XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Anadolu'daki Ermeni Terörü (Diyarbakır, Arapgîr, Harput, Merzifon, Havza, Amasya ve Malatya'da Meydana Gelen Ermeni Ayaklanmaları Hakkında Bir Lâyiha)

Öz

Ermeni meselesi ve pek çok konuya ilişkin arşivlerimizde zengin bilgiler bulunmaktadır. Nitekim bu haliyle arşivlerimiz bütün dünya devletlerini yakından ilgilendiren bir hüviyettedir. Özellikle son dönem evrakının günümüz siyasî olaylarına ışık tutar mahiyette olması, binlerce yerli ve yabancı araştırıcının inceleme yapmasına vesile olmuştur. Sunduğumuz ve toplanı 15 sayfa olan lâyiha, Diyarbakır, Arabgîr, Harput, Merzifon, Havza, Amasya ve Malatya dolaylarında karışıklığı yatıştırmak üzere padişah tarafından görevlendirilen Erkân-ı Harb İkinci Feriki Abdullah b. Rüstem’in yaptığı tahkikat ve gözlemleri sonucunda kaleme aldığı ve merkeze sunduğu lâyihadır. 1896 tarihinde yazılmış olan lâyihada, 1895 yılında, yukarıda ismi geçen yerleşim birimlerinde meydana gelen Ermeni olayları anlatılmaktadır. Layiha genel olarak değerlendirilince, yukarıda ismi geçen şehir ve kasabalarda Ermeni olaylarının başlamasıyla ilgili çok çarpıcı bilgiler edinilebilir. İşte biz ilk olarak aşağıda, söz konusu bölgelerde çıkan Ermeni ayaklanmaları hakkında daha çok teferruat edinmek isteyenler için lâyihanın orijinal transkribini verdik. Daha sonra ise bu transkrib doğrultusunda kendi değerlendirmemizi de koyarak, genel bir yorum yapmaya çalıştık.

Anahtar Kelimeler

• Ermeniler
• Ayaklanma
• Layiha

Armenian Terror in Anatolia During the Second Half of the Nineteenth Century (A Memorandum on the Armenian Uprisings in Diyarbakır, Arapgir, Harput, Merzifon, Havza, Amasya, and Malatya)

Öz

The Ottoman archives contain a wealth of information on the Armenian question as well as on numerous other subjects. Indeed, in their present form, these archives possess a character of great relevance to all states of the world. The fact that documents from the later Ottoman period shed light on contemporary political events has made them a focal point of study for thousands of domestic and foreign researchers. The memorandum presented here, consisting of a total of fifteen pages, was written by Erkân-ı Harb İkinci Ferik (Lieutenant General of the General Staff) Abdullah b. Rüstem, who had been commissioned by the Sultan to investigate and quell the disturbances in the regions of Diyarbakır, Arapgir, Harput, Merzifon, Havza, Amasya, and Malatya. The memorandum, submitted to the central government in 1896, reports on the Armenian incidents that took place in 1895 in the aforementioned localities. A general evaluation of the memorandum provides striking information regarding the origins and development of the Armenian uprisings in these cities and towns. In the present study, the original transcription of the memorandum is first provided for those seeking more detailed knowledge of the events in these regions. Subsequently, based on this transcription, an overall assessment and commentary have been made.

Anahtar Kelimeler

• Armenians
• Uprising
• Memorandum

Kaynakça

1. 1-Arşiv Vesikaları
2. Başbakanlık Arşivi
3. İrâde, Askerî, 20 (21 Ra. 1314/30 Ağustos 1896). Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası (KG.ED), s.160, 13 Şubat 1896.
4. Osmanlı Belgelerinde Ermeniler (OBE), c.34, b.50, 24 Eylül 1895.
5. OBE, c.34, b.65, 28 Eylül 1895.
6. OBE, c.35, b.41, 14 Ekim 1895.
7. OBE, c.36, b.68, 30 Ekim 1895.
8. OBE, c.35, b.158, 25 Ekim 1895.

