Dış Ekonomik Değişkenlerin Türk Bankacılık Sektörünün Kârlılığı Üzerindeki Etkisinin OLS ve Korelasyon Yöntemleri ile İncelenmesi

Yıl 2025, Cilt: 19 Sayı: 2, 91 - 118, 30.12.2025

Ümit Kahraman , Levent Çinko

https://doi.org/10.46520/bddkdergisi.1851336

Öz

Hissedarlık yapısı, gelişmişlik düzeyi ve bankacılık işlemlerinin doğası gereği, Türk bankacılık sektörü
(TBS) küresel finansal sistemle yüksek düzeyde entegre bir yapı sergilemektedir. Bu nedenle, ülkemizin
dışa bağımlı makroekonomik göstergelerindeki değişimlerin bankaların kârlılığı üzerindeki etkisi,
her zaman tartışma konusu olmuştur. Bu çalışmada, küresel ekonomik dinamiklerle yakından ilişkili
makroekonomik göstergeler “dış ekonomik değişken” olarak tanımlanmış ve söz konusu değişkenlerin
TBS’nin aktif kârlılığı (RoA), özkaynak kârlılığı (RoE), net faiz marjı (NIM) ve bu göstergelerden türetilen
Kârlılık Endeksi üzerindeki etkileri 2006 - 2021 dönemine ilişkin aylık veriler kullanılarak OLS regresyon
ve korelasyon analizleriyle incelenmiştir. Ekonometrik modelin sonuçları, ilgili dönemde doğrudan
yabancı yatırımlar ile merkezi yönetim dış borç stoku / GSYİH oranındaki artışların kârlılık göstergelerini
güçlü ve pozitif biçimde etkilediğini ortaya koymuştur. Ayrıca, kredi risk primi (CDS), ülke kredi notu,
ihracatın ithalatı karşılama oranı, Hazine’nin uluslararası tahvil ihraç faiz oranı ve cari açık değişkenleri
ile kârlılık göstergeleri arasında da anlamlı ilişkiler tespit edilmiştir. Korelasyon analizi ise dış ekonomik
ortamın RoA, RoE ve Kârlılık Endeksi gibi kârlılık ölçütlerine doğrudan yansıdığını ve dış ekonomik
koşullar ile TBS kârlılığı arasında istikrarlı bir ilişkinin bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

