DİPLOMASİDEN HARBE: 1930’LU YILLARDA ULUSLARARASI MÜNASEBETLER VE TÜRKİYE

Öz

Birinci Dünya Savaşı'nın galip devletleriyle mağluplar ve umduğunu bulamayan devletler arasındaki anlaşmazlıklar yeni bir savaşın habercisi olmuş, 1930'larda artan gerginlik, işgallere, ilhaklara, sınır ihlallerine ve çatışmalara yol açmıştır. Devletlerin diplomatik yollarla çözüm aradıkları görülse de, bunun ne kadar samimi olduğu tartışmalıdır. Nitekim anlaşma çabaları sözde kalmış; 1939, ikinci savaşın başlamasını kaçınılmaz kılmıştır. 1939 öncesinde olduğu gibi, bu yıl itibarıyla da devletlerin diplomatik temasları eksik olmamış ve savaşın sonuna kadar devam etmiştir. Ancak 1930'lardaki temaslar, ittifakların kurulması veya kurulmaması yönünde olmuştur. Yahut mevcut ittifaka yeni üyeler dahil etme ya da tarafsızları diğer ittifaka kaptırmama amacı güdülmüştür. Savaş sırasında askeri diplomasi yoğunluk kazanmış; genellikle cephelerdeki gelişmelere ilişkin yeni plan ve stratejiler üretmeye dayalı ittifak içi toplantılar yapılmıştır. Ülkelerin hem savaş sırasında hem de önceki yıllarda, kendi taraflarına güç toplamak veya karşı tarafın güçlenmesini engellemek için sık sık diplomatik temaslarda bulunduğu devletlerden biri şüphesiz Türkiye olmuştur. Stratejik kıymeti olan Türkiye’yle görüşmeler yapıldığı gibi kendisinin bulunmadığı toplantılarda da sıkça adı geçmiştir. Türkiye, bu öneminin bilincinde olarak, küresel gelişmeleri takip etmiş, diğer ülkelerle ilişkilerini ulusal çıkarları çerçevesinde şekillendirerek bu yılları barış içinde geçirebilmiştir. Esasen tarafsız sayılamayacak ölçüde taraflı davranan Türkiye, yakın olduğu tarafla ilişkilerinde mesafeyi ayarlayabilmiş ve karşı tarafla bağlarını tamamen koparmamıştır. Böylece iyi bir diplomatik sanatçı olduğunu kanıtlayarak diplomasi yeteneğini ortaya koyabilmiştir. Bu çalışmada, Türkiye'yi kendileriyle birlikte savaşa sokmaya çalışan devletlerin savaş öncesi dönemdeki faaliyetleri, fikirleri ve amaçları değerlendirilmiş, Türk diplomasisindeki gelişmeler savaş bağlamında incelenmiştir. İlk başlık, 1930'lardan savaştan bir yıl öncesine kadar olan gelişmeleri, ikinci başlık ise son yılla sınırlı olup Ekim 1938'den Ekim 1939'a kadar olan dönemi kapsamaktadır. Makalenin yazımında kullanılan resmi belgeler, araştırma çalışmaları ve süreli yayınlar Türkiye ile sınırlı kalmamış, kapsam geniş tutulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• 1930'lu Yıllar
• Savaş Diplomasisi
• İkinci Dünya Savaşı
• Türk Dış Politikası
• Türk Diplomasisi

FROM DIPLOMACY TO WAR: INTERNATIONAL RELATIONS AND TÜRKIYE IN THE 1930S

Öz

Disagreements between the victorious powers of World War I and the defeated and disillusioned powers heralded a new war, and the escalating tensions of the 1930s led to invasions, annexations, border violations, and clashes. While states appear to have sought a solution through diplomatic means, the extent of this sincerity is debatable. Indeed, efforts to reach an agreement remained nominal; 1939 made the outbreak of the second war inevitable. As before 1939, diplomatic contacts between states continued unabated and continued until the end of the war. However, contacts in the 1930s focused on the establishment or non-establishment of alliances. These efforts were aimed at either integrating new members into existing alliances or preventing neutrals from joining other alliances. Military diplomacy intensified during the war, with intra-alliance meetings generally focused on developing new plans and strategies related to developments on the fronts. Turkey was undoubtedly one of the countries where countries frequently engaged in diplomatic contact, both during the war and in the years preceding it, to consolidate power for their own side or to prevent the strengthening of the opposing side. While negotiations were held with Turkey, which held strategic value, his name was frequently mentioned in meetings in which he was not present. Aware of this importance, Turkey followed global developments and shaped its relations with other countries within the framework of its national interests, thus achieving peace during these years. While Turkey, which was essentially biased beyond neutrality, managed to maintain a distance in its relations with its allies and maintained its ties with the other side. Thus, it demonstrated its diplomatic talent by demonstrating its skill as a diplomatic artist. This study evaluates the pre-war activities, ideas, and objectives of the states that attempted to bring Türkiye into the war alongside them, and examines developments in Turkish diplomacy within the context of the war. The first section covers developments from the 1930s to the year before the war, while the second section is limited to the final year, covering the period from October 1938 to October 1939. The official documents, research studies, and periodicals used in the article were not limited to Turkey; the scope was broad.

