Erbil Vilayet Mufassal ve Mücmel Tahrir Defteri (H. 949 / M. 1542)

Yıl 1995, Cilt: 16 Sayı: 20, 1 - 150, 30.06.1996

M. Mehdi İlhan

https://izlik.org/JA86NT96DP

Öz

Bu çalışma, H. 949/M. 1542 tarihli Erbil Vilayeti Mufassal ve Mücmel Tapu Tahrir Defterinin ayrıntılı analizini sunmakta ve 16. yüzyılın ilk yarısında Erbil’in idari, demografik ve ekonomik yapısını ortaya koymaktadır. Defter, Erbil’in Osmanlı hâkimiyetine girişinden birkaç yıl sonra hazırlanmış olup bölgedeki idarî istikrarın sağlanması ve özellikle muhtemel nüfus hareketlerinin tespiti amacıyla düzenlenmiştir. Erbil vilayeti; Erbil merkez livası, Harir-Divin livası ve Bacvanlu livası olmak üzere üç idari birimden oluşmuştur. Livâ gelirlerinin tamamı mir-i livaya has olarak tahsis edilmiş; Osman Beg, Kuli Beg ve Dönmez Beg’in hasları toplamda yaklaşık 930.412 akçe tutmuştur.

Defter, aynı zamanda vilayetteki vakıfların oldukça sınırlı gelirler ürettiğini göstermekte, toplam vakıf geliri 9.345 akçe olarak kaydedilmektedir. Nüfus verileri, Erbil şehrinin 5.391 kişilik bir topluluğa sahip olduğunu, bunun 3.419’unun Müslüman, 805’inin Hristiyan ve 1.167’sinin Yahudi olduğunu göstermektedir. Ayrıca köyler ve cemaatlerle birlikte genel nüfus Müslüman 25.040, Hristiyan 4.489, Yahudi 1.167 şeklinde dağılım göstermektedir. Erbil’in tarihsel süreçte Moğol tahribatı sonrası nüfusunun azaldığı, ancak Kanuni devrinde yeniden iskân edildiği anlaşılmaktadır. Bu defter, Erbil’in 16. yüzyıldaki sosyo-ekonomik görünümünü ayrıntılı biçimde ortaya koyan temel Osmanlı kaynaklarından biridir.

Anahtar Kelimeler

Erbil , Mufassal , Mücmel , Tahrir Defteleri , Osmanlı

The Mufassal and Mücmel Ottoman Tahrir Registers of the Province of Erbil (H. 949 / A.D. 1542)

https://izlik.org/JA86NT96DP

Öz

This study presents a detailed analysis of the Erbil Province Detailed and Abridged Ottoman Land Registry (Tapu Tahrir Defteri) dated H. 949/A.D. 1542, offering insights into the administrative, demographic, and economic structure of Erbil during the first half of the sixteenth century. Compiled shortly after Erbil’s incorporation into the Ottoman Empire, the register appears to have been created to consolidate administrative control and to document population movements following the conquest. The province consisted of three administrative units: the central Erbil district, the Harir-Divin district, and the Bacvanlu district. All district revenues were allocated as has-shares to the district governors (mir-i liva), with Osman Beg, Kuli Beg, and Dönmez Beg collectively receiving approximately 930,412 akçe.

The register further reveals that waqf revenues within Erbil were remarkably limited, amounting to only 9,345 akçe. Demographic data indicate that the city of Erbil had a population of 5,391, consisting of 3,419 Muslims, 805 Christians, and 1,167 Jews. Including surrounding villages and tribal communities, the total population comprised 25,040 Muslims, 4,489 Christians, and 1,167 Jews. Historical notes suggest that Erbil’s population had sharply declined following Mongol devastations but experienced significant revitalization and resettlement during the reign of Sultan Süleyman the Magnificent. Overall, the 1542 register stands as a crucial Ottoman source documenting the socio-economic character of Erbil and its administrative structure in the sixteenth century.

Anahtar Kelimeler

Erbil , Mufassal Tahrir Register , Mücmel Tahrir Register , Ottoman Land and Tax Survey Registers , Ottoman

Kaynakça

• Arşiv Kaynakları
• Osmanlı Arşivi (BOA),
• Tapu Tahrir Defterleri (TT), nr. 64, 195.
• Ruznamçe Defterleri, nr. 55, 127.
• Mühimme Defterleri, nr. 1916.
• Tapu ve Kadastro Arşivi,
• Tapu Tahrir Defterleri (TT), nr. 285.
• Barkan, Ö. L., “Research on the Ottoman Fiscal Survey.” Studies in the Economic History of the Middle East, ed. M. A. Cook, London, 1970, p. 168.
• Brice, William C,. South West Asia, London, 1966.
• Bruinessen, Martin van – Hendrik Boeschoten, Evliya Çelebi in Diyarbekir, Leiden, 1988.
• Francis, Bashir – Gorgis Awwad. (Çev.) The Lands of the Eastern Caliphate, Beyrut, 1985.
• Gökbilgin, M. Tayyib, “Arz ve Raporlarına Göre İbrahim Paşa’nın Irakeyn Seferindeki İlk Tedbirleri ve Fütuhatı”, Belleten, C. 83, 1937, s. 339–482.
• İbnü’l-Mustavfî, Şerefe’d-Din Ebü’l-Berakat el-Mübarek b. Ahmed. Tarih-i Erbil (Nebahetu’l-Beled), notlarla yay. Sami es-Seyyid Hammas es-Sakkar, Bağdad, 1980.
• Le Strange, Guy, The Lands of the Eastern Caliphate. London, 1966. (Arapça tercümesi: Francis & Awwad).
• Öztürk, Mustafa, “Osmanlı Döneminde Irak’ın İdari Taksimatı”, Belleten, LIV/211, Ankara, 1991, s. 1233–1257.
• Refet Yinanç, “1492 İlticasından Sonra Osmanlı Yönetimindeki Balkanlar’da Yahudi Nüfusu ve Yerleşmesi”, XI. Türk Tarih Kongresi’ne sunulan bildiri, 7 Eylül 1990.
• Sâhilloğlu, Halil, “el-Taksimātu’l-İdariyye fi’l-Irak”, Studies on Turkish-Arab Relations, İstanbul, 1966, s. 248–227.