YEREL BASININ GÖZÜYLE 1939-1945 YILLARI ARASINDA MALATYA’DA EĞİTİM-ÖĞRETİM ve OKULLAŞMA

Yıl 2026, Sayı: 31, 195 - 222, 19.01.2026

Mehmet Korkud Aydın

https://doi.org/10.33431/belgi.1777678

Öz

İnönü dönemi, Türkiye’de eğitim-öğretim politikalarının atılım yılları olmuştur. İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanı seçilmesinden sonra eğitim-öğretim alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Cehalete karşı bir seferberlik başlatılmış, ilköğretim, ortaöğretim, mesleki-teknik eğitim ve yükseköğrenim kurumlarının açılmasına hız verilmiştir.
Söz konusu dönemde II. Dünya Savaşı’nın yaşanmış olması ayrıca önemlidir. Türkiye, II. Dünya Savaşı yıllarında savaş dışı kalma politikası takip etmiş ancak her an savaşa çekilebileceği endişesi ile içeride ciddi tedbirler almak zorunda kalmıştır. Şüphesiz bu tedbirler ekonomik alanda bir daralmaya sebep olmuştur. Söz konusu bu daralmaya rağmen dönemin hükümetleri eğitim-öğretim seferberliğinden vaz geçmemişlerdir. Nitekim bu dönemde okullaşma oranları hızlı bir şekilde artmıştır. Ayrıca bu dönemde eğitim-öğretim faaliyetlerinin kırsal kesimlere yayılması için de önemli adımlar atılmış böylece okullaşmanın memleket genelinde sağlam temellere oturtulması da sağlanmıştır.
1939-1945 yılları arasında Malatya’nın eğitim ve kültürel yapısı da ülkenin içinde bulunduğu olağanüstü şartların gölgesinde şekillenmiştir. Yapılan bu çalışmada 1939-1945 yılları arasında Malatya’da ilkokuldan itibaren eğitim ve kültür hayatının hangi koşullarda ve nasıl şekillendiği araştırılmıştır. Dönem itibarıyla Malatya’ya bağlı olan Arapkir, Pütürge, Darende, Akçadağ, Hekimhan, Adıyaman, Besni ve Kâhta kazalarının 1939-1945 yılları arasında ilk ve orta öğretim kurumlarının sayısal durumu ve halkın talepleri doğrultusunda açılan yeni okullar tespit edilmeye çalışılmıştır. Bu dönemde Doğu Anadolu’nun sanayi merkezi olarak düşünülen Malatya’da ortaokul ve lise eğitimi kadar mesleki ve teknik okullara olan ilgiyi de artırmıştır. Bu kapsamda Akçadağ Köy Enstitüsü, Malatya Bölge Sanat Okulu, Akşam Kız Sanat Okulu ve Orta Ticaret Okulu ile ilgili bilgiler derlenmeye çalışılmıştır.
Araştırmada tarama modeli kullanılmış olup Arşiv belgeleri ve o dönemdeki yerel basının tek temsilcisi olan Fırat Gazetesinden yararlanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Malatya , eğitim-öğretim , Malatya Lisesi , Bölge Sanat Okulu , Akşam Kız Sanat Okulu

EDUCATION AND SCHOOL ENROLLMENT IN MALATYA BETWEEN 1939- 1945 THROUGH THE EYES OF THE LOCAL PRESS

Öz

The İnönü period was the breakthrough years of education policies. After İsmet İnönü was elected President, there were significant developments in the field of education. A mobilization against illiteracy was launched, and the opening of primary, secondary, vocational and technical education and higher education institutions was accelerated.
The fact that World War II took place during this period is also significant. Türkiye pursued a policy of remaining outside the war during the years of World War II; however, out of concern that it could be drawn into the war at any moment, it was compelled to take serious measures domestically. Undoubtedly, these measures led to a contraction in the economic sphere. Despite this contraction, the governments of the period did not abandon the mobilization for education. Indeed, the schooling rates increased rapidly during this period. Moreover, significant steps were taken to extend educational activities to rural areas, thereby ensuring that schooling was established on solid foundations throughout the country.
Between 1939 and 1945, Malatya's educational and cultural structure was shaped under the shadow of the extraordinary conditions the country was in. In this study, it was investigated how and under what conditions education and cultural life was shaped starting from primary school in Malatya between 1939 and 1945. An attempt was made to determine the numerical status of primary and secondary education institutions and the new schools opened in line with the demands of the people in the districts of Arapkir, Pütürge, Darende, Akçadağ, Hekimhan, Adıyaman, Besni and Kâhta, which were affiliated with Malatya during the period between 1939 and 1945. During this period, interest in vocational and technical schools as well as secondary and high school education increased in Malatya, which was considered the industrial center of Eastern Anatolia. In this context, information about Akçadağ Village Institute, Malatya Regional Art School, Evening Girls Art School and Middle Trade School was tried to be compiled.
The scanning model was used in the research and archival documents and Fırat Newspaper, the only representative of the local press at that time, were used.