Anahtar Kelimeler

• 1930s
• War Diplomacy
• World War II
• Turkish Foreign Policy
• Turkish Diplomacy

Kaynakça

1. BCA, 30.18.1.2/85.104.11., 15 Aralık 1938.
2. BCA, 30.10.0.0/235.582.16., 28.10.1939.
3. BCA, 30.18.1.2/84.69.17., 28 Temmuz 1938.
4. BCA, 30.18.1.2/88.76.12, 1 Ağustos 1939.
5. TDA, 533/8221.56553.1., 27 Haziran 1938.
6. TDA, 541/44145.209532.1., 2 Mayıs 1938.
7. TDA, 534/37353.150058.1., 18 Temmuz 1932.
8. TDA, 501/31185.128145.1., 19 Temmuz 1932.

9. TDA, 571/67781.297007.13., 20 Temmuz 1936.
10. TDA, 500/8253.54530.1, 8 Temmuz 1937.
11. TDA, 571/35002.138196.29., 2 Ağustos 1937.
12. TDA, 533/8221.56553.16., 6 Şubat 1938.
13. TDA, 534/37245.149513.31., 5 Mart 1938.
14. TDA, 502/22257.98237.2., 27 Nisan 1938.
15. TDA, 502/22242.97836.1., 9 Mart 1939.
16. TDA, 541/44196.209825.9, 5 Aralık 1943.
17. TDA, 541/44191.209743.20, 21 Haziran 1943.
18. ATASE, 110.9.1.14/3.0.26., 24 Haziran 1939.
19. ATASE, 110.9.1.14/3.0.27., 20 Haziran 1939.
20. ATASE, 110.9.1.14/3.0.32., 19 Haziran 1939.
21. ATASE, 110.9.1.14/3.0.34., 17 Haziran 1939.
22. ATASE, 110.9.1.14/3.0.4, 9 Kasım 1939.
23. CHP, Beşinci Büyük Kurultay Zabıtları, Ulus Basımevi, Ankara 1939.
24. Department of State Washington, Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference 1919, c. 13, ed. Joseph V. Fuller, United States Government Printing Office Washington, 1947.
25. Dışişleri Bakanlığı, Türkiye Dış Politikasında 50 Yıl Montreux ve Savaş Öncesi Yılları (1935-1939), Dışişleri Bakanlığı Araştırma ve Siyaset Planlama Genel Müdürlüğü Yayınları, Ankara 1973.
26. Library of Congress, Auswärtiges Amt, “Withdrawal of Germany from the League of Nations”, 19 Ekim 1933. https://www.loc.gov/resource/gdcwdl.wdl_11598/ (Erişim Tarihi: 10.01.2025)
27. NSDAP, des Führers Kampf um den Weltfrieden, Zentralverlag der Franz Eher Nachf, Münih 1936.
28. Resmi Gazete, “Hava Taarruzlarına Karşı Korunma Kanunu”, Kanun No. 3502, sayı 3955, 9 Temmuz 1938, s.10228-10229.
29. Resmi Gazete, “Londra’da 27 Mayıs 1938 Tarihinde İngiltere Hükümeti ile İmza Edilen Müzeyyel Kliring Anlaşması ve Teslihat Kredi Anlaşması ile, Exports Credits Guarantee Departement ile İmza Olunan On Milyon Sterlinlik Kredi Anlaşmasının Tasdiki Hakkında Kanun”, Kanun No. 3525, sayı 3960, 15 Temmuz 1938, s. 10286-10293.