9. Y..PRK. UM., Dosya nu.33, Gömlek nu. 33, 24 Teşrin-i evvel 1311/5 Kasım 1895.
10. Y.EE. (Yıldız Esas Evrakı), Nu.97/52-5, 23 Kânün-ı sâni 1310/9 Şa'bân 1312(4 Şubat 1895).
11. Y.PRK.ASK.(Yıldız Perakende Evrâkı Askeri Marûzât), 109/69, 9 Ş. 1313(24 Ocak 1896).
12. Y.PRK.UM.(Yıldız Perâkende Evrâkı Umûm Vilâyetler Tahrirâtı), Dosya no:29, Gömlek no:35, 7 Nisan 1311(19 Nisan 1895).
13. Araştırma ve incelemeler
14. 1893 Diyarbekir Vilâyet Salnamesi.
15. Aydın, Dündar; "Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkmasında Fransa'nın Rolü", Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile İlişkileri Sempozyumu (8-12 Ekimi 1984), Ankara, 1985.
16. Babacan, Hasan; "II. Abdülhamit Döneminde Ermenilerin Çeşitli Ülkelere Göçü ve Ermeni Diasporasının Oluşumu", Belgelerin Işığında Ermeni Meselesi Semineri, Balıkesir 24-25 Nisan 2003.
17. Bardakçı, İlhan; İmparatorluga Veda, İstanbul 1985.
18. Bayar, Celal; Ben de Yazdım., c. 5, s. 195.
19. Cuinet, Vital ; Turquie D'asie, c.II, Paris 1894.
20. Erdoğan, Dilşen İnce, Amerikan Misyonerlerinin Faaliyetleri ve Van Ermeni isyanları (1896), İstanbul 2008.
21. Ermeni Komitelerinin ihtilâl Hareketleri ve Besledikleri Emeller ; İstanbul 1981.
22. Göyünç, Nejat; Osmanlı İdaresinde Ermeniler, İstanbul 1983.
23. Gürün, Kâmuran; Ermeni Dosyası, İstanbul 1983, s.126-129.
24. Gürün, Kâmuran; "Ermeni Sorunu Yahut Bir Sorun Nasıl Yaratılır", Türk Tarihinde Ermeniler Sempozyumu Tebliğler ve Panel Konuşmaları, İzmir 1983, s.15-28.
25. Halaçoğlu, Ahmet, "XIX. Yüzyıl Sonlarında Osmanlı Devleti'nde Yaşayan Ermenilerin Evlerinde Ermeni Milliyetçiliği Hakkında Ele Geçirilen Dokümanlar ve Bunun Ermeni Milliyetçiliğinin Yayılmasında Etkileri", II. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Sempozyumu (EUSAS-H), Erciyes ve Nevşehir Üniversiteleri, 22-24 Mayıs 2008, Kayseri.
26. Halaçoğlu, Ahmet; "1895 Trabzon Ermeni Olaylarının Başlangıcında Ermeniler Arasındaki Haberleşme Ve Bunun Olayın Müsebbibleri Açısından Değerlendirilmesi", Ermeni Araştırmaları Dergisi, Sayı 11, Ankara 2004.
27. Halaçoğlu, Ahmet; "II. Abdülhamid Döneminde Yapılan Genel Aflar ve Bunun Ermeni İsyanları Açısından Bir Değerlendirmesi", XV. Türk Tarih Kongresi (XVth Turkish Congress of History), 11-15 Eylül 2006, Ankara.
28. Halaçoğu, Ahmet; 1895 Trabzon Olayları ve Ermenilerin Yargılanması, İstanbul 2005.
29. Halaçoğlu, Ahmet; Bir Ermeninin İtirafları (1895 Maraş ve Zeytun Olayları), Ankara 2007, s. 15-33.
30. Halaçoğlu, Ahmet-S. Avşar; "1895 Maraş Ermeni Olayları Sırasında Ermenilerin Evlerinde Ele Geçirilen Dökümanlar Ve Bunun Olayın Müsebbibleri Açısından Değerlendirilmesi", Ermeni Araştırmaları II. Türkiye Kongresi, 29-30 Mayıs 2004, Ankara.
31. Halaçoğlu, Yusuf; Ermeni Tehciri, İstanbul 2004.
32. Hüseyin Nazım Paşa, Ermeni Olayları Tarihi, I-Il, Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü, Ankara 1994.
33. İnce Erdoğan, Dilşen; "Ermeni Sorununun Ortaya Çıkışında Amerika Birleşik Devletlerinin Rolü", 2023, Yıl 5, Sayı 48, Ankara 2005.
34. Karabekir, Kazım; Ermeni Dosyası, İstanbul 1995.
35. Karaca, Ali; Anadolu Islahâtı ve Ahmed Şakir Paşa (1838-1899), İstanbul 1993.
36. Karal, Enver Ziya; Osmanlı İmparatorluğu'nda Ermeni Meselesi, Ankara 1971.
37. Karpat, Kemal; Osmanlı Nüfusu (1830-1914), İstanbul 2003.
38. Kodaman, Bayram; "Türk-Ermeni İhtilafının Başlangıcı (1878-1897)", Ermeni Macerası, Isparta 2001.
39. Kodaman, Bayram; "Üç Ermeni Şarkısı ve Ermenilerin Türklere Bakışı (1891-1990)", Ermeni Macerası, Isparta 2001.
40. Küçük, Cevdet; Osmanlı Diplomasisinde Ermeni Meselesinin Ortaya Çıkışı 1878-1897, İstanbul 1984.
41. Öke, M. Kemal, Ermeni Sorunu 1914-1923, Ankara 1993.
42. Shaw, Stanford J.; "Otoman Population Movements During The Last Years Of The Empire, 1885-1914: Some Preliminary Remarks", Osmanlı Araştırmaları l (The Journal Of Otoman Sutudies l), İstanbul 1980, s. 196-202.
43. Şemsettin Sami, Kamûsü'l-a'lâm, c.1-3-4, İstanbul 1306.
44. Şemsettin Sami, Kamûsül'-a'lâm, c.6, İstanbul 1316.
45. Şimşir, Bilal; Osmanlı Ermenileri, Ankara 1986.
46. Uras, Esat; 1877-78 Osmanlı-Rus Savaşına Kadar Ermenilerin Türkiye'deki Durumu, Osmanlı Arşivi, Yıldız Tasnifi, Ermeni Meselesi, c.3, İstanbul 1989.
47. Uras, Esat, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi., İstanbul 1987.
48. Yurt Ansiklopedisi, "Amasya", c.1, İstanbul 1981, s.430-432.