II. DÜNYA SAVAŞI YILLARINDA POMAKLARIN YUNANİSTAN ÜZERİNDEN TÜRKİYE’YE ZORUNLU GÖÇÜ (1939-1940)
Öz
XX. yüzyılın ilk yarısında Balkan coğrafyası, ulus-devlet süreçleri ve sınır değişimlerinin tetiklediği kitlesel nüfus hareketlerine sahne olmuştur. Bu hareketlilikler arasında, etnik ve kültürel aidiyetleri nedeniyle baskı altına alınan toplulukların göçleri yalnızca bir yer değiştirme olgusu olarak kalmamış; aynı zamanda bölgesel diplomasinin en hassas meselelerinden biri hâline gelmiştir. Özellikle 1930’ların sonuna gelindiğinde, Avrupa’yı topyekûn bir savaşa sürükleyen gergin atmosfer, Balkanlar’daki azınlıklar üzerindeki asimilasyon politikalarını daha da sertleştirmiştir. Bu süreçten doğrudan etkilenen topluluklardan biri de Pomaklar olmuştur. Pomaklar, Balkan coğrafyasının özellikle dağlık kesimlerinde yaşayan Türk kökenli Müslüman bir topluluk olarak öne çıkmaktadır. Osmanlı döneminde bölgenin sosyal ve idari yapısı içerisinde yerleşik hâle gelen bu topluluk, XIX. yüzyılın sonlarından itibaren hız kazanan homojen nüfus politikalarıyla birlikte yoğun bir baskı ortamıyla karşı karşıya kalmıştır. Pomakların Anadolu’ya yönelik ilk büyük göç dalgası, 1877–1878 Osmanlı-Rus Harbi ve sonrasında ortaya çıkmıştır. Savaş sürecinde yaşanan katliamlar bu göçlerin ana nedenini teşkil etmiştir. Bu hareketlilik, Balkan Savaşları (1912–1913) ile birlikte daha geniş çaplı bir göçe dönüşmüş; Pomaklar, diğer Türk ve Müslüman topluluklarla birlikte Trakya ve Anadolu’nun çeşitli bölgelerine yerleştirilmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında baskıların geçici olarak hafiflediği görülse de, savaş sonrasında Pomaklar üzerindeki asimilasyon politikaları yeniden ve daha belirgin biçimde uygulanmaya başlanmıştır. Özellikle 1920’li ve 1930’lu yıllarda Bulgaristan’da uygulanan Bulgarlaştırma ve Hristiyanlaştırma politikaları, Pomakların kimlik ve yaşam alanlarını doğrudan hedef almış; bu durum yeni göç dalgalarının ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.
Bu çalışmada, II. Dünya Savaşı’nın başlarında Pomak Türklerinin Bulgaristan’dan kaçarak Yunanistan üzerinden Türkiye’ye yönelen zorunlu göçü arşiv belgeleri ışığında incelenmiştir. Araştırma, özellikle Hariciye Vekâleti yazışmaları ve konsolosluk raporları temel alınarak yürütülmüş; göç sürecinin diplomatik, idari ve insani boyutları birlikte değerlendirilmiştir.
Anahtar Kelimeler
THE FORCED MİGRATİON OF POMAKS TO TURKEY VİA GREECE DURİNG WORLD WAR II (1939–1940)
Öz
In the first half of the twentieth century, the Balkan region witnessed extensive population movements triggered by nation-state formation processes and shifting borders. Among these movements, the migrations of communities subjected to pressure due to their ethnic and cultural identities were not merely cases of relocation; they also became one of the most sensitive issues of regional diplomacy. By the late 1930s, the tense political atmosphere that was driving Europe toward a total war further intensified assimilation policies imposed on minority populations in the Balkans. One of the communities directly affected by this process was the Pomaks.
The Pomaks are a Muslim community of Turkish origin, predominantly inhabiting the mountainous regions of the Balkans. Having been an integral part of the social and administrative structure of the region during the Ottoman period, this community faced increasing pressure with the rise of homogenization policies from the late nineteenth century onward. The first major wave of Pomak migration toward Anatolia emerged after the Russo-Ottoman War of 1877–1878, as a result of violence and massacres in territories that came under non-Ottoman control. This movement expanded further during the Balkan Wars (1912–1913), leading to the settlement of Pomaks, along with other Turkish and Muslim communities, in various parts of Thrace and Anatolia. Although pressures temporarily eased during the First World War, assimilation policies targeting the Pomaks were reintroduced and implemented more visibly in the post-war period. In particular, the Bulgarization and Christianization policies carried out in Bulgaria during the 1920s and 1930s directly targeted the identity and living conditions of the Pomaks, paving the way for new waves of migration.
This study examines the forced migration of Pomak Turks who fled from Bulgaria to Turkey via Greece at the beginning of the Second World War, in light of archival documents. The research is primarily based on the correspondence of the Ministry of Foreign Affairs and consular reports, and evaluates the diplomatic, administrative, and humanitarian dimensions of the migration process.
Anahtar Kelimeler