30. Resmi Gazete, “TBMM Kararı”, Karar No. 1093, sayı 4208, 15 Mayıs 1939, s. 11747.
31. Resmi Gazete, “Türkiye Cumhuriyeti ile Yunanistan arasında Ankara’da 20 Haziran 1934 Tarihinde Yapılan Meriç-Ebros Irmağının Her İki Kıyısında Yapılacak İdrolik Tesisatın Tanzimine Müteallik İtilâfın Tasdiki Hakkındaki 18/5/1935 Tarih ve 2719 Sayılı Kanun’a Ek Kanun”, Kanun No: 3067, sayı 3472, 30 Teşrinisani 1936, s.7393.
32. Resmi Gazete, “Türkiye Cumhuriyeti ile, Afgan, İran ve Irak Devletleri Arasında Tanzim Olunan Adem-i Tecavüz ve Müşavere Muahedenamesinin Tasdikine Dair Kanun”, Kanun No. 3324, sayı 3819, 27 Ocak 1938, s. 9300.
33. Resmi Gazete, “Türkiye ile Almanya Arasında 16 İkincikânun 1939 Tarihinde Berlin’de İmzalanan Kredi Anlaşmasının Tasdiki Hakkında Kanun”, Kanun No. 3600, sayı 4206, 12 Mayıs 1939, s. 11735-11736.
34. Resmi Gazete, “Türkiye ile Fransa Arasında Ankara’da 23 Haziran 1939 Tarihinde İmzalanan Türkiye ile Suriye Arasında Arazi Mesailinin Kat'i Surette Hallini Mutazammın Anlaşma ve Müzeyyelâtının Tasdikına Dair Kanun”, Kanun No. 3658, sayı 4249, 4 Temmuz 1939, s. 12108-12111.
35. Resmi Gazete, “Türkiye ile Yunanistan arasında Munakid 30 İlkteşrin 1930 Tarihli İkamet, Ticaret ve Seyrisefain Mukavelesine Ek Olarak 26 Eylül 1935’de İmzalanan Müzeyyel Anlaşmanın Tasdikına Dair Kanun”, Kanun No: 2909, sayı 3224, 5 Şubat 1936, s. 6038.
36. Resmi Gazete, Kararname No: 3661, sayı 3201, 9 Kanunusani 1936, s. 5919.
37. Resmi Gazete, Kararname No: 4087, sayı 3246, 2 Mart 1936, s. 6184.
38. Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi (TBMM ZC)
39. TBMM ZC, I, devre 6, 2. İnikad, 10 Nisan 1939, s. 20-21.
40. TBMM ZC, II, devre 6, 11. İnikad, 12 Mayıs 1939, s. 67.
41. TBMM ZC, VI, devre 6, 1. İnikad, 1 Kasım 1939, s. 3.
42. TBMM ZC, XX, devre 5, 1. İnikad, 1 Kasım 1937, s. 8.
43. TBMM ZC, XXII, devre 5, 28. İnikad, 14 Ocak 1938, s. 103.
44. TBMM, Ahmet Şükrü Esmer Hal Tercümesi, Ankara 1939.
45. United Nations Treaty Collection, Traité Entre L’Allemagne, la Belgıque, la France, la Grande-Bretagne et L’Italie, 1925.
46. Armaoğlu, Fahir (2005), 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914-1995, İstanbul: Alkım Yayınevi.
47. Benhür, Çağatay-Metehan Eraslan (2021), “Nanking’in İşgali ve Türk Basını (1937-1938)”, Selçuk Türkiyat, LIII, s. 379-396.
48. Burçak, Rıfkı Salim (1983), Moskova Görüşmeleri (26 Eylül 1939-16 Ekim 1939) ve Dış Politikamız Üzerindeki Tesirleri, Ankara: Gazi Üniversitesi Basın-Yayın Yüksekokulu Basımevi.
49. Ciano, Galeazzo (2017), Savaş Günlükleri 1939-1943, çev. Selçuk Uygur, İstanbul: Kronik Yayınları.
50. Çifçi, Erhan (2022), Prusya’dan NATO’ya Türk Ordusunda Batı Etkisi (1880-1960), İstanbul: Kronik Kitap.
51. Erdem, Ufuk (2023), “Türk Diplomatik Belgeleri Işığında Japonya’nın Mançurya’yı İşgali ve Mançukuo Devleti’nin Kuruluşu (1931-1933)”, Belleten, LXXXVII/309, s. 685-724.
