TÜRKİYE’DE LİBERAL EKONOMİK POLİTİKALARIN BAŞARISIZLIK ÖYKÜSÜ: TÜRKİYE-IMF İLİŞKİLERİ 1954-1960

Yıl 2025, Sayı: 30, 217 - 231, 01.07.2025

Ceyhun Öğreten

https://doi.org/10.33431/belgi.1520955

Öz

İkinci Dünya Savaşı sonrası Türkiye uluslararası gelişmelerin etkisiyle siyasi, askeri ve ekonomik olarak Amerika Birleşik Devletleri önderliğindeki Batı Blok’una yaklaşmıştır. Savaşın sona ermesiyle yıkılan Avrupa ekonomilerinin yeniden ayağa kaldırılması düşüncesiyle ABD’nin güdümü ve teşvikiyle kurulan Dünya Bankası ve IMF’ye Türkiye de dahil olmuş ve tüm ekonomisini bu kuruluşların mevzuatına göre düzenlemiştir. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) hükümetleriyle başlayan liberal politikalar özellikle 1950 yılında iktidara gelen Demokrat Parti(DP)’yle ön plana çıkmış, DP iktidarının 1950-1953 yılları arasında benimsediği tarıma dayalı ekonomik politkaların başarısı 1954 yılından itibaren gerilemeye başlamıştır. Dünya Bankası’nın, imar ve kalkınma amacıyla Türkiye’ye sağladığı krediler ve uluslararası kuruluş ve ülkelerden alınan borçların finansmanında yönelik yaşanan zorluklar, IMF’nin Türkiye ekonomisine müdahalesine ve DP iktidarı boyunca Türkiye’ye hakaret olarak algılanan devalüasyon önerisine neden olmuş ancak Menderes Hükümetlerinde karşılık bulmamıştır. Hükümet tarafından gösterilen dirence rağmen 1958 sonrası derinleşen ekonomik kriz, IMF ile Türkiye arasında bir istikrar programının imzalanmasına, Türk lirasının tarihindeki en yüksek değerde devüle edilmesine ve borçların ertelenmesine giden süreci başlatmıştır. Türk ekonomi tarihinde derin izler bırakan bu kararlar, liberal ve plansız ekonomi politikaların önce iflasını daha sonra ise IMF istikrar programıyla yeniden inşa çabalarını göstermektedir. Bu çalışmada 4 Ağustos 1958 tarihinde Türkiye ile IMF arasında imzalan istikrar programına giden süreç ve sonuçları Türkiye-IMF ilişkileri ekseninde değerlendirilmektedir.

Anahtar Kelimeler

IMF , Dünya Bankası , Demokrat Parti , devalüasyon , istikrar programı.

THE FAILURE STORY OF LIBERAL ECONOMIC POLICIES IN TURKEY: TURKEY-IMF RELATIONS 1954-1960

Öz

After the Second World War, Turkey, under the influence of international developments, moved closer politically, militarily and economically to the Western bloc led by the United States of America. Turkey joined the World Bank and the International Monetary Fund (IMF), which were established under the guidance and encouragement of the United States with the idea of reviving the European economies that had collapsed at the end of the war, and regulated its entire economy according to the legislation of these organisations. The liberal policies that began with the Republican People’s Party (CHP) governments came to the fore especially with the Democratic Party (DP), which came to power in 1950, and the success of the agricultural-based economic policies adopted by the DP government between 1950 and 1953 began to decline in 1954. The loans granted to Turkey by the World Bank for reconstruction and development purposes and the difficulties in financing the debts contracted from international organisations and countries led to the intervention of the IMF in the Turkish economy and the devaluation proposal, which was perceived as an insult to Turkey during the DP government, but did not find a response from the Menderes governments. The deepening economic crisis after 1958 led, despite the government's resistance, to the signing of a stabilisation programme between the IMF and Turkey, the devaluation of the Turkish lira to the highest level in its history and the deferral of debts. These decisions, which have left deep traces in the history of the Turkish economy, show first the bankruptcy of liberal and unplanned economic policies and then the reconstruction efforts with the IMF stabilisation programme. This study evaluates the process leading to the stabilisation programme signed between Turkey and the IMF on 4 August 1958 and its results within the axis of Turkey-IMF relations.

