TEK PARTİ DÖNEMİNDE ANKARA VİLAYETİ: TEFTİŞ RAPORLARINA GÖRE SOSYAL, SİYASİ, İKTİSADİ VE KÜLTÜREL YAPI (1939–1945)

Yıl 2026, Sayı: 31, 167 - 194, 19.01.2026

Handan Haykır

https://doi.org/10.33431/belgi.1781213

Öz

Bu çalışma, 1939-1945 yılları arasında Cumhuriyet Halk Partisi tarafından Ankara ilinde yürütülen teftiş faaliyetleri sonucunda hazırlanan raporlar üzerinden dönemin sosyo-politik, ekonomik, kültürel ve idari yapısını çok yönlü olarak analiz etmektedir. İkinci Dünya Savaşı’nın yarattığı olağanüstü koşullar altında hazırlanan bu raporlar, parti-devlet bütünleşmesinin taşradaki yansımalarını, merkezi otoritenin yerel düzeydeki etkisini ve halkla kurulan ideolojik-temsili bağın niteliğini gözler önüne sermektedir.
Raporlarda, halkın rejim ve Milli Şef İsmet İnönü’ye olan bağlılığı özellikle vurgulanmakta; CHP teşkilatlarının ve Halkevlerinin halkı rejim ideallerine kazandırmadaki rolleri öne çıkarılmaktadır. Ancak bu olumlu tabloya karşın, parti teşkilatlarında gruplaşmalar, usulsüzlükler ve yönetim zafiyetleri gibi çeşitli sorunlara da dikkat çekilmektedir. Eğitim alanında kırsal kesimlerde okul ve öğretmen yetersizliği, sağlık alanında ise özellikle sıtma başta olmak üzere bulaşıcı hastalıkların yaygınlığı, ilaç ve personel eksikliği temel problemler olarak öne çıkmaktadır. Aynı şekilde tarımsal üretimde küçük çiftçilerin yaşadığı yapısal sıkıntılar, devlet desteğine erişimdeki eşitsizlikler ve Toprak Mahsulleri Ofisi gibi kurumlarda yaşanan usulsüzlükler, taşradaki ekonomik kırılganlıkları ve bürokratik adaletsizlikleri gözler önüne sermektedir.
Halkevleri’nin, rejim ile halk arasında bir köprü işlevi gördüğü; ancak birçok bölgede karşılaşılan fiziki yetersizlikler ve niteliksel sorunlar nedeniyle bu amacın sınırlı ölçüde hayata geçirilebildiği belirtilmiştir. Köy Enstitüleri ve eğitmen okullarından mezun gençlerin, Cumhuriyet ideolojisinin taşrada yaygınlaştırılmasında önemli roller üstlendikleri rapor edilmiştir. Ayrıca kadınların sivil toplum faaliyetlerine katılımına dikkat çekilmiş ve bu bağlamda toplumsal cinsiyet rollerinde yaşanan dönüşüme ilişkin veriler sunulmuştur.
Genel olarak teftiş raporları, CHP’nin halkla ilişkiler politikalarını, kurumsal işleyişini ve erken Cumhuriyet döneminde merkez ile taşra arasındaki ilişkilerin nasıl kurulduğunu anlamak için temel bir kaynak niteliğindedir. Bu raporlar, devletin modernleşme hedefleri ile taşranın geleneksel yapıları arasındaki uyum ve çatışmaları ayrıntılı biçimde ortaya koyarak, dönemin yönetim sınırlarını ve toplumsal dinamiklerini çok yönlü bir bakışla değerlendirme olanağı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Tek Parti Dönemi , Ankara , CHP , Teftiş Raporları , Halkevleri , II. Dünya Savaşı

Etik Beyan

Çalışmanın etik kurul izni gerektirmeyen çalışmalar arasında yer aldığını beyan ederim

ANKARA PROVINCE IN THE SINGLE-PARTY ERA: INSPECTION REPORTS ON SOCIAL, POLITICAL, ECONOMIC, AND CULTURAL STRUCTURES (1939–1945)