52. Erden, Ömer (2017), Türkiye’nin Doğu Sınırının Oluşumu (Antlaşmalar-Protokoller-Problemler), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
53. Fischer, Klaus P. (2020), Nazi Almanyası: Yeni Bir Tarih, çev. Yavuz Alogan, İstanbul: Alfa Basım Yayın.
54. Güzeloğlu, Efe (2022), “İstiklal Harbi’nden Mekanize Savaşa: İki Savaş Arası Dönemde Türk Ordusunun Kara Doktrini ve Tartışmaları (1923-1939)”, Yakın Dönem Türkiye Araştırmaları, sayı 41, s. 179-228.
55. Hale, William (2021), 1774’ten Günümüze Türk Dış Politikası, çev. Nasuh Uslu, Ankara: Serbest Akademi.
56. Hayta, Necdet (2015), 1911’den Günümüze Ege Adaları Sorunu, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
57. Ismayılov, Mammad (2021), “İhtilafların Çözümü”, Hukuk ve Uluslararası İlişkiler Boyutuyla Diplomasi Kavramları Sözlüğü, ed. Mehmet Güneş, Ankara: Stratejik Düşünce Enstitüsü Yayınları, s. 90-94.
58. Keegan, John (2016), İkinci Dünya Savaşı, çev. Samet Öksüz, İstanbul: Say Yayınları.
59. Kemali, Usame-Ammar M. S. Sinjar (2017), Irak Yönetimi Altında Türkmenler (1918-2003), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
60. Kılıç, Sezen (2008), “Musul Sorunu ve Lozan”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXIV/71, s. 319-340.
61. Kissinger, Henry (2000), Diplomasi, çev. İbrahim H. Kurt, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
62. Kuneralp, Zeki (1982), İkinci Dünya Harbinde Türk Dış Siyaseti, İstanbul: İstanbul Matbaası.
63. McMeekin, Sean (2022), Stalin’in Savaşı İkinci Dünya Savaşı’nın Yeni Tarihi, çev. Zeynep Demir, İstanbul: Kronik Kitap.
64. Öke, Mim Kemal (1987), Musul Meselesi Kronolojisi (1918-1926), İstanbul: Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı.
65. Öndeş, Osman (1974), 2. Dünya Savaşı (1939-1945), İstanbul: Altın Kitaplar Basımevi.
66. Pelt, Mogens (2014), Stages in the Development of the ‘Fourth of August’ Regime in Greece. Rethinking Fascism and Dictatorship in Europe, ed. A. C. Pinto & A. Callis, London: Palgrave Macmillan, 198-218.
67. Quétel, Claude (2010), La Seconde Guerre Mondiale, Paris: Editions First.
68. Sarıkoyuncu Değerli, Esra (2007), “Lozan Barış Konferansı’nda Musul”, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, X/18, s. 127-140.
69. Sipols, Vilnis-Mihail Haalamof (1975), İkinci Dünya Savaşının Nedenleri, Emperyalizmin Anatomisi, çev. İzzet Yaşar, İstanbul: Ağaoğlu Yayınevi.
70. SSCB Dışişleri Bakanlığı (2000), İkinci Dünya Savaşı’nda Stalin, Roosevelt ve Churchill’in Türkiye Üzerine Yazışmaları, çev. Levent Konyar, İstanbul: Yeni Gün Haber Ajansı Basın ve Yayıncılık.
71. Şimşir, Bilal (1996), Bizim Diplomatlar, Ankara: Bilgi Yayınevi.
72. Şimşir, Bilal (2017), İlk Dönem Türk Diplomasisi Üzerine İncelemeler (1878-1946), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
73. Şimşir, Bilal N. (2005), “Musul Sorunu ve Türkiye-İngiltere-Irak İlişkileri”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXI/63, s. 859-916.
74. Tekeli, İlhan-Selim İlkin (2018), Dış Siyaseti ve Askeri Stratejileriyle İkinci Dünya Savaşı Türkiyesi, I, İstanbul: İletişim Yayınları.
75. Türk, Fahri-Emirhan Kaya (2017), “Cumhuriyet Dönemi Türk-Alman İlişkilerinde Sıradışı Bir Aktör: Krupp Firması 1923-1990”, Gazi Akademik Bakış, X/20, s. 121-143.
76. Türkmen, Zekeriya (2011), Musul Meselesi: Askeri Yönden Çözüm Arayışları (1922-1925), Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
77. Uzgel, İlhan (2014), “İtalya’yla İlişkiler”, Türk Dış Politikası, ed. Baskın Oran, I, İstanbul: İletişim Yayınları, s. 292-297.
78. Versan, Rauf (1995), “Tarih Boyunca ve Günümüzde Diplomasi”, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, sayı 10, s. 89-96.
