CURRICULUM CHANGES AND STATE SUPERVISION IN FOREIGN AND MINORITY SCHOOLS AFTER THE LAW OF TEVHİD-İ TEDRİSAT

Yıl 2026, Sayı: 31, 49 - 74, 19.01.2026

Şengül Büyükboyacı

https://doi.org/10.33431/belgi.1710944

Öz

This article examines the comprehensive policies of supervision, regulation, and intervention implemented by the Republic of Turkey towards foreign and minority schools during the founding period of the Republic, within a historical, legal, and sociological context. These schools, which had gained privileged status through capitulations inherited from the Ottoman Empire, became central to the Republic’s efforts to establish sovereignty over education and to construct a national identity. Particularly after the enactment of the Tevhid-i Tedrisat (Unification of Education) Law, the curricula of foreign and minority schools were nationalized, and courses such as Turkish Language, Turkish History, and the Geography of Turkey were made compulsory. Furthermore, these subjects were required to be taught by Turkish teachers, indicating that educational policies were simultaneously employed as instruments of identity formation.
The stipulation in the Treaty of Lausanne, which explicitly stated that foreign schools would be subject to Turkish domestic law, provided the legal basis for such supervision. Beginning in 1924, the Ministry of Education (Maarif Vekâleti) initiated a multifaceted process of control over these schools. This process included the renewal of school licenses, the review of teaching staff qualifications, the removal of religious symbols and images from school buildings, and the prohibition of religious propaganda. Schools that resisted these measures—particularly French, Italian, American, and Austrian institutions—faced strict enforcement measures, including closures, reflecting the Republic’s uncompromising stance on protecting its sovereign rights.
These interventions were not merely educational policies but also reflections of the new regime’s understanding of secularism, its desire to construct a cohesive national identity, and its determination to assert an independent stance in international diplomatic relations. This study analyzes the process within the historical continuity extending from the Ottoman Empire to the Republic, thereby demonstrating the multi-dimensional nature of the foreign schools issue, situated at the intersection of sovereignty, identity, and diplomacy. Ultimately, it is emphasized that the reforms introduced by the Tevhid-i Tedrisat Law had lasting effects not only on the field of education but also on the processes of national identity construction, the establishment of cultural hegemony, and the consolidation of the state’s sovereign rights within its territory.
Keywords: Tevhid-i Tedrisat, foreign and minority schools, national identity, education policy.

Anahtar Kelimeler

Tevhid-i Tedrisat , foreign and minority schools , national identity , education policy

TEVHİD-İ TEDRİSAT SONRASI YABANCI ve AZINLIK OKULLARINDA MÜFREDAT DEĞİŞİMİ VE DEVLET DENETİMİ

Öz

Bu makale, Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş sürecinde yabancı ve azınlık okullarına yönelik olarak yürürlüğe koyduğu kapsamlı denetim, düzenleme ve müdahale politikalarını tarihsel, hukuksal ve sosyolojik bağlamda ele almaktadır. Osmanlı Devleti’nden devralınan kapitülasyonlarla ayrıcalıklı hale gelen bu okullar, Cumhuriyet’in eğitimde egemenlik tesis etme ve millî kimlik inşa etme çabalarının merkezinde yer almıştır. Özellikle Tevhid-i Tedrisat Kanunu sonrasında yabancı ve azınlık okullarının müfredatlarının millîleştirilmesi, Türkçe, Türk Tarihi ve Türkiye Coğrafyası derslerinin zorunlu hale getirilmesi ve bu derslerin Türk öğretmenler tarafından okutulması gibi uygulamalar, eğitim politikalarının aynı zamanda birer kimlik inşa aracı olarak devreye sokulduğunu göstermektedir.
Lozan Antlaşması’nda yabancı okulların Türkiye’nin iç hukukuna tabi olacağının karara bağlanması, bu okullar üzerindeki hukuki denetimin temel dayanağını oluşturmuş ve Maarif Vekâleti, 1924’ten itibaren bu okullar üzerinde çok yönlü bir denetim ve kontrol süreci başlatmıştır. Bu süreçte okul ruhsatlarının yenilenmesi, öğretmen kadrolarının incelenmesi, okul binalarındaki dinî sembollerin ve resimlerin kaldırılması, dinî propagandanın yasaklanması gibi uygulamalar hayata geçirilmiştir. Özellikle Fransız, İtalyan, Amerikan ve Avusturya okulları, bu uygulamalara karşı direnç göstermiş, ancak Cumhuriyet yönetimi, egemenlik haklarının tavizsiz savunulması ilkesi doğrultusunda bu okullara karşı kapatma dahil olmak üzere sert tedbirler uygulamıştır.
Bu müdahaleler, yalnızca bir eğitim politikası değil, aynı zamanda yeni rejimin laiklik anlayışının, millî kimlik oluşturma çabasının ve uluslararası diplomatik ilişkilerde bağımsız bir duruş sergileme kararlılığının yansıması olarak şekillenmiştir. Makale, bu süreci Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan tarihsel süreklilik içinde analiz ederek, yabancı okullar meselesinin egemenlik, kimlik ve diplomasi arasındaki çok boyutlu ilişkisini ortaya koymaktadır. Sonuç olarak, Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nun getirdiği reformların yalnızca eğitim alanında değil, millî kimlik inşası, kültürel hegemonya kurulması ve devletin kendi topraklarındaki egemenlik haklarını güçlendirmesi açısından da kalıcı etkiler yarattığı vurgulanmaktadır.
Anahtar kelimeler: Tevhid-i Tedrisat, yabancı ve azınlık okulları, millî kimlik, eğitim politikası.

