assessment of The Relationship Between Legal Authority And Religious Authority In The Anatolian Seljuk Period

Öz

The relationship between legal and religious authority in Seljuk Anatolia is of great significance for understanding the political and social structure of the state. This study aims to evaluate the representatives of both authorities. The judicial processes of the representatives of legal authority are examined in relation to the influence of religious authority figures within society. The study draws upon chronicles, epistolary collections (münşeāt), works by contemporary authors, secondary works referencing them, and relevant modern literature on the period. Although studies on both authorities exist, research addressing the relationship between legal and religious authorities remains insufficient. Therefore, this study seeks to demonstrate that the relationship between the legal and religious authorities of the Anatolian Seljuk State cannot be assessed independently of one another. Accordingly, the social positions and court relations of officials who represented legal authority in society such as the kadi, nâib, kadi'l-qudat, and emir-i dad are examined alongside the positions of sheikhs, Sufis, and order leaders, who were regarded as religious authorities. Consequently, it is evident that legal and religious authority in Seljuk Anatolia existed in a reciprocal relationship, and that these authorities contributed to the preservation of justice and social order.

Anahtar Kelimeler

• Anatolian Seljuk State
• kadi
• justice
• sufism
• sufi.

Kaynakça

1. Aksarayî, (2023). Müsâmeretü’l-Ahbâr (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Apaydın, H. Y. (2000). İctihad. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 21, 432–445.
3. Ayan, E. (2014). Sultan Sancar’a ait bazı münşeât vesikalarının muhtevası. İçinde Selçuklu Tarihi Kültür ve Medeniyet I (ss. 355–382). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
4. Aktaş, Yasemin, (2023). Türkiye Selçukluları Devleti’nde Adalet ve Adliye Teşkilatı, Çanakkale, Paradigma Yayınları.
5. Budak, Yusuf. (2024) II. Kılıç Arslan ve Dönemi (1155-1192). İstanbul: Kitabevi Yayınları.
6. Eflâkî, (1973). Âriflerin menkıbeleri I (T. Yazıcı, Çev.). İstanbul: Hürriyet Yayınları.
7. Elvan Çelebi, (2014). Menâkıbu’l-Kudsiyye fî Menâsıbi’l-Ünsiyye (İ. E. Erünsal & A. Y. Ocak, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
8. El- Hôyî, (2018). Selçuklu inşâ sanatı (C. Yakuboğlu & N. Musalı, Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.

9. El- Ömerî, (2014). Mesâliku’l-Ebsâr: Türkler Hakkında Gördüklerim ve Duyduklarım. İstanbul: Selenge Yayınları.
10. Hacı Bektâş-ı Velî, (2014). Velâyetnâme (H. Duran, Haz.). Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
11. İbn Bîbî. (2020). El-Evâmirü’l-Alâ’iyye fi’l-Umûri’l-Alâ’iyye: Selçuknâme (M. Öztürk, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınevi.
12. Kara, Seyfullah, (2002), Anadolu Selçuklularında Din ve Din Kurumları, (Doktora Tezi), Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Erzurum.
13. Köprülü, F. (1938). “Orta Zaman Türk Hukukiğ Müesseseler”. BELLETEN 2 (5-6), 39-72.
14. Köprülü, F. (1976). Türk edebiyatında ilk mutasavvıflar. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.
15. Köprülü, F. (1983). İslâm ve Türk Hukukî Tarihî Araştırmaları ve Vakıf Müessesesi, İstanbul, Ötüken Yayunları.
16. Mecit, S. (2014). Anadolu Selçukluları: Bir hanedanın evrimi. İstanbul: İletişim Yayınları.
17. Mevlânâ Celâleddîn Rumî, (1999). Mektuplar (A. Gölpınarlı, Çev.). İstanbul: İnkılap Yayınları.
18. Niğdeli Kadı Ahmed, (2015). El-Veledü’ş-Şefîk ve’l-Hâfidü’l-Hâlik (A. Ertuğrul, Çev.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
19. Ocak, A. Y. (1996). Hacı Bektâş Vilâyetnâmesi. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 14, 471–472.
20. Ocak, A. Y. (2002). Selçuklular ve Beylikler Devrinde Düşünce. Türkler, 5, 503–526.
21. Ocak, A. Y. (2014). Ortaçağlar Anadolusu’nda İslâm’ın Ayak İzleri: Selçuklu Dönemi. İstanbul: Kitap Yayınevi.
22. Ocak, A. Y. (2015). Osmanlı Sufiliğine Bakışlar. İstanbul: Timaş Yayınları.
23. Öngören, R. (2010). Sûfî. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 38, 471–472.
24. Şahin, H. (2012). Vefâiyye. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 42, 600–603.
25. Şahin, İ. (1988). Ahî Evran. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, 1, 529–530.
26. Turan, O. (2014). Selçuklular zamanında Türkiye. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
27. Türer, O. (2019). Ana hatlarıyla tasavvuf tarihi. İstanbul: Ataç Yayınları.
28. Tyan, E. (t.y.). Kadı. Encyclopaedia of Islam, Second Edition, 4, 373–374.
29. Uzunçarşılı, İ. H. (1988) Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
30. Yûnus Emre. (1976). Yûnus Emre: Hayatı ve bütün şiirleri (A. Gölpınarlı, Haz.). İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.
31. Zencânî. (2024). Alâeddin Keykubât’a sunulan Siyâsetnâme (H. H. Adalıoğlu, Yay. Haz.). İstanbul: Yeditepe Yayınları.