79. Weinberg, Gerhard L. (2012), “Barışta ve Savaşta Dış Politika”, Hitler Almanyası, ed. Jane Caplan, çev. İdem Erman, İstanbul: İnkılap Kitabevi, s. 180-201.
80. Yiğit, Ali Ata (2019), “Filistin Meselesinin Kronikleşmesi (1918-1948)”, Türk Dünyası Araştırmaları, CXXIII/243, s. 391-414.
81. “Alman Orduları Avusturya’ya Girdi”, Cumhuriyet, 12 Mart 1938.
82. “Almanya İtalyan İmparatorluğunu Resmen Tanıdı”, Tan, 25 Ekim 1936.
83. “Almanya Ren Bölgesini İşgal Etti”, Ulus, 8 Mart 1936.
84. “Askeri Heyetimiz Londra’da”, Ulus, 8 Haziran 1939.
85. “Asya Misakı İmzalanıyor”, Kurun, 9 Temmuz 1937.
86. “Asya Paktı’nın İmzası”, Ulus, 9 Temmuz 1937.
87. “Atatürk Türkiyesi’nin Yeni Zaferi”, Ulus, 21 Temmuz 1936.
88. “Aziz Misafirlerimiz Gelmeye Başladı”, Cumhuriyet, 14 Ağustos 1937.
89. “B. Hitler Alman Siyasetini ve İstediklerini Anlattı”, Ulus, 9 Mart 1936.
90. “Balkan İtilafı Dün Atina’da İmzalandı”, Hakimiyet-i Milliye, 10 Şubat 1934.
91. “Berlin Elçimiz Geliyor”, Tan, 4 Ağustos 1939.
92. “Berlin’de Bir Resmi Tebliğ Neşredildi”, Tan, 26 Ekim 1936.
93. “Beş Senelik Bir Milli Müdafaa Planı Yapıldı”, Cumhuriyet, 25 Şubat 1938.
94. “Bir Gün Bir Rus-Alman-Japon-İtalyan Harbi Mukadderdir”, Son Telgraf, 28 İkinciteşrin 1937.
95. “Bir Milli Müdafaa Planı Hazırlandı”, Tan, 25 Şubat 1938.
96. “Civil War Tears Spain Rebels March on Madrid”, San Francisco Chronicle, 20 Temmuz 1936.
97. “Elçiler Arasında Geniş Tebeddülat Yapılacak”, Cumhuriyet, 12 Temmuz 1939.
98. “Filistin’de Araplarla Yahudiler Çarpışıyor”, Cumhuriyet, 21 Nisan 1936.
99. “Four-Power Agreement Signed This Morning”, Daily Herald, 30 Eylül 1938.
100. “Harbin Önüne Geçildi”, Halkın Sesi, 30 Eylül 1938.
101. “Harp Tehlikesi Kalmadı”, Akşam, 30 Eylül 1938.
102. “Hatay Artık Vatanımızın Parçasıdır”, Ulus, 24 Haziran 1939.
103. “Hatay Davasında Hassasiyetimiz”, Cumhuriyet, 14 Ağustos 1937.
104. “Hatay Türk Askerlerine Kavuştu”, Akşam, 5 Temmuz 1938.
105. “Hatay’da Kanlı Hadiseler”, Cumhuriyet, 13 Ağustos 1937.
106. “Hitler Sends German Troops into Rhineland; Offers Paris 25-Year non-Aggression Pact; France Mans Her Forts, Britain Studies Move”, The New York Times, 8 Mart 1936.
107. “Hitler Smashes Locarno Citing Franco-Soviet Treaty as Reason”, The New York Times, 8 Mart 1936.
108. “Irak Erkanı Harbiye Reisi Bekir Sıtkı ve Irak Hava Kumandanı Mehmet Ali Öldürüldü”, Kurun, 13 Ağustos 1937.
109. “Italian, German Troops are being Withdrawn from Spain”, The Times News, 30 Eylül 1938.
110. “İspanya İhtilali Nihayet Avrupa’yı da Saracağa ve Bütün Dünyayı Kana Bulayacağa Benziyor”, Halkın Sesi, 3 Ağustos 1936.
111. “İspanya Kan ve Ateş İçinde”, Ulusal Birlik, 20 Temmuz 1936.
112. “İtalya Almanya’nın Müstemleke Sahasındaki İsteklerine Yardım Edecek”, Ulus, 26 Ekim 1936.
