ESPIONAGE ACTIVITIES AGAINST THE OTTOMAN EMPIRE IN IZMIR AND ITS SURROUNDINGS DURING THE FIRST WORLD WAR ACCORDING TO OTTOMAN-TURKISH SOURCESIRST WORLD WAR

Öz

Among the spies operating in and around Izmir were the secret intelligence agency of imperialist England called the "Intelligence Service", as well as Greeks affiliated with the Allied Powers or in the service of Greece. The spies in the region were mostly selected from among the Anatolian Greek refugees who had migrated from Anatolia to Chios, Samos, Lesbos and other Aegean islands with the beginning of the First World War. However, other resident Greeks who are Ottoman citizens also participated in these activities. The Greeks working as officials on the railway lines have created an effective espionage network by using these positions. Greek grocers, who were active members of the espionage organization, transferred the information they obtained to railway officials who were also acting as spies, and they delivered all kinds of military, commercial or political information they had received to secret organizations in Izmir. The movements of the Turkish fleets in the coastal region and the military build-up and changes made in these regions were immediately communicated to the British through spies here. Many of the boats that came to the islands were hired by the British and tasked with spying. Throughout the war, espionage activities were carried out on British steamers and boats carrying passengers in different coastal areas, by establishing contact between these steamers and the boats. The Allied Powers have also directed the air and naval attacks that they will organize according to the information received from this espionage organization in Izmir. The Hadji David company, which had connections with the British State, the Witaller, one of the famous Levantine families, and the British officer Haskot Smith were among the important names of the espionage organization in Izmir. In this study, the espionage activities carried out by the Allied Powers and the Greeks in and around Izmir during the First World War will be explained by reviewing the literature, especially the archive documents and memoirs of the period

Anahtar Kelimeler

• First World War
• Izmir
• Espionage
• Allied Powers
• Greek

OSMANLI-TÜRK KAYNAKLARINA GÖRE BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞINDA İZMİR VE ÇEVRESİNDE OSMANLI DEVLETİ’NE KARŞI GERÇEKLEŞTİRİLEN CASUSLUK FAALİYETLERİ

Öz

İzmir ve çevresinde faaliyet gösteren casuslar arasında, emperyalist İngiltere’nin “Intelligence Service” adı verilen gizli haber alma teşkilatının yanı sıra İtilaf Devletleriyle bağlantılı olarak veya Yunanistan’ın hizmetinde bulunan Rumlar yer almıştır. Bölgedeki casuslar çoğunlukla Birinci Dünya Savaşı’nın başlamasıyla birlikte Anadolu’dan Sakız, Sisam, Midilli ve diğer Ege adalarına göç etmiş olan Anadolulu Rum mülteciler arasından seçilmişlerdir. Bununla beraber Osmanlı vatandaşı olan diğer yerleşik Rumlar da bu faaliyetlere katılmışlardır. Demiryolu hatlarında görevli olarak çalışan Rumlar, bu konumlarını kullanarak etkin bir casusluk ağı oluşturmuşlardır. Casusluk teşkilatının aktif birer üyesi olarak faaliyet gösteren Rum bakkallar, elde ettikleri bilgileri yine casus olarak görev yapan demiryolu görevlilerine aktarmışlar, onlar da almış oldukları askeri, ticari veya siyasi her türlü bilgiyi İzmir’deki gizli örgütlere ulaştırmışlardır. Sahil bölgesindeki Türk filolarının hareketleri ve bu bölgelerde yapılan askeri yığınak ve değişiklikler buradaki casuslar vasıtasıyla anında İngilizlere ulaştırılmıştır. Adalara gelen kayıkların birçoğu İngilizler tarafından kiralanarak casuslukla görevlendirilmiştir. Savaş boyunca farklı sahil bölgelerinde yolcu taşıyan İngiliz vapurlarında ve kayıklar ile bu vapurlar arasında irtibat sağlanarak casusluk faaliyetleri yürütülmüştür. İtilaf Devletleri düzenleyecekleri hava ve deniz saldırılarına da İzmir’deki bu casusluk teşkilatından gelen bilgilere göre yön vermişlerdir. İngiltere Devleti ile bağlantılı olan Hacı David kumpanyası, ünlü Levanten ailelerinden biri olan Witaller ile İngiliz subayı Haskot Smith, İzmir’deki casusluk teşkilatının önemli isimleri arasında bulunmaktadır. Bu çalışmada arşiv belgeleri ve dönemin hatıratları başta olmak üzere literatür taraması yapılarak Birinci Dünya Savaşı yıllarında İzmir ve çevresinde İtilaf Devletleri ve Rumlar tarafından gerçekleştirilen casusluk faaliyetleri anlatılmaya çalışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Birinci Dünya Savaşı
• İzmir
• casusluk
• İtilaf Devletleri
• Rum