Dış Ekonomik Değişkenler , Bankacılık Karlılığı , OLS , Korelasyon

Kaynakça

• 1. Acaravcı, S. K. ve Çalım, A. E. (2013). Turkish Banking Sector’s Profitability Factors, International Journal of Economics and Financial Issues, 3 (1).
• 2. Acaravcı, S. K. ve Şentürk, Y. (2021). Doğrudan Yabancı Yatırımların Seçilmiş Bankaların Kârlılığı Üzerine Etkileri. Uluslararası Ekonomi ve Yenilik Dergisi, 7 (1).
• 3. Alper, D. ve Anbar, A. (2011). Bank Specific and Macroeconomic Determinants of Commercial Bank Profitability: Empirical Evidence from Turkey. Business and Economics Research Journal, 2 (2).
• 4. Anastasatou, M., Balfoussia, H., Bragoudakis, Z., Malliaropulos, D., Migiakis, P. M., Papageorgiou, D. ve Petroulas, P. (2023). Effects of A Sovereign Credit Rating Upgrade to Investment Grade on The Greek Economy, Economic Bulletin, Bank of Greece, 58.
• 5. Aydın, S. (2004). Faiz Oranları Oynaklığının Modellenmesinde Koşullu Değişen Varyansın Rolü (Uzmanlık Yeterlilik Tezi), TCMB.
• 6. BDDK. (2024). Aylık Bankacılık Sektörü Verileri, https://www.bddk.org.tr/BultenAylik/, (15.03.2024).
• 7. Belke, M. ve Ünal, E. A. (2017). Banka Karlılığının Belirleyicileri: Türkiye’de Borsaya Kote Olan ve Olmayan Bankalardan Kanıtlar, Journal of Economics, Finance and Accounting, 4 (4).
• 8. Bonett, D. G. ve Wright, T. A. (2000). Sample Size Requirements for Estimating Pearson, Kendall and Spearman Correlations. Psychometrika, 65(1).
• 9. Borio, C., Furfine, C. ve Lowe, P. (2001). Procyclicality of the financial system and financial stability: Issues and policy options. BIS Papers No. 1. Bank for International Settlements.
• 10. Box, G. E. P., Jenkins, G. M. ve Reinsel, G. C. (1994). Time Series Analysis: Forecasting And Control (3rd ed.). Prentice Hall.
• 11. Brahmaiah, B. ve Ranajee, R.. (2018). Factors Influencing Profitability of Banks in India. Theoretical Economics Letters, 8 (14).
• 12. CGFS. (2011). The Impact of Sovereign Credit Risk on Bank Funding Conditions (CGFS Papers No. 43). Bank for International Settlements.
• 13. Chukwuogor, C., Anoruo, E. ve Ndu, I. (2021). An Empirical Analysis of the Determinants of the U.S. Banks’ Profitability. Banks and Bank Systems, 16 (4).
• 14. Claessens, S. ve Van Horen, N. (2015). The Impact of the Global Financial Crisis on Banking Globalization. IMF Economic Review, 63 (4).
• 15. Çakırcalı, A. E. (2015). Karlılık Analizi ve Makroekonomik Değişkenlerle İlişkisi Üzerine Banka Sektöründe Bir Araştırma, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• 16. Çalışkan, M. M. T. ve Lecuna, H. K. S. (2020). The Determinants of Banking Sector Profitability in Turkey, Business and Economics Research Journal, 11 (1).
• 17. Çinko, L. (2009). Doğrudan Sermaye Hareketlerinin Makroekonomik Etkileri. Marmara Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 26 (1).
• 18. Davydenko, A. (2011). Determinants of Bank Profitability in Ukraine, Undergraduate Economic Review, , 7 (1).
• 19. Demirci, S. (2014). Türkiye’de Cari İşlemler Açığının Sürekliliği, Finansal Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 4 (7).
• 20. Diko, A. (2019). Determinants of Net Interest Margins in Turkish Banking System: A Panel Data Analysis, Maliye ve Finans Yazıları, 111.
• 21. Dinç, A. (2006). “Makroekonomik Faktörlerin Bankaların Karlılığı Üzerine Etkileri: 2000-2004 Dönemi Türk Bankacılık Sistemi Üzerine Bir Uygulama”, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Yıldız Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• 22. Dinç, M., Yıldız, Ü. ve Kırca, M.. (2018). Türkiye Kredi Risk Primindeki (CDS) Yapısal Kırılmaların Ekonometrik Analizi. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, Prof. Dr. Harun TERZİ Özel Sayısı.
• 23. Domanski, D., Kohlscheen, E. ve Moreno, R. (2016). Foreign exchange market intervention in EMEs: What has changed?, BIS Quarterly Review, Eylül 2016.
• 24. Ersoy, B.. (2022). Jeopolitik Risklerin ve Makroekonomik Değişkenlerin Banka Kârlılığına Etkisi: BRICS Ekonomileri ve Türkiye Uygulaması (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü).
• 25. Euronews. (2022). 2001 Krizinde Türkiye’nin Kredi Notları Kaçtı, Bugün ne Durumda?, https:// tr.euronews.com/2022/07/19/2001-krizinde-turkiyenin-kredi-notlari-kacti-bugun-durum-ne-durumda, (22.11.2023).