113. “İtalya, Boğazlar Mukavelesine İştirak Etti”, Son Posta, 3 Mayıs 1938.
114. “İtalya, İngiltere ile İttifak İstiyor”, Haber, 21 Mart 1937.
115. “It is Peace”, Daily Mirror, 30 Eylül 1938, s. 1-2.
116. “Kahraman Askerlerimiz Dün Edirne’ye Girdiler”, Akşam, 21 Ağustos 1938.
117. “Kardeş Memleket Kumandanı Çok Samimi Beyanatta Bulundu”, Cumhuriyet, 15 Ağustos 1937.
118. “Komünizm Tehdidi Karşısında G. Metaksas Diktatörlük İlan Etti. Parlamentoyu Feshetti”, Yeni Asır, 6 Ağustos 1936.
119. “Komünizme Karşı Alman-Japon Anlaşması”, Son Posta, 26 Kasım 1936.
120. “Londra’da Yapılacak Askeri Müzakereler”, Cumhuriyet, 8 Haziran 1939.
121. “Manevralar”, Son Telgraf, 15 Ağustos 1937.
122. “Milletler Cemiyeti’ne Aza Olduk”, Hakimiyet-i Milliye, 19 Temmuz 1932.
123. “Misafir Heyetler”, Cumhuriyet, 19 Ağustos 1937.
124. “Mussolini’s ‘No’ to Peace”, Sunday Pictorial, 22 Eylül 1935.
125. “Nazis British, Pledge Never to Fight Again, as 4-Power Czech Cession Treaty Signed”, The Times News, 30 Eylül 1938.
126. “Nazis Seize Austria after Hitler Ultimatum”, The New York Times, 12 Mart 1938.
127. “Peace”, Daily Express, 30 Eylül 1938.
128. “Peace or War… Left to Them”, The Times News, 30 Eylül 1938.
129. “Roma’da İmzalanan Pakttan Sonra Faşizm, Komünizm Mücadelesi Alevlendi”, Son Posta, 7 İkinciteşrin 1937.
130. “Romanya Boğazlar Mukavelesinin Tadilini Talep Edecekmiş”, Haber, 30 İkincikanun 1938.
131. “Saadabad Paktının Tasdikli Nüshaları”, Ulus, 27 Haziran 1938.
132. “Saadabad Paktının Tasdiknameleri”, Haber, 27 Haziran 1938.
133. “Sovyet Rusya Milletler Cemiyetine Nasıl Alındı”, Hakimiyet-i Milliye, 19 Eylül 1934.
134. “Storico Annuncio del Duce”, Corriere della Sera, 6 Mayıs 1936.
135. “Suriye’de Hakiki Harp”, Son Telgraf, 15 Ağustos 1937.
136. “Şanghay Önünde Harp”, Kurun, 13 Ağustos 1937.
137. “Şark Misakı İmza Edildi”, Tan, 9 Temmuz 1937.
138. “Troops Shell Chinese City; 70 Soldiers Die”, Chicago Daily Tribune, 19 Eylül 1931.
139. “Une ére Nouvelle d’amitié Entre la France et la Turquie”, Le Petit Parisien, 2 Temmuz 1938.
140. “Uzak Şark’ta Harp”, Kurun, 9 Temmuz 1937.
141. “Von Papen’s Next Job”, The Evening Star, 31 Mart 1938.
142. “Yugoslavya’da Çok Kanlı Hadiseler Oluyor”, Son Telgraf, 16 Ağustos 1937.
143. Bourgues, Lucien, “L’accord Franco-Turc”, Le Petit Parisien, 2 Temmuz 1938.
144. Cortesi, Arnaldo, “Italy Gets Shock”, The New York Times, 12 Mart 1938.
145. Cortesi, Arnaldo, “Mussolini Urges Paris and London to Enter Accord”, The New York Times, 2 Kasım 1936.
146. D’Astier, Emmanuel, “Fransa Bir Kozunu Daha Kaybetti”, Son Posta,16 İkincikanun 1938.
147. Esmer, Ahmet Şükrü, “Türkiye’nin Emniyet Davası”, Ulus, 9 Haziran 1939.
148. Falih Rıfkı, “Balkan Anlaşma Paktı”, Hakimiyet-i Milliye, 11 Şubat 1934.
149. La Bruyère, René, “Méditerranée et Turquie”, Le Petit Parisien, 11 Temmuz 1938.
150. Nadir Nadi, “Türk-İngiliz Anlaşması”, Cumhuriyet, 13 Mayıs 1939.