Anahtar Kelimeler

Tevhid-i Tedrisat , Yabancı ve azınlık okulları , milli kimlik , eğitim politikası

Etik Beyan

Bu çalışma, akademik dürüstlük ve etik ilkelere uygun olarak yürütülmüştür. Belge ve arşiv analizi gibi nitel araştırma yöntemlerine dayandığı için etik kurul onayı gerektirmemektedir. Araştırma kapsamında insan katılımcılardan veri toplanmamış, kişisel bilgi veya hassas içerik kullanılmamıştır. Bu nedenle araştırma sürecinde herhangi bir etik ihlal söz konusu değildir.

Kaynakça

• Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Cumhuriyet Arşivi (BCA).
• Fon Kodu: 180.09.00.00/19.97.1, 7.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/19.100.1, 18.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/20.102.1, 156–158.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/22.113.1, 86, 89, 90–99, 94, 95–96, 97–99.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/23.123.1, 2–7.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/24.130.1, 114–117.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/25.133.1, 153, 163, 166.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/25.134.1, 37–45, 56.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/26.140.1, 76–78.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/27.143.1, 196–197, 199, 203–206.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/27.146.1, 23.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/28.150.1, 85–86.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/28.151.1, 32, 55, 57.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/33.87.6.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/46.238.1, 18–20.
• Fon Kodu: 180.09.00.00/61.304.1, 170.
• Maarif Vekâleti, İstatistik Yıllığı, 1938, s. 45–47.
• TBMM Zabıt Ceridesi, 1 Mart 1922.
• TBMM Zabıt Ceridesi, 2 Mart 1924; ayrıca bkz. Cemil Koçak, Türkiye’de Millî Eğitim ve Devlet (İstanbul: İletişim Yayınları, 2010), s. 74.
• TBMM Zabıt Ceridesi, 3 Mart 1924.
• TBMM Tutanak Dergisi, “Tevhid-i Tedrisat Kanunu Gerekçesi,” 2 Mart 1340.
• Türkiye Cumhuriyeti Resmî Gazete, “Tevhid-i Tedrisat Kanunu (Kanun No. 430),” 3 Mart 1924.
• Resmî Gazete, 6 Mart 1924.
• Resmî Gazete, 8 Ağustos 1924, “Lozan Antlaşması Tam Metin,” md. 40–41.
• Hâkimiyet-i Milliye, 14 Kasım 1923, s. 2; 28 Ocak 1924.
• Tevhîd-i Efkâr Gazetesi No: 3901–873, 29 Kasım 1923, s. 7; No: 3902–874, 30 Kasım 1923, s. 3; No: 3925–897, 23 Aralık 1923, s. 3; No: 3926–898, 24 Aralık 1923, s. 2; 7 Nisan 1924, s. 4; 8 Nisan 1924, s. 1–2; 9 Nisan 1924, s. 2; 20 Nisan 1924, s. 3; No: 4075–1047, 24 Mayıs 1924, s. 5; No: 4087–1059, 5 Haziran 1924, s. 4; No: 4096–1068, 14 Haziran 1924, s. 4; No: 4100–1072, 18 Haziran 1924, s. 3; 10 Ekim 1924, s. 3.
• Akşam Gazetesi No: 1852, 3 Aralık 1923, s. 3; No: 1868, 19 Aralık 1923, s. 2; No: 1938, 27 Şubat 1924, s. 2; No: 2013, 16 Mayıs 1924, s. 2; No: 2021, 24 Mayıs 1924, s. 3.
• Cumhuriyet Gazetesi 10 Mayıs 1924, s. 1; No: 53, 28 Haziran 1924, s. 4.
• Vakit Gazetesi 7 Nisan 1924, s. 2.No: 2313, 5 Haziran 1924, s. 2.
• Jamanak (Ermenice Günlük Gazete)12 Mart 1925.
