The Establishment Of The East Turkestan Islamic Republic (1933–1937) and Turkey’s Approach To This Process

Öz

In 1933, the Islamic Republic of East Turkestan was established through the Uyghur and other Turkic-Muslim peoples ' struggle for independence against Chinese rule. It represents a highly significant experience in the history of East Turkestan, as it marked the idea of modern independence materialised through concrete political organisation and state formation initiatives for the first time. Although the name of the East Turkestan Islamic Republic, established with its capital in Kashgar, emphasised ‘Islam’, its administrative approach was influenced by both Jadidist modernisation tendencies and the search for national identity. During the state's establishment process, Islamic and Turkish identity were highlighted in an attempt to create a basis for solidarity among the people.However, shortly after its founding, the state faced China's strategic interests in the region and the interventionist policies of Soviet Russia, and its lifespan was short-lived. The East Turkestan Government sought political, economic, and military support, primarily from Türkiye. Given its ethnic and cultural ties, this state had the potential to develop close relations with Türkiye. However, Türkiye adopted a cautious policy due to the international balance of power at the time and its particularly sensitive relations with the Soviet Union. Since the founding of the Republic, Türkiye adopted a secular state structure, and the inclusion of the word "Islam" in a state's name was a matter requiring careful diplomatic consideration. This led Türkiye to refrain from providing direct political and military support to the Islamic Republic of East Turkestan, considering its ideological and diplomatic concerns. Consequently, while closely monitoring developments in East Turkestan, Ankara maintained a cautious stance in its official policy toward the region to protect its priorities in international relations and its vision of modernisation. This study examines the founding process and key dynamics of the Islamic Republic of East Turkestan within the framework of Türkiye's post-Republican foreign policy priorities and ideological preferences.

Anahtar Kelimeler

• Eastern Turkistan
• Turkey
• Soviet Russia
• China
• 1933 Resistance
• İslam
• Secularısm

ŞARKİ TÜRKİSTAN İSLAM CUMHURİYETİ’NİN KURULUŞU (1933-1937) VE TÜRKİYE’NİN BU SÜRECE YAKLAŞIMI

Öz

1933 yılında, Şarki Türkistan’daki Uygur ve diğer Türk-Müslüman halkların Çin yönetimine karşı bağımsızlık mücadelesi sonucunda Şarki Türkistan İslam Cumhuriyeti kuruldu. Şarki Türkistan tarihi açısından, modern anlamda bağımsızlık düşüncesinin ilk kez somut bir siyasi örgütlenme ve devletleşme girişimiyle hayat bulduğu dönem olması bakımından son derece önemli bir deneyim teşkil etmektedir. Kaşgar merkezli olarak kurulan Şarki Türkistan İslam Cumhuriyeti, adında “İslam” vurgusu taşımasına karşın, yönetim anlayışında hem Ceditçi modernleşme eğilimlerinin hem de millî kimlik arayışlarının etkileri hissedilmekteydi. Devletin kuruluş sürecinde İslamî ve Türk kimliği öne çıkarılarak halk arasında bir dayanışma zemini oluşturulmaya çalışıldı. Ancak, kuruluşundan kısa bir süre sonra Çin’in bölgedeki stratejik çıkarları ve Sovyet Rusya’nın müdahaleci politikalarıyla karşılaşan devletin ömrü çok kısa oldu. Şarki Türkistan Hükümeti, başta Türkiye olmak üzere siyasi, ekonomik ve askerî alanlarda destek arayışına girdi. Etnik ve kültürel bağlar göz önüne alındığında, bu devletin Türkiye ile yakın ilişkiler geliştirme potansiyeli bulunmaktaydı. Ancak Türkiye, dönemin uluslararası dengeleri ve özellikle Sovyet Rusya ile olan hassas ilişkileri nedeniyle ihtiyatlı bir politika benimsedi. Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren laik bir devlet yapısını benimseyen Türkiye açısından, bir devlet isminde “İslam” ibaresinin yer alması, diplomatik açıdan dikkatle değerlendirilmesi gereken bir unsurdu. Bu durum, Türkiye’nin ideolojik ve diplomatik kaygılarını gözeterek Şarki Türkistan İslam Cumhuriyeti’ne doğrudan siyasî ve askerî destek vermekten kaçınmasına yol açtı. Dolayısıyla Ankara, Şarki Türkistan’daki gelişmeleri yakından takip etmekle birlikte, uluslararası ilişkilerdeki önceliklerini ve kendi modernleşme vizyonunu korumak adına bölgeye yönelik resmî politikada ihtiyatlı bir tutum sergiledi. Bu çalışmada, Şarki Türkistan İslam Cumhuriyeti’nin kuruluş süreci ile ana dinamikleri, Türkiye’nin Cumhuriyet sonrası dış politika öncelikleri ve ideolojik tercihleri çerçevesinde irdelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Şarki Türkistan
• Türkiye
• Sovyet Rusya
• Çin
• 1933 Direnişi
• İslam
• Laik

