The Search for Balance in Turkish Foreign Policy during the Democrat Party Era: The Case of the Balkan Pact and the Stoica Plan

Öz

With the ascent of the Democrat Party (DP) to power on 14 May 1950, a new political era commenced in Turkey. The DP introduced significant initiatives not only in domestic affairs but also in foreign policy, and these initiatives produced remarkable effects at the regional level. Within the international system that emerged after the Second World War—polarized under the leadership of the United States and the Soviet Union—Turkey took various steps both to secure its borders and to overcome its political isolation. In this context, Turkey’s accession to the North Atlantic Treaty Organization (NATO) in 1952 constituted a major turning point in its foreign policy. Turkey’s inclusion in the Western alliance further underscored the significance of regional pacts. One such step was the establishment of the Balkan Pact in 1953 among Turkey, Greece, and Yugoslavia. Formed on the basis of a shared perception of threats and common security concerns, this alliance initially inspired considerable optimism but proved to be short lived. In an attempt to fill the security vacuum that emerged after the dissolution of the pact, Romanian Prime Minister Chivu Stoica proposed a plan that bore his name. This plan envisaged the creation of a nuclear free zone in the Balkans and the development of a new mechanism for regional cooperation based on solidarity. However, the proposal was met with skepticism by both Turkey and Greece. Concerns that the plan might have been influenced by the Soviet Union led to a cautious and reserved approach. Another factor behind Turkey’s rejection of the plan was its gradual shift in foreign policy focus from the Balkans toward the Middle East. This strategic reorientation reflected Turkey’s effort to reshape its regional policies within the broader context of the Cold War.

Anahtar Kelimeler

• Democrat Party
• Balkan Pact
• Stoica Plan
• Turkhish Foreign Policy
• Cold War

DEMOKRAT PARTİ DÖNEMİNDE TÜRK DIŞ POLİTİKASINDA DENGE ARAYIŞI: BALKAN PAKTI VE STOCİA PLANI ÖRNEĞİ

Öz

Özet 14 Mayıs 1950 tarihinde Demokrat Parti'nin iktidara gelmesiyle birlikte, Türkiye'de yeni bir siyasal dönem başlamıştır. DP, yalnızca iç politikada değil, dış politikada da önemli açılımlar gerçekleştirmiş; bu girişimler bölgesel düzeyde dikkat çekici etkiler yaratmıştır. II. Dünya Savaşı sonrası şekillenmeye başlayan ve ABD ile Sovyetler Birliği'nin liderliğinde kutuplaşan uluslararası sistemde, Türkiye hem sınır güvenliğini sağlamak hem de siyasi yalnızlıktan kurtulmak amacıyla çeşitli adımlar atmıştır. Bu bağlamda Türkiye’nin 1952 yılında Kuzey Atlantik Antlaşması Örgütü’ne (NATO) katılması, dış politika açısından bir kırılma noktası teşkil etmiştir. Türkiye’nin Batı ittifakı içinde yer alması, bölgesel ittifakların önemini daha da artırmıştır. Bu doğrultuda atılan adımlardan biri de 1953 yılında Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya arasında tesis edilen Balkan Paktı’dır. Üç ülke arasında ortak tehdit algısı ve güvenlik kaygıları temelinde şekillenen bu ittifak, başlangıçta büyük umutlar taşımış olsa da kısa ömürlü olmuştur. Paktın dağılmasıyla ortaya çıkan güvenlik boşluğunu doldurmak amacıyla Romanya Başbakan Stocia, kendi adıyla anılan bir plan ortaya atmıştır. Bu plan; Balkanlar’da atom silahlarından arındırılmış bir bölge kurulmasını ve bölgesel dayanışma temelinde yeni bir iş birliği mekanizmasının oluşturulmasını öngörmekteydi. Ancak bu öneri, Türkiye ve Yunanistan tarafından kuşkuyla karşılanmıştır. Söz konusu planın ardında Sovyetler Birliği'nin etkisinin bulunabileceği yönündeki endişeler, teklife mesafeli yaklaşılmasına neden olmuştur. Türkiye açısından bu planın reddedilmesinde etkili olan bir diğer faktör ise, dış politikasında yönünü Balkanlar’dan Orta Doğu’ya çevirmeye başlamış olmasıdır. Bu stratejik yön değişikliği, Türkiye’nin Soğuk Savaş bağlamında bölgesel politikalarını yeniden şekillendirdiğinin de bir göstergesidir.

Anahtar Kelimeler

• Demokrat Parti
• Balkan Paktı
• Stocia Planı
• Türk Dış Politikası
• Soğuk Savaş

Kaynakça

1. Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Resmi ve Süreli Yayınlar
3. TBMM Zabıt Cerideleri
4. Akşam, Milliyet, Cumhuriyet, Zafer, Ulus, Hürriyet
5. Akın, Fatih (2013), Türkiye’de Azınlık Politikaları 6-7 Eylül Olayları, İstanbul: Kum Saati Yayınları.
6. Edemskiy, Andrey (2023), “The Chivu Stoica Plan” (Semtember 1957) A Step on the Road to the “Open Balkans”, Annual Of The Instıtute For Balkan Studıes, 54, s. 223-242.
7. Armaoğlu, Fahir (2010), 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi, İstanbul: Alkım Yayınevi.
8. Aydın, Harun (2024). “Mustafa Kemal Atatürk Döneminde Bir Motivasyon Kaynağı Olarak Taltifler”, Belgi Dergisi, 27, s. 1-18.