• 26. Financial Times. (2024). Pakistan Banks’ Post-dividend Profits Nearly Double Amid Rising Public Debt, https://www.ft.com/content/6d28145a-9ead-47c2-aa2a-e32936e8814e, (25.08.2025).
• 27. Foreks. (2023). Raporlar, https://www.foreks.com/borsa/raporlar/, (27.12.2023).
• 28. Gujarati, D. N. ve Porter, D. C. (2009). Basic econometrics (5th ed.). McGraw-Hill.
• 29. Gündoğdu, F. ve Aksu, H. (2011). Mevduat Bankacılığında Karlılık ve Makroekonomik Değişkenler İlişkisi: Türkiye Üzerine Bir Uygulama, Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 25 (10. Ekonometri ve İstatistik Sempozyumu Özel Sayısı).
• 30. Gürçay, H. R. ve Akbalık, M. (2025). An Examination of The Relationship Between Banking Sector Profitability And Economic Policy Uncertainty Using Panel Data Analysis, Uluslararası Finansal Ekonomi Ve Bankacılık Uygulamaları Dergisi, 6 (1).
• 31. Hamilton, J. D. (1994). Time Series Analysis. Princeton University Press.
• 32. Hayali, A. S. ve Küçükosman, A. (2020). Yeni Stratejik Varlık Arayan Doğrudan Yabancı Yatırımlar ile Ar-Ge İlişkisinin Analizi: Türkiye Örneği, Maliye Dergisi, 178.
• 33. HKMA. (2021). Foreign Participation in Asian Local Currency Bond Markets. BIS Papers, 113.
• 34. HMB. (2023a). Kamu Finansmanı Raporları, https://www.hmb.gov.tr/kamu-finansmani-raporlari, (28.11.2023).
• 35. HMB. (2023b). Kamu Finansmanı İstatistikleri, https://www.hmb.gov.tr/kamu-finansmaniistatistikleri, (27.12.2023).
• 36. Hoffmann, P. S. (2011). Determinants of the Profitability of the US Banking Industry, International Journal of Business and Social Science, 2 (22).
• 37. Lien, D., Hu, Y. Ve Liu, L. (2017). A Note on Using Ratio Variables in Regression Analysis. Economics Letters, 150.
• 38. Hyndman, R. J. ve Athanasopoulos, G. (2018). Forecasting: Principles and practice (2nd ed.), OTexts. https://otexts.com/fpp2/, (28.08.2025).
• 39. Investing. (2024). Türkiye CDS 5 Yıllık USD, https://tr.investing.com/rates-bonds/turkey-cds-5- year-usd, (22.08.2024).
• 40. Jadah, H. M., Alghanimi M. H. A., Al-Dahaan N. S. H. ve Al-Husainy N. H. M. (2020). Internal and External Determinants of Iraqi Bank Profitability, Banks and Bank Systems, 15 (2).
• 41. Kale, S. ve Eken, M. H. (2017). Türk Bankacılığında Krizler ve Çıkarılan Dersler, Kırklareli Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 6 (5).
• 42. Kalkan, Y. ve Soydaş, Ş. S. (2023). Coğrafi Ağırlıklı Regresyon ile Ülkelerin Ekonomik Risk Analizi, 10. Çukurova Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Kongresi, Nisan 2023.
• 43. Kartal, M. T. (2021). Determination of Affecting Factors on Profitability of Banking Sector: An Examination upon the Turkish Banking Sector for the Period of 2006-2018, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Meslek Yüksekokulu Dergisi, 24 (1).
• 44. Kaya, Y. T. (2002). Türk Bankacılık Sisteminde Kârlılığın Belirleyicileri: 1997-2000, MSPD Çalışma Raporları, no.1.
• 45. Keele, L. ve Kelly, N. J. (2006). Dynamic Models For Dynamic Theories: The Ins And Outs Of Lagged Dependent Variables. Political Analysis, 14 (2).
• 46. Kırkiç, B. (2018). Türk Bankacılık Sisteminde Kârlılık Analizi, İstanbul Ticaret Üniversitesi Finans Enstitüsü Working Paper Series, 178.
• 47. Kohlscheen, E., Pabón, A. M. ve Contreras, J.. (2018). Determinants of Bank Profitability in Emerging Markets. BIS Working Papers, 686.
• 48. Laeven, L. ve Levine, R. (2009). Bank Governance, Regulation and Risk Taking. Journal of Financial Economics, 93 (2).
• 49. Mathworks. (2025). HAC, https://www.mathworks.com/help/econ/hac.html, (23.07.2025).
• 50. Molyneux, P. ve Thornton, J. (1992). Determinants of European Bank Profitability: A Note, Journal of Banking and Finance, 16.
• 51. Naceur, S. B. (2003). The Determinants of the Tunisian Banking Industry Profitability: Panel Evidence, Universite Libre de Tunis Working Papers, Kasım 2003.
• 52. Okuyan, H. A. ve Erbaykal, E. (2011). İMKB’de Yabancı İşlemleri ve Hisse Senedi Getirileri İlişkisi. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 12 (2).
• 53. Okuyan, H. A. ve Karataş, Y. (2017). Türk Bankacılık Sektörünün Kârlılık Analizi, Ege Akademik Bakış, 17 (3).
