YEREL BASINA GÖRE 1939-1945 YILLARI ARASINDA MALATYA’DA EĞİTİME KATKI SUNAN KURUMLAR

Öz

İkinci Dünya Savaşı yılları, Türkiye için her alanda zor şartların yaşandığı yıllar olmuştu. İsmet İnönü’nün Cumhurbaşkanlığı döneminin de başlangıcı olan bu süreçte savaşın etkileri sadece Ankara, İstanbul, İzmir gibi büyük şehirleri değil taşradaki şehir ve kasabaları da bütün şiddetiyle etkisi altına almıştı. Alınan tedbirler ve kararlar, hayatın her alanını olumsuz etkilemişti. Ülke genelinde hayata geçirilen olağanüstü tedbirler ve alınan kararların gölgesinde Malatya’da da idari, iktisadi, sosyal ve kültürel hayatın etkilendiği, hizmetlerin zaman zaman aksadığı görülmektedir. Buna karşın Millî Eğitim politikaları kapsamında eğitim seferberliği hız kesmeden devam etmiştir. Yerel tarihin irdelendiği bu çalışmada Malatya’daki eğitimin paydaşları olan kuruluşlarının savaş yıllarındaki katkıları ele alınmıştır. Bu süreçte Halkevi, Kızılay, Çocuk Esirgeme Kurumu, Türk Hava Kurumu, Yardım Sevenler Derneği ile Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Derneği Malatya’da örgün ve yaygın eğitime önemli oranda katkı sunan kuruluşlarıdır. Bunlara yerel basını da eklemek gerekmektedir. Yörede Maarif Vekâletince yürütülen örgün ve yaygın eğitim hizmetlerine ek olarak öteden beri faaliyette bulunan sivil toplum kuruluşlarıyla bu süreçte kurulan Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Derneğinin önemli katkıları, arşiv belgeleri ve yerel basının tek temsilcisi olan Fırat’ın 1939-1945 yıllarına ait sayıları gözden geçirilerek değerlendirilmiştir. Özellikle eğitim çağına gelmiş fakat maddi imkânsızlık nedeniyle okula gidemeyen birçok kimsesiz ve yoksul çocuğun eğitim-öğretim göreceği yeni okullar açıldığı gibi eğitim ihtiyaçlarının karşılanması için de seferber olunmuştu. Ayrıca her yaşta insanın yararlanacağı türden yaygın eğitim faaliyetleri gerçekleştirilmiş, okuma-yazma, yabancı dil ve meslek edindirme kursları açılmıştır. Nitel bir araştırma olan çalışmada doküman analizi tekniği kullanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Malatya
• Kızılay
• Çocuk Esirgeme Kurumu
• Yardım Sevenler Derneği
• Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Derneği

INSTITUTIONS CONTRİBUTİNG TO EDUCATİON İN MALATYA BETWEEN 1939 and 1945

Öz

The years of World War II were a period of severe hardship for Turkey in every respect. The effects of the war, which also marked the beginning of İsmet İnönü’s presidency, were felt not only in major cities such as Ankara, Istanbul, and Izmir, but also intensely in provincial towns and rural areas. The measures and decisions taken during this period negatively influenced all spheres of life. Under the shadow of the extraordinary nationwide precautions, administrative, economic, social, and cultural life in Malatya was similarly affected, and public services were occasionally disrupted. Nevertheless, the educational mobilization pursued within the framework of national education policies continued without interruption. This study, focusing on local history, examines the contributions of the institutions that served as stakeholders of education in Malatya during the war years. During this period, the People's House (Halkevi), the Red Crescent (Kızılay), the Child Protection Agency (Çocuk Esirgeme Kurumu), the Turkish Aeronautical Association, the Charity Association (Yardım Sevenler Derneği), and the Association for the Increase of the Educated and the Protection of the Reader (Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Derneği) made significant contributions to both formal and non-formal education. The local press should also be included among these contributors. In addition to the formal and non-formal education services implemented by the Ministry of Education, the contributions of these longstanding civil society organizations, as well as the newly established Association for Expanding Literacy and Protecting Readers, were evaluated through archival documents and issues of Fırat Newspaper—the sole representative of the local press between 1939 and 1945. New schools were opened, particularly to support orphaned or impoverished children who could not attend school due to financial difficulties, and efforts were mobilized to meet their educational needs. Furthermore, various non-formal education activities were offered for people of all ages, including literacy courses, foreign language instruction, and vocational training. This qualitative study employed document analysis.