9. Bağcı, Hüseyin, Mehmet Şahin (2009), “Doğu-Batı Arasında Demokrat Parti Dış Politikası”, Demokrasi Platformu, 5 (17), 187-202.
10. Bars, Hayri (1954), “Türkiye Başvekili Sayın Adnan Menderes’in Birleşik Amerika Devletlerini Ziyareti”, 408 Sayılı Donanma Dergisi Eki, İstanbul.
11. Çimenli, Şakire (2024), Balkan Paktı ve Balkan İttifakı Evresinde Balkanlarda Zirve Diplomasisi (1952-1954), Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 40 (110), s. 641-681.
12. Demirtaş, Bahattin (2023), “Demir Kalenin Başbakanı Adnan Menderes’in ABD Ziyareti (1954)”, Eğitim ve Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 1, s. 116.130.
13. Eroğlu, Cem (2003), Demokrat Parti ve İdeolojisi, Ankara: Yordam Kitap.
14. Fırat, Melek (2005), 1945-1960: Batı Bloku Ekseninde Türkiye-1, Türk Dış Politikası Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar 1919-1980, C: I, (Ed: Baskın Oran) İstanbul, s. 477-615.
15. Göreci, Cüneyt (2004), Türk Basınında “İkinci Balkan Antantı” (1952-1955), Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul.
16. Gümüş, Muharrem (2006), 1950-1960 Arası Türk Dış Politikası, Abant İzzet Baysal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Bolu.
17. İsmet İnönü’nün TBMM’deki Konuşmaları 1920-1973, (1992), C. 2, Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları.
18. Kılıç, Semra (2020), “Balkanlar’da Barışın Tesisine Giden Yol: Balkan Basın Birliği (1937-1938)”, Atatürk Dergisi, 9 (2), s. 221-250.
19. Koçak, Cemil (2007), Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945), C. 2, İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Kodaman, Timuçin (2013), “Menderes’in Dış Politika Felsefesi ve Uygulamaları”, Liderlerin Dış Politika Felsefesi ve Uygulamaları, (Ed: Haydar Çakmak) İstanbul, s. 37-58.
21. Kurat, Yuluğ Tekin (1975), “Elli Yıllık Cumhuriyet’in Dış Politikası 1923-1973”, Belleten, XXXIX/154, Ankara, s. 265-308.
22. Özcan, Gencer (2015), Ellili Yıllarda “Dış” Politika, Türkiye’nin 1950’li Yılları, Haz: Mete Kaan Kaynar, İletişim Yayınları, İstanbul 2015, s. 97-133.
23. Papuççular, Hazal (2024), Cumhuriyet’in Dış Politikası Olaylar, Aktörler, Kurumlar 1923-2023, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
24. Sakin, Serdar, Salep, Mustafa (2012), Balkanlar’da Güvenlik Arzusu Türkiye-Yunanistan-Yugoslavya İlişkileri ve Balkan Paktı, Ankara: Berikan Yayınevi.
25. Salih Işık (2011), Balkan Antantı, Balkan Paktı ve Türkiye, Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Edirne.
26. Sander, Oral (1969), Balkan Gelişmeleri ve Türkiye, Ankara: Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
27. Sezer, Yavuz (2006), Demokrat Parti’nin İlk İktidar Yıllarında Balkan Politikası, Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihî Enstitüsü Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İzmir.
28. Şakir, Ziya (2024), Celal Bayar Hayatı ve Eserleri, Haz: Serkan Erdal, İstanbul: Akıl Fikir Yayınları.
29. Şakir, Ziya (2024), Celal Bayar’ın Yunanistan ve Yugoslavya Seyahat Hatıraları, Haz: Serkan Erdal, İstanbul: Akıl Fikir Yayınları.
30. Şakir, Ziya (1953), Türkiye Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın Yugoslavya Seyahat Hatırası, İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
31. Şakir, Ziya (1953), Türkiye Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın Yunanistan Seyahat Hatıraları, İstanbul: İsmail Akgün Matbaası.
32. Tuncer, Hüner (2013), Menderes’in Dış Politikası Batı’nın Güdümündeki Türkiye, İstanbul: Kaynak Yayınları.
33. Turan, Sibel (2008), “Balkanlar ile İlişkiler”, Türk Dış Politikası 1919-2008, Ed: Haydar Çakmak, Ankara, s. 471-484.
34. Özer, Sevilay (2023), “Cumhurbaşkanı Celal Bayar’ın Yugoslavya Ziyaretleri (1-9 Eylül 1954)” Sosyal ve Beşerî Bilimler Modern Değerlendirmeler ve Araştırmalar, Ed: M. Fatih Sansar, Mehmet Sarıoğlan, Lyon, s. 371-380.
35. Yücel, Serhan (2001), Demokrat Parti, Ülke Kitapları, İstanbul: Ülke Kitapları.