Öz

This study analyzes the socio-political, economic, cultural, and administrative structure of Ankara between 1939 and 1945 through inspection reports prepared by the Republican People’s Party (CHP). Produced under the extraordinary conditions of the Second World War, these reports illuminate the dynamics of party–state integration in the provinces, the influence of central authority at the local level, and the ideological-representative ties established with society.
The reports highlight the people’s loyalty to the regime and to the National Chief, İsmet İnönü, while emphasizing the roles of CHP organizations and People’s Houses in promoting regime ideals. Alongside these findings, they also point to problems such as factionalism, irregularities, and administrative weaknesses within party organizations. In education, the shortage of schools and teachers in rural areas is underlined, while in health, the spread of infectious diseases—especially malaria—combined with insufficient medicine and personnel emerges as a major concern. Structural difficulties faced by small farmers, unequal access to state support, and irregularities in institutions such as the Soil Products Office further illustrate the economic fragility of the provinces.
The reports also stress the role of the People’s Houses as a bridge between the regime and society, although this mission was often limited by inadequate facilities and resources. Graduates of Village Institutes and training schools are noted as significant actors in spreading Republican ideology in rural areas, while women’s participation in civic activities is presented as evidence of shifting gender roles.
Overall, these inspection reports serve as primary sources for understanding CHP’s public relations strategies, institutional practices, and the shaping of center–periphery relations in early Republican Turkey. They reveal both the tensions and accommodations between state-led modernization goals and traditional provincial structures.

Anahtar Kelimeler

Single-Party Era , Ankara , CHP , Inspection Reports , People’s Houses , Second World War

Kaynakça

• BCA 490.01/1573.403.1.
• BCA 490.01/271.1084.2.
• BCA 490.01/617.22.1.
• BCA 490.01/617.23.1.
• BCA 490.01/617.23.1.
• BCA 490.01/617.24.1.
• BCA 490.01/618.25.1.
• BCA 490.01/994.843.2.
• BCA, 490.01/617.21.1.
• Ahmad, Feroz (2015), Modern Türkiye’nin Oluşumu, İstanbul: Kaynak Yayınları.
• Aydın, Erdem (1998), Türkiye’de Sıtma Savaşı, Ankara: Türk Tabipler Birliği Yayınları.
• Aydın, Mehmet Korkud (2019), “Milli Korunma Kanunu’nun Hayata Geçirilişi (1940) ve Tek Parti Dönemi Uygulamalar”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 29, S. 1, s. 413-428.
• Hasar, Veysel (2024), “Ankara Halkevi ve Faaliyetleri (1932-1938)”, Akademik Bakış, C. 17, S. 34, s. 151-172.
• Haykır, Handan (2022), “7. Dönem Hatay Milletvekillerinin Tespit Ettiği Hatay İli Sorunları ve Çözüm Çalışmaları”, Büyük Zaferin Anısına Eğitim Bilimleri ve Sosyal Bilimler Üzerine Değerlendirmeler, Ankara: Türk Eğitim-Sen Genel Merkezi Yayınları, s. 108-134.
• Hovardaoğlu, Seda Çalışır ve Hovardaoğlu, Ozan (2024), Toprak Mahsulleri Ofisi ve Anadolu Coğrafyasının Tarım Merkezleri, Ankara, TMO Yayınları.
• Karayaman, Mehmet (2022), “1935-1950 Yılları arasında Kaleme Alınan CHP Parti Müfettiş Raporlarının Yerel Tarih Araştırmalarındaki Yeri ve Önemi: Batı Anadolu Örneği” XVIII. Türk Tarih Kongresi 1-5 Ekim 2018 Türkiye Cumhuriyeti Tarihi, C. IX, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, s. 427-458.
• Koçak, Cemil (1996), Türkiye’de Milli Şef Dönemi (1938-1945), İstanbul İletişim Yayınları.
• Koçak, Cemil (2019), CHP ve Taşra 1930-1950 Akdeniz Bölgesi, C. 1, İstanbul: Alfa Yayınları, İstanbul.
• Metinsoy, Murat (2006), “Erken Cumhuriyet Döneminde Mebusların İntihap Dairesi ve Teftiş Bölgesi Raporları”, Tarih ve Toplum Yeni Yaklaşımlar, S.3, s.103-169.
• Özdemir, Yavuz ve Akdaş, Elif (2011), “Halkevleri (1932’den 1935’e)”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi (TAED), 45, s. 235-262.
• Tuncer, Hakan (2013), Cumhuriyet Halk Partisi Müfettiş Raporlarında Türkiye: 1930–1945, Ankara: İmge Kitabevi.
• Uyar, Hakkı (2012), Tek Parti Dönemi ve Cum