Anahtar Kelimeler

• Malatya
• Kızılay
• Çocuk Esirgeme Kurumu
• Yardım Sevenler Derneği
• Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Derneği

Kaynakça

1. BCA., 490-1-0-0 Kutu No: 6, Dosya No:28, Sıra No: 23, Belge No: 6;
2. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:596-Dosya No:61-Sıra No:6, Belge: 1-4;
3. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:682-Dosya No:311-Sıra No:1, Belge:56-57;
4. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:683-Dosya No:315-Sıra No:1, Belge:38-39; 125;
5. BCA., 490-1-0-0 Kutu No: 976, Dosya No: 783, Sıra No: 2, Belge No:9;
6. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:976, Dosya No: 783, Sıra No: 2, Belge No:8;
7. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:976, Dosya No:783, Sıra No: 2, Belge No:1;
8. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:976, Dosya No:783, Sıra No: 2, Belge No:10;

9. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:976, Dosya No:783, Sıra No: 2, Belge No:3-4;
10. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:976, Dosya No:783, Sıra No: 2, Belge No:6-7;
11. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:1057, Dosya No:1058, Sıra No: 1, Belge No:3-4;
12. BCA,,490-1-0-0 Kutu No:1057, Dosya No:1058, Sıra No: 1, Belge No: 26;
13. BCA.,490-1-0-0 Kutu No:1057, Dosya No:1058, Sıra No: 1, Belge No:109;
14. BCA., 490-1-0-0 Kutu No:1060, Dosya No:1073, Sıra No: 1, Belge No:157;
15. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:1189-Dosya No:167-Sıra No:1, Belge:2;
16. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:1189-Dosya No:167-Sıra No:1, Belge:3;
17. BCA., Fon No:490-1-0-0-Kutu No:1189-Dosya No:167-Sıra No:1, Belge:4
18. Aydın, M. Korkud, Aydın, Mesut. Kaya, Fatih (2016). “Malatya Halkevi Öncülüğünde Gerçekleştirilen 26 Eylül Dil Bayramı Kutlamaları (1932- 1951)”, Electronic Turkish Studies, 11/21, ss.1-28
19. Aydın, M. Korkud. (2016). “Malatya Halkevi Öncülüğünde Kutlanan Tasarruf ve Yerli Malı Haftası Etkinlikleri (1932-1951)”. Belgi. Sayı: 11 (Kış 2016/I), ss.111-132
20. Beydağı Lütfi.(1946). “Üniversiteliler Gecesi” Ufuklar, Fırat, 30 Temmuz. Malatya Vilayeti CHP Başkanlığı.(1938). Cumhuriyetin XV. Yılında Malatya.
21. Tarhan, Avni.(2012) Yaşar Doğu Hayatı ve Örnek Sporculuğu. Ankara: Öncü Basımevi
22. TBMM.(1993),İsmet İnönü’nün TBMM’deki Konuşmaları (1920-1973) II, Ankara: TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Yayınları
23. Fırat, “Eşya Piyangosu”, 6 Ocak 1939
24. Fırat, “Halkevi Konferansları”, 20 Ocak 1939
25. Fırat, “Halkevimiz Bir Yazı Müsabakası Tertip Etti”, 17 Şubat 1939
26. Fırat, “Halkevi Konferansları” 17 Şubat 1939
27. Fırat, “1939 Yılı Egemenlik Bayramı ve Çocuk Haftası Programı”, 21 Nisan 1939
28. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu Tarafından Fakir Çocuklara Yapılan Yardım”, 21 Nisan 1939
29. Fırat, “Çocuk Bahçesi”, 5 Mayıs cuma 1939
