The Straits Commission in the League of Nations Archives and Türkiye’s Struggle for Sovereignty (1923-1936)
Öz
The Lausanne Straits Convention (1923) prescribed a demilitarized zone over the Turkish Straits, regulated the transit regime, and established an international commission to supervise its implementation. Under the Convention, Türkiye’s military authority over its own territory was restricted, and supervisory powers were vested in a multinational body. Operating from 1924 to 1936, the Commission was tasked with monitoring maritime traffic, overseeing Convention implementation, and reporting annually to the Council. Despite its designed supervisory function, the Commission depended on the information and infrastructure provided by the very state it was meant to oversee. The Montreux Convention (1936) dissolved the Commission and restored full control of the Straits to Türkiye. The existing literature has predominantly examined the Lausanne-Montreux process through diplomatic negotiations. The Commission’s institutional functioning and daily operations have not been sufficiently studied based on primary sources. This article systematically examines seven archival series held at the League of Nations Archives in Geneva. Spanning from 1919 to 1937, this documentary base covers the Commission’s establishment, reporting practice, budgetary arrangements, and the revision process leading to Montreux, evaluated together for the first time in Turkish academic literature. The central argument is that although the Commission was designed to restrict Türkiye’s sovereignty, Türkiye eroded its operational effectiveness through its chairmanship and control over information flows, and re-established full sovereignty by astutely timing the shifting international security environment. The study contributes a new institutional dimension to the Straits question, complementing the existing diplomatically focused literature.
Anahtar Kelimeler
MİLLETLER CEMİYETİ ARŞİV BELGELERİNDE BOĞAZLAR KOMİSYONU VE TÜRKİYE’NİN EGEMENLİK MÜCADELESİ (1923-1936)
Öz
Lozan Boğazlar Sözleşmesi (1923), Türk Boğazları’nda askerden arındırılmış bir bölge öngörmüş, geçiş rejimini düzenlemiş ve bu rejimin uygulanmasını denetleyecek uluslararası bir komisyon kurmuştur. Sözleşme ile Türkiye’nin kendi toprakları üzerindeki askeri yetkileri kısıtlanmış ve denetim yetkisi çok uluslu bir organa verilmiştir. 1924’ten 1936’ya kadar on üç yıl faaliyet gösteren Boğazlar Komisyonu, deniz trafiğini izlemek, Sözleşme uygulamasını gözetmek ve Milletler Cemiyeti Konseyi’ne yıllık rapor sunmakla yükümlüydü. Komisyon, tasarlanan denetim işlevine karşın, denetleyeceği devletin sağladığı bilgi ve altyapıya bağımlı bir organ olarak faaliyet göstermiştir. Montrö Sözleşmesi’nin (1936) yürürlüğe girmesiyle Komisyon lağvedilmiş, askerden arındırma yükümlülüğü kaldırılmış ve Boğazlar’ın denetimi tümüyle Türkiye’ye geçmiştir. Mevcut literatür Lozan-Montrö sürecini ağırlıklı olarak diplomatik müzakereler üzerinden ele almıştır. Komisyon’un kurumsal işleyişi ve günlük operasyonları birincil kaynaklara dayalı olarak yeterince incelenmemiştir. Bu makale, Milletler Cemiyeti Arşivi’nin yedi ayrı belge serisini sistematik biçimde inceleyerek bu eksikliği gidermeyi amaçlamaktadır. 1919’dan 1937’ye uzanan söz konusu belge havuzu, Komisyon’un kuruluş sürecini, yıllık raporlama usulünü, bütçe ve personel düzenlemelerini, Cemiyet bürokrasisiyle ilişkilerini ve Montrö’ye giden revizyon sürecini belgelemekte olup Türkçe akademik literatürde ilk kez bir arada değerlendirilmektedir. Makale, Komisyon’un Türkiye’nin egemenliğini kısıtlamak üzere tasarlanmış bir mekanizma olduğunu, ancak Türkiye’nin başkanlık pozisyonu ve bilgi akışı üzerindeki kontrolü sayesinde bu mekanizmanın operasyonel etkinliğini aşındırdığını ve uluslararası güvenlik ortamındaki değişimi isabetli bir zamanlamayla değerlendirerek tam egemenliğini yeniden tesis ettiğini savunmaktadır. Çalışma, Boğazlar meselesine Cemiyet bürokrasisinin kurumsal perspektifinden yeni bir boyut kazandırarak mevcut literatürdeki diplomatik odaklı yaklaşımı tamamlamaktadır.
Anahtar Kelimeler