• 54. Osamwonyi, I. O. ve Michael, C. I. (2014). The Impact of Macroeconomic Variables on the Profitability of Listed Commercial Banks in Nigeria, European Journal of Accounting Auditing and Finance Research, 2 (10).
• 55. Ovalı, S. (2014). Ülke Kredi Notu Değerlendirme Kriterleri Açısından Türkiye: AB ile Karşılaştırmalı Analiz. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 10 (23).
• 56. Özkan, A. ve Civelek, M. E. (2021). The Effects of Export Import Coverage Ratio on Economy. Journal of International Trade, Logistics and Law, 7 (1).
• 57. Özkul, G. ve Akgüneş, A. O. (2015). Makro Ekonomik Faktörlerin Bankacılık Sektörü Getirileri Üzerine Etkisi: Borsa İstanbul Örneği, Journal of Business Research-Türk, 7 (4).
• 58. Özmen, M. ve Şanlı, S. (2017). Detecting the Best Seasonal ARIMA Forecasting Model for Monthly Inflation Rates in Turkey, Dokuz Eylül Üniversitesi İktisadi İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 32 (2).
• 59. Öztürk, H. (2016). Türk Bankacılık Sektörünü Etkileyen Makro Ekonomik Faktörlerin Ampirik Analizi. Finans Politik & Ekonomik Yorumlar, 53 (620).
• 60. Pan, Q. ve Pan, M. (2014). The Impact of Macro Factors on the Profitability of China’s Commercial Banks in the Decade after WTO Accession. Open Journal of Social Sciences, 2.
• 61. Ponce, A. T. (2013). What Determines the Profitability of Banks? Evidence from Spain. Accounting & Finance, 53 (2).
• 62. Saeed, M. S. (2014). Bank-related, Industry-related and Macroeconomic Factors Affecting Bank Profitability: A Case of the United Kingdom, Research Journal of Finance and Accounting, 5 (2).
• 63. SAS Institute. (2011). Log Transformations: How to Handle Negative Data Values?, https:// blogs.sas.com/content/iml/2011/04/27/log-transformations-how-to-handle-negative-data-values.html, (27.08.2025).
• 64. Sayılgan, G. ve Yıldırım, O. (2009). Determinants of Profitability in Turkish Banking Sector: 2002- 2007, International Research Journal of Finance and Economics, 1 (28).
• 65. Sufian, F. (2011). Profitability of the Korean Banking Sector: Panel Evidence on Bank-Specific and Macroeconomic Determinants. Journal of Economics and Management, 7 (1).
• 66. Sufian, F. ve Chong, R. (2008). Determinants of Bank Profitability in a Developing Economy: Empirical Evidence from the Philippines, Asian Academy of Management Journal of Accounting and Finance, 4 (2).
• 67. TCMB. (2025a). Uluslararası Rezervler ve Döviz Likiditesi Tablosu, https://evds2.tcmb.gov.tr/index. php?/evds/serieMarket/collapse_18/5092/DataGroup/turkish/bie_ulusdovlkd/, (21.08.2025).
• 68. TCMB. (2025b). REDK, https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/TR/TCMB+TR/Main+Menu/ Istatistikler/Doviz+Kurlari/Reel+Efektif+Doviz+Kuruu/, (22.08.2025).
• 69. TCMB. (2025c). Ödemeler Dengesi Ayrıntılı Sunum (6. El Kitabı), https://evds2.tcmb.gov.tr/index. php?/evds/serieMarket/collapse_18/5122/DataGroup/turkish/bie_odeayrsunum6/, (25.08.2025).
• 70. TCMB. (2025d). GSYİH - Harcama Yöntemiyle - Cari Fiyatlarla, https://evds2.tcmb.gov.tr/index. php?/evds/serieMarket, (05.08.2025).
• 71. Topak, M. S. ve Talu, N. H. (2017). Bank Specific and Macroeconomic Determinants of Bank Profitability: Evidence from Turkey, International Journal of Economics and Financial Issues, 7 (2).
• 72. TÜYİD. (2023). Borsa Trendleri Raporu, https://www.tuyid.org/tr/files.php?type=borsa&id=104, (27.12.2023).
• 73. Üçler, G. ve Uysal D. (2017). Asymetric Relationship Between Financial Performance of Turkish Banking Sector and Macroeconomic Performance, Journal of Economics, Finance and Accounting, 4 (2).
• 74. Vejzagic, M. ve Zarafat, H. (2014). An Analysis of Macroeconomic Determinants of Commercial Banks Profitability in Malaysia for the Period 1995-2011, Journal of Asian Economy and Financial Review, 4 (1).
• 75. Wooldridge, J. M. (2013). Introductory econometrics: A modern approach (5th ed.). South-Western Cengage Learning.
• 76. Yalçınkaya, A. E. A., Şanlısoy, S. ve Aydın, Ü. (2016). Türk Bankacılık Endüstrisinde Performansın Belirleyenleri ve Politik İstikrarsızlık İlişkisi, Sosyoekonomi Dergisi, 24 (27).
• 77. Yüksel, S. ve Zengin, S. (2017). Influencing Factors of Net Interest Margin in Turkish Banking Sector. International Journal of Economics and Financial Issues, 7 (1).