Bir Âyânın Doğuşu: Karaosmanoğlu Hacı Mustafa Ağa'ya Ait Belgeler

Öz

Bu çalışmada Anadolu'nun ünlü ayanından Karaosmanoğlu ailesinin kurucusu Hacı Mustafa Ağa'nın 1755 yılında müsadere edilmiş olan mallarını gösteren iki defter ve bu konuyla ilgili bir dizi belge tanıtılacaktır. Mustafa Ağa, 1743 yılında Saruhan mütesellimi olmuş ve 1755 yılında idam edilinceye kadar çoğu zaman bu vazifede kalmış tır. Bu arada geçen on yıl zarfında Mustafa Ağa, bir yandan bölgenin birçok mukataasını iltizama almak, diğer yandan ise hayvancılık ile tarım sektörüne sermaye yatırmak suretiyle büyük bir servet sahibi olmuştur. Mustafa Ağa servetin bir kısmını bu ailenin merkezi olan Yayaköy'de yaptırdığı bir cami ile medresenin ve Manisa'daki bir sıbyan mektebinin bakımı için vakfetmiştir. Karaosmanoğlu ailesinin Manisa bölgesinin en nüfuzlu ailesi olması bu devirden itibaren başlamıştır. Bu aile daha sonra Bergama voyvodası Hacı Ömer Ağa (öl. 1812) ile Saruhan mütesellimi ve Aydın muhassılı Hacı Hüseyin Ağa'nın (öl. 1816) riyasetinde en parlak devirlerini yaşamıştır. Karaosmanoğulları hakkında Y. Nagata tarafından daha önce araştırma yapılmış ve 1997 yılında bir kitap halinde yayımlanmıştır. Ancak bu arada yapılan bütün araştırmalara rağmen Hacı Mustafa Ağa'nın servetlerini gösteren deftere rastlanamamıştır. Daha sonra Başbakanlık Osmanlı Arşivi Dairesi'nde yeni hizmete açılan belgeler arasında Hacı Mustafa Ağa'ya ait bir dizi belge F. Emecen tarafından tesbit edilmiştir. Bu belgelerden iki defter, müsadere edilmiş olan malların dökümünü ihtiva etmekte olup diğerleri bu müsadere sırasındaki gelişmelerle ilgili bulunmaktadır. Burada esas olarak bu önemli belgelerin neşri hedeflenmiş ve ayrıca bunlar üzerinde bir değerlendirme yapılmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Karaosmanoğulları
• Hacı Mustafa Ağa
• Âyân

The Rise of a Notable: Documents Concerning Karaosmanoğlu Hacı Mustafa Ağa

Öz

In this study, two registers that list the assets confiscated in 1755 from Hacı Mustafa Ağa—the founder of the distinguished Karaosmanoğlu family, one of the notable ayan households of Anatolia—and a series of related documents will be introduced. Mustafa Ağa became the mütesellim of Saruhan in 1743 and held this post for most of the period until his execution in 1755. During this decade, he accumulated a vast fortune by securing the tax farms (mukataa) of various districts and by investing capital in the livestock and agricultural sectors. Mustafa Ağa devoted part of his wealth to the upkeep of a mosque and a madrasa he had built in Yayaköy, the center of the family, as well as to an elementary school (sıbyan mektebi) in Manisa through endowments (waqf). The rise of the Karaosmanoğlu family to a position of preeminence in the Manisa region dates from this period. The family later experienced its most prosperous era under the leadership of Hacı Ömer Ağa, the voyvoda of Bergama (d. 1812), and Hacı Hüseyin Ağa, the mütesellim of Saruhan and muhassıl of Aydın (d. 1816). The Karaosmanoğulları had previously been studied by Y. Nagata, whose work was published as a book in 1997. However, despite all research conducted until then, the register detailing the wealth of Hacı Mustafa Ağa had not been located. Later, among the newly catalogued documents made available by the Prime Ministry Ottoman Archives, F. Emecen identified a series of documents pertaining to Hacı Mustafa Ağa. Two of these documents consist of registers containing an inventory of the confiscated assets, while the remaining ones concern the developments that unfolded during the process of confiscation. This study primarily aims to publish these significant documents and, in addition, to offer an analytical assessment based on them.

Anahtar Kelimeler

• Karaosmanoğulları
• Hacı Mustafa Ağa
• Notable

Kaynakça

1. Arşiv Kaynakları
2. Osmanlı Arşivi (BOA),
3. Cevdet-Maliye, nr. 4958, 12794.
4. D.BŞM, nr. 41290.
5. Şeriyye Sicilleri
6. Manisa Şeriyye Sicilleri, nr. 206, 208, 214.
7. Araştırma ve İnceleme Eserler
8. Güçer, L., Asırlarda Osmanlı İmparatorluğunda Hububat Meselesi ve Hububattan Alınan Vergiler, İstanbul 1964.

9. İnalcık, Halil, The Emergence of Big Farms, Çiftliks: State, Landlords, and Tenants”, Landholding and Commercial Agriculture in the Middle East, New York, SUNY Press, 1991, s. 17-34.
10. Nagata, Yuzo, Manisa Şerî Mahkeme Sicil Defterlerinden Bir Kaç Not, OTAM, S. 3, 1992, s. 285-296.
11. Nagata, Yuzo, Tarihte Âyânlar: Karaosmanoğulları Üzerinde Bir İnceleme, TTK, Ankara 1997.
12. Veinstein, Gilles, “Çiftlik Tartışması Üzerine”, Osmanlı’da Toprak Mülkiyeti ve Tarım, ed. Çağlar Keyder & Faruk Tabak, çev. Zeynep Altok, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul 1998, s. 36- 56.