30. Fırat, “Mektep Kitaplarını Çocuk Esirgeme Kurumu'na Veriniz”, 27 Haziran 1939
31. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu Yeni İdare Heyetini Seçti”, 28 Temmuz 1939
32. Fırat, “Halkevinin Önemli Çalışması”, 25 Ağustos 1939
33. Fırat, “Kızılay Cemiyeti”,1 Eylül 1939
34. Fırat, “Resim ve Fotoğraf Sergisi”, 15 Aralık 1939
35. Fırat, “Sayın Vatandaşlara”, 16 Şubat 1940
36. Fırat, “Çocuk Bayramı Hazırlıkları”, 19 Mart 1940
37. Fırat, “Güzel Bir İş ve Hayırlı Bir Faaliyet” 16 Nisan 1940
38. Fırat, “Halkevi Resim Sergisi Açtı”, 11 Haziran 1940
39. Fırat, “Halkevinde Müzik Dersi”, 14 Haziran 1940
40. Fırat, “Halkevimizde Açılacak Sergi”, 19 Temmuz 1940
41. Fırat, “Lisan Kursu”, 19 Temmuz 1940
42. Fırat, “Sergi Açıldı”, 23 Temmuz 1940
43. Fırat, “Halk Evimizin Yerinde Bir Mesaisi”, 26 Temmuz 1940
44. Fırat, “Halk Evimizde Bir Konferans”, 30 Temmuz 1940
45. Fırat, “Malatya'ya Yardım Sevenler Başkanlığından”, 13 Ağustos 1940
46. Fırat, “Dil Bayramı”, 27 Eylül 1940
47. Fırat, “Halk Evimiz Kış Mesaisine Başladı”, 12 Kasım 1940
48. Fırat, “Halkevi Konferansları”, 22 Kasım 1940
49. Fırat, “Halkevinde Resim Ve Fotoğraf Sergisi Açılacak”, 8 Aralık 1940
50. Fırat, “Tasarruf Ve Yerli Malı Haftası”, 17 Aralık 1940
51. Fırat, “Resim ve Fotoğraf Sergisi”, 20 Aralık 1940
52. Fırat, “Çocuklara Yardım”, 20 Aralık 1940
53. Fırat, “Kimsesiz Çocuklara Yardım”, 7 Ocak 1941
54. Fırat, “Halkevi Fotoğraf Resim Sergisi”, 14 Ocak 1941
55. Fırat, “Halkevimizden Daha Geniş Mesai Bekliyoruz”, 17 Ocak 1941
56. Fırat, “Malatya Türk Hava Kurumu başkanlığından” 7 Şubat 1941
57. Fırat, “Halkevi Konferansları”, 14 Şubat 1941
58. Fırat, “Konferans Müsabakası”, 18 Şubat 1941
59. Fırat, “Halkevi Komitelerinin Seçimi Arefesinde”, 7 Mart 1941
60. Fırat, “Halkevi Çalışmaları”, 11 Mart 1941
61. Fırat, “Profesör Ali Nihat Tarlan Konferans Verdi”, 11 Mart 1941
62. Fırat, “Profesör Ali Nihat (Tarlan) Şerefine Verilen Ziyafet”, 11 Mart 1941
63. Fırat, “Malatya Türk Hava Kurumu başkanlığından”, 21 Mart 1941
64. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu İdare Heyetini Seçti”, 24 Mart 1941
65. Fırat, “Kimsesiz Yavrulara Yardım”, 4 Nisan 1941
66. Fırat, “Konferans”, 15 Nisan 1941
67. Fırat,“ Konferans”, 22 Nisan 1941
68. Fırat, “Halkevinde Bayanlara Kurs Açılıyor”, 29 Nisan 1941
69. Fırat, “Türk kadını!”, 27 Mayıs 1941
70. Fırat, “Konferans”, 8 Temmuz 1941
71. Fırat, “Konferans”, 11 Temmuz 1941
72. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti”, 18 Temmuz Cuma 1941
73. Fırat, “Çay Ziyafeti”, 26 Ağustos 1941
74. Fırat, “Halkevi Reisliğinden”, 14. Ekim 1941
75. Fırat, “Konferans”, 28 Ekim 1941
76. Fırat, “Kimsesiz Yavrulara Yardım Edelim”, 21 Kasım 1941
77. Fırat, “Kurslarda Bulunan Talebelerin İmtihanı Başladı”, 25 Kasım 1941
78. Fırat, “Konferans”, 28 Kasım 1941
79. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti İdare Heyetini Seçti”, 28 Kasım 1941