Kaynakça

1. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Cumhuriyet Arşivi (BCA)
2. Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (DBTDA)
3. Akşam, Cumhuriyet, Hakimiyet-i Milliye, Milliyet, Son Posta, Vakit
4. Afşar, Erkan (2019), “Türk dış politikasına tarihsel bir bakış: Türk-Rus ilişkileri (1919-1925)”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, C 4, S 7, s.135-148.
5. Akşin, Sina (1999), “Atatürk’ün Dış Siyaset Modeli”, Çağdaş Türk Diplomasisi: 200 Yıllık Süreç, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, s.275-279.
6. Alptekin, Erkin (1988), “Çin’in Doğu Türkistan Siyaseti”, İstanbul Sosyolojik Araştırmalar Dergisi, S 22, s.143-158.
7. Alptekin, İsa Yusuf (1981), Doğu Türkistan Davası, İstanbul: Marifet Yayınları.
8. Alptekin, İsa Yusuf (1985), Esir Doğu Türkistan İçin İsa Yusuf Alptekin’in Mücadele Hatıraları, Derleyen M. Ali Taşçı, İstanbul: Doğu Türkistan Neşriyat Merkezi.

9. Alyılmaz, Cengiz (1997), “Doğu Türkistan”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S 7, s.157-172.
10. Armaoğlu, Fahir (2023), Türk Dış Politikası Tarihi, İstanbul: Kronik Kitap.
11. Atalay, Besim (1933, 19 Temmuz), “Eski Türk Medeniyetinin Beşiğinde: Doğu Türkleri ve Biz”, Vakit, s.5.
12. Aynural, Salih (2010), “Çin’in Doğu Türkistan Politikası”, Doğu Türkistan’ın Sesi, C 18, S 71, s.14-16.
13. Bakır, Abdullah (2005), Doğu Türkistan Milli İstiklal Hareketi ve Mehmet Emin Buğra, İstanbul: Doğu Türkistan Vakfı Yayınları.
14. Başkaya, Muzaffer (2019), “Arşiv Belgelerine Göre Cumhuriyetin İlk Yıllarında Doğu Türkistan’ın Genel Durumu ve Türkiye ile Kültürel Münasebetler”, Bilig, S 89, s.215-236.
15. Bekin M. Rıza (2005), Doğu Türkistan Vakfı Başkanı M. Rıza Bekin'in Anıları, İstanbul: Kastaş Yayınevi.
16. Brophy, David (2016), Uyghur Nation: Reform and Revolution on the Russia-China Frontier, London: Harvard University Press.
17. Büyükboyacı, Şengül (2025), “İsmail Gaspıralı’nın Öncülüğünde Türkistan’da Eğitimi Modernleştirme Çabaları: Usul-i Cedid Hareketi”, Süleyman Demirel Üniversitesi İnsan Ve Toplum Bilimleri Dergisi, S 63, s.309-342.
18. Buğra, Mehmet Emin (1952), Doğu Türkistan Tarihi, Coğrafi ve Şimdiki Durumu, İstanbul: Güven Basımevi.
19. Buğra, Mehmet Emin (1959), Tibet ve Doğu Türkistan Hakkında Bilinmeyen Siyasî Konular, Ankara: Ayyıldız Matbaası.
20. Çakan, Varis (2023), “Tarihte ve Bugün Doğu Türkistan Meselesi”, Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, C 7, (Cumhuriyet’in 100. Yılına Armağan Özel Sayısı), s.1-6.
21. Çeçen, Eyüp (2019), Türk Basınında Doğu Türkistan (1923-1960), Manisa Celal Bayar Üniversitesi. Sosyal Bilimler Enstitüsü Basılmamış Yüksek Lisan Tezi.
22. Delil, Mecdeddin (1938), “Doğu Türkistan İnkılâbı Etrafında”, Yaş Türkistan, S 102, s.6-16.
