OSMANLI DÖNEMİ DENİZLİ’DE MADENCİLİK FAALİYETLERİ

Öz

Madenler, insanlık tarihi boyunca pek çok medeniyetin ticari, askeri ve sosyal alanda kullandığı önemli kaynaklar arasında yer almıştır. Hem ekonomik olarak hazineye gelir getirmesi hem de pek çok farklı alanda kullanılmasından dolayı Osmanlı Devleti sahip olduğu madenlerin çıkarılmasına büyük önem göstermiş ve işletilebilmesi amacıyla yeni ocakların açılması için çaba sarf etmiştir. Geniş bir coğrafyada hüküm sürülmesine bağlı olarak farklı maden kaynaklarından istifade edilmesi yoluna gidilmiştir. Madencilik faaliyetleri klasik dönemde devlet eliyle gerçekleştirilirken 19. yüzyılda dünyadaki madencilik alanında görülen gelişmelere bağlı olarak özel mülkiyet kavramının da gelişmesi ile yerli ve yabancı kimseler tarafından işletilmeye başlanmıştır. Madencilik faaliyetlerinin dünya genelinde yaygınlaşmasıyla birlikte bu alanda ortaya çıkan sorunların ne şekilde çözülmesi gerektiği ve maden kullanım tasarrufunun kimlere verilebileceği gibi hususlarda bazı hukuki düzenlemeler yapma yoluna gidilmiştir. Osmanlı Devleti’nde 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren artan kanunlaşmanın etkisiyle madenler konusunda 1861’de bir nizamname yayınlanarak madencilik sahasının etkili bir şekilde işletilmesi noktasında adım atılmıştır. Bu nizamnamenin ardından 1867’de yabancılara da maden işletim hakkının verilmesiyle birlikte ülke sınırları içerisinde bulunan pek çok maden yabancılar tarafından da işletilebilir hale gelmiştir. Maden hukuku konusundaki boşlukları doldurmak amacıyla ilerleyen zamanlarda da yeni maden nizamnameleri çıkarılmıştır. Batı Anadolu bölgesinde yer alan ve çok eski bir yerleşim yeri olan Denizli’de tarih boyunca zımpara, krom, linyit, kükürt, bakır gibi çeşitli madenler çıkarılmıştır. Bu çalışmada Osmanlı döneminde maden işletmeciliğinin Denizli’de nasıl bir seyir gösterdiği, bölgedeki madenlerin nerelerden çıkarıldığı, madenlerin çıkarılması sırasında işletmecilerle arazi sahipleri arasında çıkan sorunların neler olduğu ve bu madenlerin kimler tarafından işletildiği hakkında bilgi verilmesi amaçlanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı Devleti
• Denizli
• Maden
• Madencilik Faaliyetleri

MINING ACTIVITIES IN DENİZLİ DURING THE OTTOMAN PERIOD

Öz

Throughout human history, mines have been among the important resources used by many civilisations in commercial, military and social fields. The Ottoman Empire attached great importance to the extraction of the mines it owned, both because they brought income to the treasury economically and because they were used in many different fields, and endeavoured to open new quarries for their exploitation. Depending on the fact that the Ottoman Empire ruled over a wide geography, different mineral resources were utilised. While mining activities were carried out by the state in the classical period, they started to be operated by local and foreign people with the development of the concept of private ownership due to the developments in the field of mining in the 19th century. As mining activities became widespread throughout the world, some legal arrangements were made on how the problems arising in this field should be solved and to whom the disposition of mine use could be given. With the effect of the increasing legalisation in the Ottoman Empire as of the second half of the 19th century, a regulation on mines was published in 1861 and a step was taken towards the effective operation of the mining field. Following this regulation, with the granting of private property rights to foreigners in 1867, many mines within the borders of the country could be operated by foreigners. In order to fill the gaps in mining law, new mining regulations were issued in the following periods. Various mines such as sandpaper, chromium, lignite, sulphur and copper were mined throughout history in Denizli, which is located in Western Anatolia and is a very old settlement. This study aims to provide information about the course of mining in Denizli during the Ottoman period, which mines the region had and by whom these mines were operated.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Denizli
• Mining
• Mining Activies