Kaynakça

1. BOA. BEO (Bab-ı Ali Evrak Odası) 4323/324170 H.07.01.1333/25.11.1914.
2. BOA. DH. EUM. EMN. (Emniyet Şubesi) 113/43, Lef:1-4, H. 03.05.1332/M. 30 Mart 1914; 117/28, Lef:9, 13, 14, H.09.09.1332/M. 1 Ağustos 1914.
3. BOA. DH. EUM. 5.Şb (Dâhiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye, Beşinci Şube Belgeleri) 9/10, H. 23.03.1333/M. 8 Şubat 1915; 22/45, H. 24.05.1334/M. 29 Mart 1916; 43/33, Lef: 1-8-13, H. 26.11.1335/M. 13 Eylül 1917; 23/32, Lef: 1,5,8,15,16, H. 05.07.1336/M. 16 Nisan 1918; 73/55, Lef: 7, 10, 28, 29, 48, 49, 54, 55, H. 21.01.1337/M. 27 Ekim 1918.
4. BOA. DH. EUM. MH.. (Dâhiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye, Muhasebe Kalemi) 162/43, H. 09.12.1335/ 26 Eylül 1917.
5. BOA. DH. EUM. SSM. (Dâhiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye, Seyrüsefer Kalemi) 61/4, Lef: 4, 6, H.04.10.1336/13 Temmuz 1918.
6. BOA. DH. KMS. (Kalem-i Mahsus) 18/09, H.23.04.1332/21 Mart 1914; 3/33, Lef:2-3, H.18.05.1332/14 Nisan 1914; 41/32, H. 21.11.1334/M.19 Eylül 1916.
7. BOA. DH. MUİ. (Muhaberat-ı Umumiye İdaresi) 169/92, H. 27.06.1334/M.1 Mayıs 1916.
8. BOA. DH. ŞFR (Dâhiliye Nezareti Şifre Kalemi) 39/55, H. 24.04.1332/M.22 Mart 1914; 43/156, H. 11.09.1332/M.3 Ağustos 1914; 53/231, H. 20.07.1333/M.3 Haziran 1915; 54/377, H. 27.08.1333/M.10 Temmuz 1915; 55/243, H. 04.11.1333/M.13 Eylül 1915; 57/279, H. 26.12.1333/M.4 Kasım 1915; 60/42, H. 11.03.1334/M.17 Ocak 1916; 507/87, R. 19.11.1331/M.1 Şubat 1916; 61/85, H. 18.04.1334/M.23 Şubat 1916; 62/169, H.24.05.1334/M. 29 Mart 1916; 63/51, H. 15.06.1334/M.19 Nisan 1916; 63/90, H. 20.06.1334/M.24 Nisan 1916; 517/74, M.25 Nisan 1916; 552/27, R. 21.02.1333/M.21 Nisan 1917; 76/47, H. 15.07.1335/M.6 Haziran 1917; 89/15 H.23.09.1336/M. 2 Temmuz 1918;