Anahtar Kelimeler

Malatya , education-training , Malatya High School , Regional Art School , Evening Girls

Kaynakça

• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:511-Dosya No:2053-Sıra No:3
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No: 682-Dosya No: 309-Sıra No:1
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:682-Dosya No:310-Sıra No:1
• BCA., Fon No: 490 1 0 0-Kutu No: 682-Dosya No: 311-Sıra No:1
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:682-Dosya No:312-Sıra No:1
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No: 683-Dosya No: 313-Sıra No:1
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No: 683-Dosya No: 314-Sıra No:1
• BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:683-Dosya No:315-Sıra No:1
• Aydın, M. Korkud. (2021).“Akçadağ Köy Enstitüsü; Kuruluşu, Eğitim ve Öğretim Faaliyetleri”, Akademik Sosyal Araştırmalar Dergisi, Yıl: 8, Sayı: 55, (Aralık), 134-166
• CHP. (1940).CHP 1940 Kongre Dilekleri, Ankara: CHP Genel Sekreterliği Neşriyatı
• Çelemoğlu, Şuayip, Atıcı, Alper. (2021). “Erken Cumhuriyet Dönemi İlkokul Yapılarına Bir Örnek: Malatya Gazi İlkokulu”, Anasay, Yıl 5, Sayı 15, 125-144
• Gök, Salhadin, Kılınççeker, Özlem. (2018). “Maarif Millet Mektepleri İstatistiğine Göre Malatya Millet Mektepleri”, Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Yıl: 10, Sayı: 30 (Aralık).1173-1235
• Karagöz, Mehmet. (2008). “Cumhuriyet’in Modernleşme Sürecinde Malatya (1930-1938), Bir Seyyahın Notları Vesilesiyle”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 18/1, 291-324
• Maarif Vekilliği. (1939). Birinci Maarif Şûrası (17-29 Temmuz 1939).
• Malatya Vilayeti CHP Başkanlığı. (1938).Cumhuriyetin 15. Yılında Malatya, 35-41.
• Şahhüseyinoğlu, Nedim. (2005).Akçadağ Köy Enstitüsü ve Şerif Tekben, Ankara: Karatepe Yayıncılık
• TBMM Zabıt Ceridesi, C: 6, 1 Kasım 1939
• TBMM Zabıt Ceridesi, C: 21, 1 Kasım 1941
• T.C. Maarif Vekâleti. (1941). Tebliğler Dergisi, 3(105), 27 Aralık, 99-100
• Yıldız, Saadettin. (2013). “Yûnus Diyarında Bir Mevlevî: Arif Nihat Asya”, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 14 (Özel Sayı), 31-44
• Fırat, “Taş Mektep Bitirildi”14 Mart 1935
• Fırat, “Yeni Okutma Başladı”, 21 Mart 1935
• Fırat, “Vilâyetimiz Umumi Meclisi: Yedinci İnikad”, 7 Mart 1939
• Fırat, “Vilâyetimiz Umumi Meclisi: Sekizinci İnikad”, 10 Mart 1939
• Fırat, “Vilâyetimiz Umumi Meclisi: Onuncu İnikad”, 21 Mart 1939
• Fırat, “Mektep İhtiyacı”, 7 Temmuz 1939
• Fırat, “Tayinler”, 21 Temmuz 1939
• Fırat, “Mektep Kitapları Satışları”, 17 Eylül 1940
• Fırat, “Talebe Kıyafeti”, 25 Temmuz 1941
• Fırat, “Şehrimizde Yeniden Üç Mektep Açılacak”, 25 Kasım 1941
• Fırat, “Malatya CHP Talebe Pansiyonu”, 12 Aralık 1941
• Fırat, “Koro Konseri”, 12 Mayıs 1942
• Fırat, “Malatya Bölge Sanat Okulu Müdürlüğünden”, 4 Ağustos 1942
• Fırat, “Gelenler”, 22 Eylül 1942
• Fırat, “Enstitü Yeri Tespit Edilecek”, 2 Ekim 1942