80. Fırat, “Okuma Yazma Kursu”, 2 Aralık 1941
81. Fırat, “Dikiş Nakış Çiçek Sergisi”, 2 Aralık 1941
82. Fırat, “Halkevimiz Önemli Bir Sergi Açmıştır”, 9 Aralık 1941
83. Fırat, “Resim Sergisi Kapandı”, 20 Ocak 1942
84. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu'nun Yıllık Kongresi”, 24 Şubat 1942
85. Fırat, “Kızılay Kongresi Yapıldı”, 27 Şubat 1942
86. Fırat, “Grekoromen ve Serbest Güreş Öğretilecek”, 3 Mart 1942
87. Fırat, “Hava Kurumu Yeni İdare Heyetini Seçti”, 17 Mart 1942
88. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti İdare Heyeti Toplandı”, 24 Mart 1942
89. Fırat, “Halkevi Yazı Müsabakası”, 7 Nisan 1942
90. Fırat, “Güzel Yazı Müsabakası”, 14 Nisan 1942
91. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti'nin Kongresi”, 2 Haziran 1942
92. Fırat, “Diploma Verildi”, 30 Haziran 1942
93. Fırat, “Halkevi Bu Senede Kurslar Açtı”, 3 Temmuz 1942
94. Fırat, “Kızılay Cemiyeti Reisi Seçildi”, 10 Temmuz 1942
95. Fırat, “Malatya Hava Kurumu Başkanlığından”, 21 Temmuz 1942
96. Fırat, “Balo”, 24 Temmuz 1942
97. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti Şubesi İl Kongresini Yaptı”, 24 Temmuz 1942
98. Fırat, “Yardım Sevenler Balosu”, 31 Temmuz 1942
99. Fırat, “Dil Bayramı Kutlandı”, 29 Eylül 1942
100. Fırat, “Halkevi Başkanlığından”, 3 Kasım 1942
101. Fırat, “Biçki, Dikiş ve Nakış Sergisi Açıldı”, 1 Aralık 1942
102. Fırat, “Resim Sergisi Açıldı”, 12 Ocak 1943
103. Fırat, “Zengin Bir Müsamere”, 5 Şubat 1943
104. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu Senelik Toplantısını Yaptı”, 2 Mart 1943
105. Fırat, “Biçki Dikiş İmtihanları Yapıldı”, 16 Mart 1943
106. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti'nin Fakir Çocuklara Yardımı”, 20 Nisan 1943
107. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyeti'nin Toplantısı”, 18 Mayıs 1943
108. Fırat, “Halkevinde Kurslar Açıldı”, 13 Temmuz 1943
109. Fırat, “Yeni Bitki Dikiş Yurdunda Güzel Bir Sergi Açıldı”, 13 Temmuz 1943
110. Fırat, “Spor”, 14 Ocak 1944
111. Fırat, “Halkevi Müsameresi Büyük Bir Başarı İle Sona Erdi”, 21 Ocak 1944
112. Fırat, “Milli Şair Mehmet Emin Yurdakul Anılacak”, 25 Ocak 1944
113. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu Yıllık Kongresini Yaptı”, 1 Şubat 1944
114. Fırat, “Fransızca Kursu Açıldı”, 28 Mart 1944
115. Fırat, “Abdülhak Hamit Anıldı”, 14 Nisan 1944
116. Fırat, “Halk Evimizin Fakir Çocuklara Yardımı”, 18 Nisan 1944
117. Fırat, “Hava Şehitlerimiz Anıldı”, 16 Mayıs 1944
118. Fırat, “Kurs Açıldı”, 27 Haziran 1944
119. Fırat, “Halkevinde Kadınlar İçin Okuma Yazma Kursu Açılıyor”, 18 Ağustos 1944
120. Fırat, “Türk Hava Kurumu'nda Bir Toplantı Yapıldı”, 22 Ağustos 1944
121. Fırat, “Talebeleri Himaye Cemiyeti Teşekkül Edecek”, 13 Ekim 1944
122. Fırat, “Yurtta Havacılık”, 20 Ekim 1944
123. Fırat, “Okumuşu Çoğaltma, Okumayı Koruma”, 7 Kasım 1944