Anahtar Kelimeler

IMF , World Bank , Democratic Party , devaluation , stabilisation programme.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Arşivi
• 030.18.1.2/88-552-5 (29.6.1956)
• 030.18.1.2./156-8-10 (16.7.1960)
• TBMM Zabıt Ceridesi
• 11th Period, 1th Legislative Year, Volume 4, 21 August 1958.
• 11th Period, 2nd Legislative Year, Volume 7, 20 February 1959.
• Foreign Relations of the United States
• 1958–1960, Eastern Europe; Finland; Greece; Turkey, Volume X, Part 2, Washington, 19 November 1958, 10-12 September 1958, 29 September 1958.
• Newspaper Collections
• Akşam, 11 June 1955.
• Akşam, 20 January 1956.
• Akşam, 4 August 1958.
• Akşam, 12 September 1958.
• Akşam, 12 May 1959.
• Akşam, 1 September 1959.
• Cumhuriyet, 10 January 1956.
• Cumhuriyet, 22 April 1956.
• Cumhuriyet, 1 July 1956.
• Cumhuriyet, 4 January 1958.
• Cumhuriyet, 24 June 1958.
• Cumhuriyet, 26 July 1958.
• Cumhuriyet, 30 July 1958.
• Cumhuriyet, 4 August 1958.
• Cumhuriyet, 13 September 1958.
• Cumhuriyet, 2 February 1959.
• Cumhuriyet, 12 May 1959.
• Cumhuriyet, 13 May 1959.
• Cumhuriyet, 8 September 1959.
• Ulus, 19 January 1955.
• Ulus, 22 April 1956.
• Ulus, 19 July 1958.
• Ulus, 5 August 1958.
• Ulus, 6 August 1958.
• Ulus, 16 January 1959.
• Ulus, 1 February 1959.
• Ulus, 2 February 1959.
• Vatan, 30 July 1958.
• Vatan, 4 August 1958.
• Vatan, 22 August 1958.
• Vatan, 2 July 1959.
• Yeni Gün, 13 May 1959.
• Zafer, 11 June 1955.
• Zafer, 27 April 1958.
• Zafer, 15 May 1958.
• Zafer, 31 July 1958.
• Zafer, 1 August 1958.
• Zafer, 2 August 1958.
• Zafer, 4 August 1958.
• Zafer, 22 August 1958.
• Zafer, 1 February 1959.
• Zafer, 19 April 1959.
• Zafer, 24 August 1959.
• Secondary Sources
• Hükümetler ve Programları 1920-1960 Cilt 1, TBMM Basımevi, Ankara 1988. 6761 sayılı “Toplantı ve Gösteri Yürüyüşleri Hakkında Kanun”.
• AHMAD, Feroz, (2010), Demokrasi Sürecinde Türkiye, Hil Yayın, Ankara.
• ASLAN, Rıza - SÜREKÇİ, (2009), Dilek, Adnan Menderes Hükümeti’nin IMF’ye Sunduğu İlk Ekonomik İstikrar Programı, Dora Yayınları, Bursa.
• BORATAV, Korkut, (2010), Türkiye İktisat Tarihi, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.
• BULUTOĞLU, Kenan, (1970), Türkiye’de Yabancı Sermaye, Gerçek Yayınevi, İstanbul.
• Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi (CDTA), (1985), Dış İktisadi İlişkiler/IMF Cilt:II, İletişim Yayınları, İstanbul.
• ÇAVDAR, Tevfik, (2008), Türkiye’nin Demokrasi Tarihi – 1950’den Günümüze, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.
• DOĞAN, Yalçın, (1980), IMF Kıskacında Türkiye 1946-1980, Toplum Yayınevi, Ankara.
• EKZEN, Nazif, (1980), 1946-1958-1970 Devalüasyonları, Maliye Bakanlığı Tetkik Kurulu Yayını No: 1980/226, Ankara.
• EKZEN, Nazif, (2009), Türkiye Kısa İktisat Tarihi, ODTÜ Yayıncılık, Ankara.
• EROĞUL, Cem, (2003), Demokrat Parti, Tarihi ve İdeolojisi, İmge Kitabevi Yayınları, Ankara.
• EVSİLE, Mehmet, (2018 ), “Demokrat Parti’nin İktisadi İstiklal Mücadelesi”, Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2 (3), 61-75.
• KODAL, Tahir, (2021), “Sıkıntılı Yıllar 1954-1957”, Kuruluşundan Darbeye Demokrat Parti (1946 -1960), V. 1., Ed.
• Dilşen İ. Erdoğan, İsmail H. Demircioğlu, Serpil S. Şimşek, Yeditepe Yayınevi, İstanbul, P. 695-838.
• KURDAŞ, Kemal, (2003), Bitmeyen Gaflet ve Türkiye Ekonomisinin Çöküşü, ODTÜ Geliştirme Vakfı Yayıncılık ve İletişim Yayınları, Ankara.
• KURDAŞ, Kemal, (1979), Ekonomik Politikada Bilim ve Sağduyu, ES Yayınları, İstanbul.
• T.C. Başbakanlık, (2012), Türkiye İstatistik Kurumu, İstatistiki Göstergeler 1923-2011, Ankara.
• TOKGÖZ, Erdinç, Türkiye’nin İktisadi Gelişme Tarihi 1914-2001, İmaj Yayınevi, Ankara 2001.
• YERASİMOS, Stefanos, (1987), Azgelişmişlik Sürecinde Türkiye - Tanzimat’tan 1. Dünya Savaşına, Cilt II, Belge Yayınları, İstanbul.