• League of Nations Official Journal (1925), “Report on the Application of Minority Rights in Turkey”, C.8, s. 312–314.
• Taşdemirci, Ersoy (2001), “Türk Eğitim Tarihinde Azınlık Okulları ve Yabancı Okulları”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 10, s. 13–30.
• Akyüz, Yahya (2012), Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000 – M.S. 2012), 18. bs., Ankara: Pegem Akademi Yay.
• Ahmad, Feroz (1995), Modern Türkiye’nin Oluşumu, İstanbul: Kaynak Yay.
• Atatürk, Mustafa Kemal (2005), Nutuk, Ankara: TDK Yay.
• Aydın, Mithat (ed.) (2024), Türkiye’nin 100 Yıllık Birikimi: Eğitim, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yay.
• Bali, Rıfat N. (2011), Cumhuriyet Yıllarında Türkiye’de Azınlıklar ve Eğitim, İstanbul: Libra Yay.
• Berkes, Niyazi (1978), The Development of Secularism in Turkey, Montreal: McGill–Queen’s University Press.
• Berkes, Niyazi (2015), Türkiye’de Çağdaşlaşma, İstanbul: Yapı Kredi Yay.
• Deringil, Selim (2014), Denge Oyunu: II. Abdülhamid Döneminde İmparatorluk ve Siyaset, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.
• Ergin, Osman (1977), Türk Maarif Tarihi, C. 5, İstanbul: Eser Yay.
• Ergün, Mustafa (1996), Türk Eğitim Tarihi, Ankara: Ocak Yay.
• Ersoy, Mehmet Âkif (1975), Safahat, haz. Ömer Rıza Doğrul, İstanbul: İnkılâp ve Aka Kitabevi Yay., s. 494.
• Fortna, Benjamin C. (2002), Imperial Classroom: Islam, the State, and Education in the Late Ottoman Empire, Oxford: Oxford University Press.
• Fraenkel, Jack R. – Wallen, Norman E. (2009), How to Design and Evaluate Research in Education, 7. bs., New York: McGraw-Hill Yay.
• Georgeon, François (2002), Osmanlı İmparatorluğu’nda Fransız Okulları, İstanbul: İletişim Yay.
• Güven, Dilek (2006), Cumhuriyet Dönemi Azınlık Politikaları ve Stratejileri Bağlamında 6–7 Eylül Olayları, İstanbul: İletişim Yay.
• Hyun, Eunsook (2016), Reconceptualizing the Curriculum: Toward an Educationally Sensitive Curriculum Theory, New York: Peter Lang Yay.
• İnönü, İsmet (1987), Hatıralar, Ankara: Bilgi Yay.
• Kodaman, Bayram (1988), Abdülhamid Devri Eğitim Sistemi, Ankara: TTK Yay.
• Mardin, Şerif (2019), Din ve İdeoloji, İstanbul: İletişim Yay.
• Merriam, Sharan B. (1998), Qualitative Research and Case Study Applications in Education, San Francisco: Jossey-Bass Yay.
• Minority Rights Group International (2007), Unutmak mı Asimilasyon mu? Türkiye’nin Eğitim Sisteminde Azınlıklar, Londra: MRG Yay.
• Öztürk, İbrahim Sadi (2004), Mondros, Sevr ve Lozan Antlaşmaları, Ankara: ATO Yay.
• Somel, Selçuk Akşin (2001), The Modernization of Public Education in the Ottoman Empire 1839–1908, Leiden: Brill Yay.
• Şimşir, Bilal N. (1990), Lozan Telgrafları: Türk Diplomasisi 1922–1923, Ankara: TTK Yay.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi (2011), On Dokuzuncu Asır Türk Edebiyatı Tarihi, İstanbul: Dergâh Yay.
• Yıldız, Gültekin (2018), Cumhuriyet Döneminde Eğitim ve İdeoloji, Ankara: Siyasal Kitabevi Yay.
• Zürcher, Erik Jan (2017), Modernleşen Türkiye’nin Tarihi, 12. bs., İstanbul: İletişim Yay.