124. Fırat, “Faydalı Bir Kurum”, 14 Kasım 1944
125. Fırat, “Okumuşu Çoğaltma Cemiyeti”, 8 Aralık 1944
126. Fırat, “Çocuk Esirgeme Kurumu çalışmaları”, 26 Aralık 1944
127. Fırat, “Malatya'mızda Okumuşu Çoğaltma Okuyanı Koruma Kurumuna Bağışta Bulunan Zevat”, 2 Ocak 1945
128. Fırat, “Türk Hava Kurumu Yıllık Toplantısını Yaptı”, 19 Ocak 1945
129. Fırat, “Çarmuzu Mahallesi'nde Bir İlkokul Açıldı”, 23 Ocak 1945
130. Fırat, “Cezaevinde Okuma Kursu Açıldı”, 23 Ocak 1945
131. Fırat, “Yoksun Öğrencilere Yardım”, 26 Ocak 1945
132. Fırat, “Konferans”, 9 Şubat 1945
133. Fırat, “İlkokul Öğrencilerinin Uçak Modelleri Kursu Törenle Sona Erdi”, 9 Şubat 1945
134. Fırat, “Çocuk Esirgeme Derneğinin Yıllık Toplantısı Yapıldı”, 13 Şubat 1945
135. Fırat, “Yardım Sevenler Cemiyetinden Çağrı”, 16 Şubat 1945;
136. Fırat, “Yardım Sevenler Derneği Kongresi”, 20 Şubat 1945
137. Fırat, “Yardım Sevenler Derneği Yararına Temsil”, 9 Mart 1945
138. Fırat, “Yardım Sevenler Derneği Öğrencilere Önemli Yardımlar Yapıyor”, 17 Nisan 1945
139. Fırat, “23 Nisan Bayramı Münasebetiyle”, 20 Nisan 1945
140. Fırat, “Arapgir’deki Yoksul Talebelere Yapılan Yardım”, 4 Mayıs 1945
141. Fırat, “Malatya Türk Hava Kurumu Başkanlığından”, 1 Haziran 1945
142. Fırat, “Okumuşu Çoğaltma ve Okuyanı Koruma Kurulunun Çalışmaları”, 22 Haziran 1945
143. Fırat, “Malatya Kızılay Derneği Başkanlığından”, 17 Temmuz 1945
144. Fırat, “Yardım Sevenler Derneği Menfaatine Verilen Temsil”, 24 Temmuz 1945
145. Fırat, “Sergi”, 31 Temmuz 1945
146. Fırat, “Okumuşu Çoğaltma Okuyanı Koruma Kurulu Tüzüğü”, 21 Ağustos 1945
147. Fırat, “Okunuşu Çoğaltma Ve Okuyanı Koruma Derneğinin Kongresi”, 14 Eylül 1945
148. Fırat, “CHP Malatya Halkevi Başkanlığından”, 4 Aralık 1945
149. Fırat, “Kızılay Yeni İdare Heyetini Seçti”, 11 Aralık 1945
150. Fırat, “Gençlerimizin Faaliyeti”, 12 Şubat 1946
151. Fırat, “Arapgir'de Öğrencilere Değerli Yardımlar Yapıldı”, 8 Mart 1946
152. Fırat, “Bağış”, 8 Mart 1946
153. Fırat, “Malatya Kayısı Gecesi”, 26 Nisan 1946
154. Fırat, “Üniversiteliler Gecesi” 30 Temmuz 1946
155. Ulus, “İlköğretim Davamız”, 7 Ağustos 1944
156. Bilgin, Taner, “Himâye-yi Etfal Cemiyeti(1921-1935)”, Türk Maarif Ansiklopedisi, https:// https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/himaye-yi-etfal-cemiyeti. (02.12.2025).
157. Gündüz, Mehmet “Çocuk Esirgeme Kurumu”, Türk Maarif Ansiklopedisi, https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr › cocuk-esirgeme-kurumu.(02.12.2025)
158. “Sporda 50 Yıl: Emeğin Mükâfatı”, https://istanbulansiklopedisi.org/handle/rek/14991?locale=tr(02.12.2025)
159. Turan, İlhan.(2002). İsmet İnönü, Eğitim-Öğretim Üzerine, Ankara: Türk Eğitim Derneği-İnönü Vakfı, https://www.ismetinonu.org.tr/yayinlar/(2.12.2025 )
160. Türkiye Yardım Sevenler Derneği, Tarihçe, https://www.tysd.org.tr/
161. Türkiye Yardım Sevenler Derneği, Tarihçe, https://www.tysd.org.tr/(2.12.2025)