23. Dillon, Michael (2004), Xinjiang: China’s Muslim Far Northwest, London and New York: RoutledgeCurzon Press. Donuk, Abdülkadir vd. (1991), Türklük Mücahidi İsa Yusuf, İstanbul: Bayrak Yayınları.
24. Eraslan, Derviş Ulaşhan (2023), “Kırgızistan'daki Dunganların Sosyal Çatışma Dönemlerinde Çevre ile İlişkileri”, Doğu Asya Araştırmaları Dergisi, C 6, S 12, s.92-117.
25. Forbes, Andrew D. W. (1991), Doğu Türkistan’daki Harp Beyleri (Doğu Türkistan’ın 1911-1949 Arası Siyasi Tarihi), Çev. Enver Can, İstanbul: Bayrak Yayıncılık.
26. Gömeç, Saadettin (2000), Uygur Türkleri Tarihi ve Kültürü, Ankara: Akçağ Yayınları.
27. Gül, Osman Kubilay (2007), “Doğu Türkistan’dan Türkiye’ye Hazin Bir Göç Hikâyesi”, Turkish Studies, C 2, S 1, s. s.252-273.
28. Güler, Ali, Akgül, Suat (2000), Atatürk ve Türk İnkılabı, İstanbul: Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
29. Hayit, Baymirza (1995), Türkistan Devletlerinin Millî Mücadeleleri Tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
30. Şemseddin, İlyar (1995), “Doğu Türkistan Ekonomisinin Yapısal Analizi”, 21. Asra Girerken Doğu Türkistan, Haz. Yücel Hacaloğlu, Ankara: Türk Yurdu Yayınları.
31. İnayet, Alimcan (2022), “Doğu Türkistan’da Cedidçilik Hareketi ve Önemli Temsilcileri”, Düşünce Dünyasında Türkiz, C 3, S 17, s.199-214.
32. İyigün, Tursun (1987), “Doğu Türkistan Gençleri”, Doğu Türkistan Dergisi, S 1, s.1-9.
33. Kapcı, Hikmet Zeki, Erdoğan, Abdullah (2018), “Arşiv Belgeleri Işığında Türk-Sovyet İlişkilerinde Doğu
34. Türkistan’ın Bağımsızlık Faaliyetleri (1933-1934)”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, S 12, s.123-134.
35. Karahoca, Amaç (2008), Doğu Türkistan Çin Müstemlekesi, İstanbul: Doğu Türkistan Dayanışma Derneği.
36. Karpat, Kemal H. (2015), Türk Dış Politikası Tarihi, Çev: Güneş Ayas, İstanbul: Timaş Yayınları.
37. Khalid, Adeeb (1998), The Politics of Muslim Cultural Reform: Jadidism in Central Asia, Los Angeles: University of California Press.
38. Klimeš, Ondrej (2015), Struggle by the Pen: The Uyghur Discourse of Nation and National Interest, c. 1900-1949, Leiden and Boston: Brill Press.
39. Kul, Ömer (2009), Osman Batur ve Doğu Türkistan Mücadelesi (1941-1951), İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Doktora Tezi.
40. Kul, Ömer (2011), “Ana Hatlarıyla Doğu Türkistan Siyasi Tarihi ve İlk Çinli Genel Vali Yang Zeng-xin (1912-1928) Dönemi Üzerine Bir Tetkik”, Mehmet Eröz Armağanı, Haz. Mustafa Aksoy, Osman Yorulmaz, İstanbul: Ötüken Yayınları, s. 486-504.
41. Kumru, Coşkun (2024), “Doğu Türkistan Millî Mücadele Tarihinde Bir Müsteşar: Dr. Mustafa Ali (Kentli) Bey”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi C 6, S 12, s.655-670.