Kaynakça

1. BEO, 1520 / 113945, 20 Rebiülevvel 1318/18 Temmuz 1900; 2854/214016, 27 Rebiülahir 1324/20 Haziran 1906; 3844/288296, 11 Muharrem 1329/12 Ocak 1911; 3903/292684, 12 Cemaziyelahir 1329/10 Haziran 1911; 4389/329175, 13 Safer 1334/21 Aralık 1915; 4503/337666, 30 Rebiülahir 1336/12 Şubat 1918; 4567/342460, 14 Recep 1337/15 Nisan 1919; 4574/343016, 14 Şaban 1337/15 Mayıs 1919; 4594/344499, 15 Muharrem 1338/10 Ekim 1919.
2. DH. MKT., 1127/65, 18 Ramazan 1324/5 Kasım 1906.
3. İ.İMT., 2/21, 23 Ramazan 1315/15 Şubat 1898.
4. MV., 134/8, 3 Zilkade 1327/16 Kasım 1909; 231/13, 13 Rebiülahir 1331/22 Mart 1913; 231/97, 22 Cemaziyelevvel 1331/29 Nisan 1913; 233/19, 23 Safer 1332/21 Ocak 1914; 199/167, 11 Safer 1334/19 Aralık 1915; 248/9, 17 Zilkade 1335/4 Eylül 1917; 249/148, 18 Zilkade 1336/25 Ağustos 1918; 253/90, 2 Rebiülevvel 1338/25 Kasım 1919; 216/134, 30 Zilkade 1337/27 Ağustos 1919; 217/16, 13 Muharrem 1338/8 Ekim 1919; 252/65, 9 Zilhicce 1338/24 Ağustos 1920.
5. HRT.h., 1847, 29 Zilhicce 1300/31 Ekim 1883.
6. HR.HMŞ.İŞO., 193/36, 13 Zilkade 1324/29 Aralık 1906.
7. Osmanlı Yunan Harbi (1895) (110-9-1-4), Kutu 12, Gömlek 14, Sıra 4, 5 Ocak 1897.
8. Akagündüz, Ümüt (2016). “Sanayi Devrimi ve Sanayileşme”, Uygarlık Tarihi, (Ed. İsmail Güven), Pegem Akademi, Ankara, 422-431.

9. Başak, Oktay (2008). “Taş Çağı’ndan Tunç Çağı’na Anadolu’da Maden Sanatın Gelişimi ve Kullanımı”, Güzel Sanatlar Enstitüsü Dergisi, Sayı 21, 15-33.
10. Bildirici, Yusuf Ziya (2009). “Denizli ve Çevresinde Madencilik (1890-1919), Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı 21, 99-109.
11. Bozkurt, Celil (2019). “Osmanlı Devleti’nde Kromun Keşfi ve Harmancık Krom Madenlerinin İşletilmesi (1848-1922)”, (ed. Arif Bilgin, Burhan Çağlar), Klasikten Moderne Osmanlı Ekonomisi, Kronik Yayınları, 231-244.
12. Erden, Uğur (2017). İslam Öncesi Türklerde Madencilik ve Maden Ürünlerinin Ticareti (Hunlar, Göktürkler, Uygurlar), (Yüksek Lisans Tezi), Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Bilecik.
13. Gökmen, Ertan (2007). “II. Abdülhamit Dönemi Osmanlı Maden İmtiyazları (1878-1899), Belleten, Cilt 71, Sayı 262, 969-996.
14. Güneş, Günver-Güneş, Müslime (2018, 1-5 Ekim). “Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Küçük Menderes Havzasında Madencilik”, XVIII. Türk Tarih Kongresi, Cilt 5, Ankara, 381-402.
15. Kanberoğlu, Nesrin (2018, Aralık). “Osmanlı Devleti’nin Zımpara Madenleri Hakkında Bir Tetkik (1908-1918), History Studies, Cilt 10, Sayı 10, 185-205.
16. Kemal Şakir (2012, Şubat). Tarihi, Coğrafi, İctimai, Sıhhi, İktisadi Nokta-i Nazardan Denizli, (haz. İbrahim Balık), Denizli Belediyesi Kültür Yayınları, Denizli.
17. Koca, Salim (1996). “Türkiye Selçuklularında Ekonomik Politika”, Erdem, Cilt 8, Sayı 23, 465-484.
18. Mutaf, Abdülmecit (2010). “Tanzimat Döneminde Osmanlı Maden İşletmeciliği Prosedürü”, History Studies, Cilt 2, Sayı 2, 294-303.
19. Keskin, Özkan (2011). “Osmanlı Devleti’nde Maden Hukukunun Tekâmülü (1861–1906)”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, S. 29, 125-147.
20. Öcal, Yaşar (2018). “19. Yüzyılda Osmanlı Madencilik Sektörünün Sorunları”, OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, Sayı 44, 189-220.
21. Taştekin, Serap (2020). “Denizli Sancağı Krom Madeni İmtiyazları (1918-1919)”, Tarihin Peşinde Uluslararası Tarih ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, Sayı 24, 279-299.
22. Tızlak, Fahrettin (1995, Ekim). “Osmanlı Maden İşletmeciliğinde Kanunnâmeden Nizamnâmeye Geçiş ve 1861 Tarihli Maden Nizamnâmesi”, Türk Dünyası Araştırmaları, Sayı 98, 75-91.
23. Tızlak, Fahrettin (1999). “Osmanlı Devleti’nde Madencilik”, Osmanlı, Cilt 3, Ankara, 312-326.
24. Tiryaki, Sırrı (2017). “Kalkolitik Çağda Doğu Anadolu Bölgesi Madenciliğinin Başlangıç Evreleri”, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 7, Sayı 13, 177-200.
25. https://www.mta.gov.tr/v3.0/sayfalar/hizmetler/maden-haritalari/denizli.pdf