9. BOA. HR. SFR. 1… (Petersburg Sefareti) 173/33, M. 18.04.1914.
10. BOA. HR. SFR.. 04.. (Sofya Sefareti) 643/68, M. 10.10.1915; 285/43, M. 03.04.1917.
11. BOA. HR. SYS (Hariciye Nezareti Siyasi) 2266/59, M.25.09.1915; 2426/26, M.23.09.1916; 2428/31, Lef:1-2, M.21.11.1916; 2140/25, Lef:1-2, M.26.08.1918.
12. Adıvar, Halide Edip (1998), Türk'ün Ateşle İmtihanı (İstiklal Savaşı Hatıraları), Cumhuriyet Yay.
13. Akgönül, Samim (2007), Türkiye Rumları, Ulus Devlet Çağından Küreselleşme Çağına Bir Azınlığın Yok Oluş Süreci, İstanbul: İletişim Yay.
14. Alpagut, H. (1937), Büyük Harbin Türk Deniz Cephesi, Genel Kurmay Başkanlığı IX. Şube, İstanbul: İstanbul Deniz Matbaası.
15. Apak, Rahmi (1988), Yetmişlik Bir Subayın Hatıraları, Ankara: Türk Tarih Kurumu Bas.
16. Augustinos, Gerasimos (2013), Küçük Asya Rumları, 19. Yüzyılda İnanç, Cemaat ve Etnisite, (Çev: Devrim Evci), Ankara: Dipnot Yay.
17. Avşar, Servet (2018), “Birinci Dünya Savaşı’nda Casusluk Okulları, Casusluk Uygulamaları ve Osmanlı Devleti’nin Casusluğu Önleme Faaliyetleri”, Stratejik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Volume 2, Issue 3, s.1-4.
18. Bayar, Celal (1997), Ben De Yazdım, Millî Mücadeleye Giriş (Cilt 5), İstanbul: Sabah Kitapları.
19. Berber, Engin (1999), Yeni Onbinlerin Gölgesinde Bir Sancak: İzmir (30 Ekim 1918-15 Mayıs 1919), İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
20. Bruneau, Mıchel (2018), Küçük Asya’dan Türkiye’ye, Azınlıklar, Etnik-Milli Homojenleştirme, Diasporalar, (Çev: Ayhan Güneş), İstanbul: İletişim Yay.
21. Doğtekin, Abdullah (2023), Savaş Yıllarında Urla, Ankara: Eğitim Yay.
22. Doğtekin, Abdullah-Çağlar, İlker Mümin, (2022), “Cihan Harbi’nden İzmir’in İşgaline Urla ve Yakın Çevresinde Rum Faaliyetleri”, Tarih ve Günce, Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, Sayı: 11, ss. 197-245.
23. Doğtekin, Abdullah (2024), “Birinci Dünya Savaşı Sırasında Casusluk Faaliyetlerini Önlemek İçin Osmanlı Devleti Tarafından Alınan Tedbirler”, Bir Güzel İnsan Cengiz Çakaloğlu Armağanı, (Ed: Nurettin Gülmez), Ankara: Akademisyen Kitabevi, s.439-483.
24. Doğtekin, Abdullah (2023), “Birinci Dünya Savaşı Sırasında İtilaf Devletleri Tarafından İzmir’e Yapılan Saldırılar”, Güncel Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları, Kavramlar, Araştırmalar ve Uygulama, Lyon: Publisher: Lıvre De Lyon, ss.23-64;
25. Doğtekin, Abdullah (2023), “Birinci Dünya Savaşı Yıllarında İtilaf Devletleri Tarafından İzmir Sancağının Kazalarına Yapılan Deniz ve Hava Bombardımanları”, Sosyal Bilimlerde Güncel Tartışmalar 12 (Ed: Meryem Bulut-Zeynel Karacagil), Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yay., s. 1268-1290.
26. Efiloğlu, Ahmet (2011), Osmanlı Rumları Göç ve Tehcir 1912-1918, İstanbul: Bayrak Yay.
27. Hanhan, Uluç (2019), Bir Zamanlar Uzunada, İzmir: Meta Basım Matbaacılık.
28. Karabekir, Kazım (2023), I. Dünya Savaşı Anıları, İstanbul: Yapı Kredi Yay.
29. Kerimoğlu, Hasan Taner (2008), “1913-1914 Rumlara Karşı Boykot ve Hüseyin Kazım Bey’in Bir Risalesi”, İzmir: ÇTTAD, V/13, 2006/Güz, s.91-107.
30. Kutbay, Elif Yeneroğlu (2005), Doğu Ege Adalarının Osmanlı Hakimiyetinden Çıkışı ve Bunun Aydın Vilayeti’ne Etkileri, İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi.