42. Kumru, Coşkun (2025), “Uygur Ceditçiliğinden Kaşgar Doğu Türkistan Cumhuriyeti’ne: İdeolojik ve Toplumsal Temeller”, 17. Uluslararası İstanbul Bilimsel Araştırmalar Kongresi Bildiriler Kitabı (28-30 Eylül 2025), İstanbul, s.312-330.
43. Kurban, İklil (1992), Şarkî Türkistan Cumhuriyeti (1944-1949), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
44. Kurban, İklil (1995), Doğu Türkistan İçin Savaş, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
45. Millward, James (2004), Violent Separatism in Xinjiang: A Critical Assessment, Washington: East-West Center.
46. Muharrem Feyzi, (1933, 21 Kânunuevvel), “Yeni Bir Türk Cumhuriyeti Doğdu”, Cumhuriyet, s.2.
47. Paker, Manolya (2017), “Uluslararası Hukuk Bakımından Çin’in Uygur Özerk Bölgesi’ndeki Politikasına Bir Bakış” Asya Araştırmaları Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, C 1, S 1, s.93-109.
48. Rossabi, Morris (2022), China and the Uyghurs: A Concise Introduction, Lanham, Boulder, New York, London: Rowman & Littlefield Press.
49. Saray, Mehmet (1995), Atatürk ve Türk Dünyası, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
50. Saray, Mehmet (1994), Rus İşgal Devrinde Osmanlı Devleti ile Türkistan Hanlıkları Arasındaki Siyasi Münasebetler (1775-1875), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
51. Şahin, Enis (1995), “Doğu Türkistan”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, S 3, s.95-123.
52. Tellal, Erel (2004), “SSCB’yle ilişkileri”, Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar (1919-1980), I, ed. Baskın Oran, İstanbul: İletişim Yayınları, s.314-324.
53. Toker, Metin (2010), “Atatürk ve Barış”, Atatürk Dönemi Türk Dış Politikası, Yayına Haz. Berna Türkdoğan, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi, s.47-60.
54. Tursun, Nabijan (2020), “1933 ve 1944 Yıllarında Kurulan Doğu Türkistan Cumhuriyetleri Hakkındaki Kaynaklar ve Bu Kaynakların Değeri”, Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi, S 16, s.233-257.
55. Tuna, Amine (2012), Doğu Türkistan’da Asimilasyon ve Ayrımcılık, İstanbul: İHH Kitap.
56. Tuncer, Tekin (2020), “Doğu Türkistan’da Güçler Savaşı: 1931 Kumul Ayaklanması”, Türkiyat Mecmuası-Journal of Turkology, C 30, S 1, s.269-285.
57. Türkistan Şehitleri (1969), İstanbul: Doğu Türkistan Göçmenler Cemiyeti.
58. Tüzün, Süleyman (2005), İkinci Dünya Savaşı’nda Türkiye’de Dış Türkler Tartışmaları (1939-1945), Isparta: Fakülte Kitabevi.
59. Tyler, Christian (2003), Wild West China, The Taming of Xin-jiang, London: John Murray.
60. Utku, Ahsen (2006), Doğu Türkistan İpek Yolu’nun Mahzun Ülkesi, İstanbul: İnsani Yardım Vakfı.
61. Yavuz, Nuri (2003), “XIX. Yüzyılın İkinci Yarısında Kaşgar Emirliğiyle Osmanlı Devleti Arasındaki İlişkiler ve Ali Kazım İbrahim Efendi’nin Layihası”, Gazi Üniversitesi Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, C 23, S 2, s.41-60.