• Fırat, “Sanat Okulu Tedrisata Başladı”, 3 Kasım 1942
• Fırat, “Maarif Vekilimiz Malatya’mızı Şereflendirdiler”, 26 Mart 1943
• Fırat, “Kız Sanat Okulu Açıldı”, 25 Mayıs 1943
• Fırat, “Okul Arsaları”, 25 Mayıs 1943
• Fırat, “Sanat Okulu Binası İhale Edildi”, 30 Temmuz 1943
• Fırat, “CHP Talebe Yurdu”, 3 Eylül 1943
• Fırat, “Tayin”, 14 Eylül 1943
• Fırat, “Reis-i Cumhur İsmet İnönü Malatya’mızı Şereflendirdi”, 5 Ekim 1943
• Fırat, “Temel Atma Töreni”, 2 Kasım 1943
• Fırat, “Sanat Okulunun Temeli Evvelki Gün Merasimle Atıldı”, 5 Kasım 1943
• Fırat, “Enstitü İntibaları”, 19 Kasım 1943
• Fırat, “İnönü Lisesinin Yeri Tespit Edilecek”, 21 Ocak 1944
• Fırat, “İnönü Lisesi”, 28 Ocak 1944
• Fırat, “İnönü Lisesinin Yeri Tespit Edildi”, 15 Şubat 1944
• Fırat, “Maarif Mensupları Valinin Riyasetinde Toplandı”, 11 Nisan 1944
• Fırat, “Lise Binası Tamamen Yandı”, 25 Nisan 1944
• Fırat, “Tedrisat Devam Ediyor”, 28 Nisan 1944
• Fırat, “Maarif Vekili Malatya’mızı Şereflendirdiler”, 2 Mayıs 1944
• Fırat, “Tedrisat Düzenlendi”, 5 Mayıs 1944
• Fırat, “Akşam Kız Sanat Enstitüsü Bir Sergi Açtı”, 6 Haziran 1944
• Fırat, “Erkek Sanat Enstitüsü İnşaatı Başladı”, 9 Haziran 1944
• Fırat, “Lisenin Yerine Pavyonlar Yapılacak”, 9 Haziran 1944
• Fırat, “İmar İşleri”, 21 Temmuz 1944
• Fırat, “Hekimhan Gelişme Yolunda”, 4 Ağustos 1944
• Fırat, “Akçadağ”, 11 ağustos 1944
• Fırat, “Erkek Sanat Enstitüsü ve Yeniden Yapılmakta Olan İnşaatı”, 11 Ağustos 1944
• Fırat, “Lise Binasının Temeli Atıldı”, 25 Ağustos 1944
• Fırat, “Mektepler Açılıyor”, 12 Eylül 1944
• Fırat, “Enstitümüz İlk Mezunlarını Verdi”, 10 Ekim 1944
• Fırat, “İlkokul Binasının Temeli Atıldı”, 10 Ekim 1944
• Fırat, “İsmet Paşa'da Yeni Bir İlkokul Yapılacak”, 20 Ekim 1944
• Fırat, “Tayinler”, 31 Ekim 1944
• Fırat, “Maarifte Terfiler”, 1 Kasım 1944
• Fırat, “İlköğretim Davası”, 24 Kasım 1944
• Fırat, “Ticaret Lisesi Açılacak”, 23 Ocak 1945
• Fırat, “Şehirden Röportajlar: Akşam Sanat Okulu Çalışmaları”, 10 Nisan 1945
• Fırat, “Yeni Lisemizin İlave Kısmının Temeli Atıldı”, 24 Nisan 1945
• Fırat, “Yeni Lise Binası Törenle Açıldı”, 24 Nisan 1945
• Fırat, “Lisemizin Koro Konseri”, 25 Mayıs 1945
• Fırat, “Sanat Okulu Müdürü İle Mülakat”, 29 Mayıs 1945
• Fırat, “Lise İlave Pavyonu Törenle Açıldı”, 29 Mayıs 1945
• Fırat, “Erkek Sanat Okulu”, 5 Haziran 1945
• Fırat, “İlimizde Orta Ticaret Okulu Açıldı”, 14 Eylül 1945
• Fırat, “Lisede Tedrisat Başladı”, 28 Eylül 1945
• Fırat, “Ticaret Okulu Tedrisata Başlayacak”, 28 Eylül 1945
• Fırat, “Dilek Köyünde Kurs Açılacak”, 3 Ekim 1945
• Fırat, “Akçadağ Köy Enstitüsü İkinci Mezununu Verdi”, 16 Ekim 1945
• Fırat, “Yeni Okul Törenle Açıldı”, 2 Kasım 1945
• Fırat, “Şehir Haberleri”, 6 Kasım 1945
• Fırat, “Gidenler”, 13 Kasım 1945
• Fırat, “1946 Yılı İlimizin Bayındırlık Yılı Olacak”, 30 Kasım 1945
• Fırat, “Orta Ticaret Okulu'nun Açılış Töreni Yapıldı”, 11 Aralık 1945
• Fırat, “Sümer Okulu Törenle Açıldı”, 18 Ekim 1946