31. Lüleci, Abdullah (2014), I. Dünya Savaşı Yıllarında Osmanlı Devleti’nde Casusluk Faaliyetleri (1914-1918), Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayınlanmamış Doktora Tezi.
32. Miloris, E. Nıkos (2003), Bir Zamanlar Urla, Haz: A. Besim Uyal.
33. Moralı, Nail (1975), Mütareke’de İzmir Önceleri ve Sonraları, İstanbul: Tekin Yay.
34. Mutlu, Cengiz (2014), Mütareke Döneminde Rum Nüfus Hareketleri (1918-1922), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yay.
35. Mutlu, Cengiz (2012), “Balkan Savaşları’ndan Lozan Konferansına Osmanlı Devleti’nde Rumların İç ve Dış Göçleri”, History Studies, Volume 4, Issue 2, s.257-288.
36. Nakracas, Georgıos (2005), Anadolu ve Rum Göçmenlerin Kökeni, İstanbul: Kitabevi Yay.
37. Neyzi, Leyla (2013), Ben Kimim? Türkiye’de Sözlü Tarih, Kimlik ve Öznellik, İstanbul: İletişim Yay.
38. Orta Anadolu’da Yunan Mezalimi, Garp Cephesi Erkan-ı Harbiye İkinci Şubesi Neşriyatından, Cüz: 4, İkinci Kısım, s.1.
39. Öcal, Celal (2015), I. Dünya Savaşı’nda İzmir Savunması, İstanbul: İleri Yay.
40. Örenç, Ali Fuat (2005), “Balkanlarda Casusluk Faaliyetleri ve Osmanlı Güvenlik Politikaları,” OTAM, 18, ss.45–78.
41. Özdemir, Mustafa (2009), “I. Dünya Savaşı Sırasında Osmanlı Devleti Tarafından Gerçekleştirilen Rum Tehciri”, İzmir: ÇTTAD, VI/14, 2007/Bahar, s.27-40.
42. Rodas, Mihail (2011), Almanya Türkiye’deki Rumları Nasıl Mahvetti, İstanbul: Belge Yay.
43. Sanders, Limon Von (2018), Türkiye’de Beş Yıl (Çev. E. B. Özbilen), İstanbul: Türkiye İş Bankası Yay.
44. Sarı, Muhammet (2015), “Birinci Dünya Savaşı’nda Batı Anadolu’da Rumların Casusluk ve Çetecilik Faaliyetleri”, Hıstory Studıes Internatıonal Journal Of Hıstory, Volume 7 Issue 1, ss. 175-189.
45. Sayılır, Burhan (2006), “Çanakkale Kara Savaşları Sırasında Casusluk Olayları ve Türklerin Aldıkları Tedbirler”, Askeri Tarih Araştırmaları Dergisi, Yıl:4, S:8, ss.99-109.
46. Smith, Michael Llewellyn (1978), Anadolu Üzerindeki Göz (İonian Vision), İstanbul: Hürriyet Yay.
47. Söylemezoğlu, Galip Kemali (1939), Başımıza Gelenler, Yakın Bir Mazinin Hatıraları Mondros’tan Mudanya’ya, Kanaat Kitabevi.
48. Sürgevil, Sabri (2009), II. Meşrutiyet Döneminde İzmir, İzmir: İzmir Büyükşehir Belediyesi Kültür Yay.
49. Sürmeli, Serpil (2023), “I. Dünya Savaşı Sırasında Sansür ve İzmir’de Bir Casusluk Olayı”, Tarih ve Günce, S: 12, ss.3-25.
50. Taçalan, Nurdoğan (1981), Ege’de Kurtuluş Savaşı Başlarken, İstanbul: Hür Yay.
51. Tansu, Semih Nafiz (1957), Hüsamettin Ertürk Anlatıyor, İki Devrin Perde Arkası, İstanbul: Hilmi Kitabevi.
52. Toynbee, Arnold Joseph (2007), Türkiye’de ve Yunanistan’da Batı Meselesi, (Çev: Kadri Mustafa Orağlı) İstanbul.
53. Türk Silahlı Kuvvetleri Tarihi (1908-1920) (1996), C.3, 6. Kısım, Ankara: Genelkurmay Bas.
54. Uran, Hilmi, Meşrutiyet (2008), Tek Parti, Çok Parti Hatıralarım 1908-1950), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
55. Yalman, Ahmet Emin (2021), Birinci Dünya Savaşı’nda Türkiye (Çev: Birgen Keşoğlu), İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
56. Yalman, Ahmet Emin (2024), Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, C.I, 1888-1918, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yay.
57. Yüksel, Ahmet (2008), “XIX. Yüzyılda Osmanlı’da Rum ve Ermeni Casusluk Ağları,” Belleten 72/265, ss.123–156.