LE CALVAİRE DU HATAY (HATAY’IN ÇİLESİ) BROŞÜRÜNDE İSKENDERUN SANCAĞI MESELESİ VE ANALİZİ

Öz

Bu çalışma, 1936 yılında İskenderun Sancağı’nda yaşayan Türk aydınlar tarafından Milletler Cemiyeti’ne gönderilen “Le Calvaire du Hatay” (Hatay’ın Çilesi) başlıklı broşürü incelemektedir. Çalışmanın amacı, daha önce ilk ikisi yayınlamış olan broşür serisinin üçüncüsünü yayınlamaktır. Daha önce analiz edilmemiş olan bu broşür çalışmada 1936 yılına ait basın haberleri ve resmî belgelerle birlikte incelenmektedir. Bu sayede yalnızca metnin içeriği değil, aynı zamanda ortaya çıktığı tarihsel ve siyasal süreç de değerlendirmeye alınmaktadır. İncelenen broşür, Milletler Cemiyeti aracılığıyla uluslararası alanda Hatay’ın Anadolu’nun coğrafi ve tarihi bir devamı olduğu tezini kanıtlamaya çalışmıştır. Bu tez; köy, şehir, aile adları ve nüfus verileri gibi somut unsurlarla desteklenmiştir. Bununla birlikte broşürde, Fransız Manda Yönetimi’nin özellikle eğitim, kamu sağlığı ve maliye alanlarındaki uygulamalarına yönelik eleştiriler üzerinden, bölgedeki Türk nüfusun karşılaştığı sorunlar ayrıntılı biçimde ortaya konulmuştur. Fransız Manda Yönetimi’nin 1936 seçimlerinde Türklere uyguladığı politika ve Türklerin seçim sürecini boykot etmesi broşürde değinilen konular arasındadır. Bölgedeki Türk aydınları ayrıca broşürle birlikte bir sıkıyönetim ilanı, Türklere yapılan saldırıların fotoğrafı ve Havas Haber Ajansı’nın bir haberini göndermişlerdir. Söz konusu broşür, vermiş olduğu somut bilgiler ve eklenen belgelerle birlikte basit bir şikayet dilekçesi olmanın ötesine geçmiştir. Sancak’ın Türkiye’ye katılma sürecinde diplomatik faaliyetler Türkiye ve Fransa arasında devam ederken, Sancak’taki Türkler Milletler Cemiyeti’ne durumlarını uluslararası arenaya yansıtmak amacıyla kapsamlı bir dosya göndermişlerdir. Bölgedeki Türlerin sıkıntılarını yansıtması bakımından önemli olan broşür işlediği Türk tezi ve Sancak’ın Anadolu’nun devamı ve Suriye’den ayrı bir parça olduğu tezi bakımından da kayıt altına almaya değerdir. Çalışma bu yönüyle Sancak Meselesi’nin yalnızca yerel bir konu olmadığını uluslararası hukuk, kamuoyu ve karşılıklı söylemler üzerinden şekillenen bir süreç olduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• : İskenderun
• Antakya
• İskenderun Sancağı
• Hatay Meselesi.

THE ALEXANDRETTA QUESTION IN THE BROCHURE LE CALVAIRE DU HATAY (THE CALVARY OF HATAY): AN ANALYSIS

Öz

This paper assesses the pamphlet called “Le Calvaire du Hatay” (Hatay’s Sufferings), s. distributed by Turkish scholars residing in İskenderun Sanjak to the League of Nations in 1936. The purpose of this paper is to make available the third publication in a series of publications. Although this document has never been evaluated previously, it will be assessed together with the contemporary media coverage of these events and the official documentation from 1936. By evaluating the brochure itself, the media coverage of the time and the official documentation, not just the content of the brochure, but also the social, economic and political environment in which it developed will be considered. The brochure sought to demonstrate that Hatay was a geographic and historic continuation of Anatolia in the world forum of the League of Nations through the use of specific examples such as village and city names; surnames; demographic data etc. Furthermore, the brochure gives an exhaustive account of the problems facing the Turkish population in this region based upon criticism of the French Mandatory Government's policies especially concerning education, public health, and finances. Amongst other issues dealt with in this brochure are the policies employed by the French Mandatory Government toward Turks in the elections of 1936, as well as the Turkish refusal to participate in the voting processes in those elections. Alongside this brochure, Turkish intellectuals in the region also sent a proclamation of martial law, a photograph depicting violence against Turks and a news article from the Havas News Agency. With all the information included in this brochure and the supporting documentation provided, this brochure goes far beyond being a simple protest letter. When Turkey and France were engaged in diplomacy regarding Sanjak's entry into Turkey, while engaging in diplomatic relations with France, Turkish citizens in Sanjak created a comprehensive dossier for submission to the League of Nations for presentation to the world community. In terms of representing concerns expressed by local populations, this brochure is significant, however in addition to providing representation for local populations, this brochure presents a Turkish thesis, i.e., that Sanjak is an extension of Anatolia and an independent area from Syria. Therefore, this study illustrates that the Sanjak issue was more than simply a local issue; rather, it was influenced by both international law and public opinion, and also through reciprocal discourse.

Anahtar Kelimeler

• : Alexandretta
• Antioch
• Sandjak of Alexandretta
• Hatay Question.

Kaynakça

1. Lozan Barış Konferansı: Tutanaklar – Belgeler, C. 1, Kitap 2, çev. Seha L. Meray (2001), İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
2. Resmî Gazete (1939), “Hatay Vilayetinin Kurulmasına Dair Kanun”, 4 Temmuz, Sayı 4249,
3. https://www5.tbmm.gov.tr/tutanaklar/KANUNLAR_KARARLAR/kanuntbmmc020/kanuntbmmc020/kanuntbmmc02003658.pdf (Erişim tarihi: 15.04.2026).
4. Broşür Le Calvaire du Hatay (Hatay’ın Çilesi) (1936), İstanbul: Tsitouras Frères.
5. Süreli Yayınlar (Gazeteler) “Accord franco-syrien vu d’Ankara” (1936), L’Orient (Beyrouth), 1 Octobre.
6. “Ankara demanderait à la France de tenir ses engagements” (1936), L’Orient (Beyrouth), 26 Septembre.
7. “Inquiétudes turques et réactions syriennes” (1936), Le Temps (Paris), 31 Octobre.
8. “La situation est calmée à Antioche” (1936), L’Orient (Beyrouth), 24 Novembre.

9. “La Turquie et l’accord franco-syrien” (1936), L’Orient (Beyrouth), 6 Octobre.
10. “Le futur statut d’Alexandrette” (1936), Les Échos de Syrie, 8 Décembre.
11. “Les Turcs n’accepteront pas ‘un Manda syrien sur Alexandrette’” (1936), L’Orient (Beyrouth), 10 Octobre.
12. “Türk Lisesi Talebeleri” (1931), Yenigün, 6 Mayıs.
13. Kitaplar Ada, Serhan (2005), Türk-Fransız İlişkilerinde Hatay Sorunu (1918–1939), İstanbul: İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları.
14. Akyüz, Yahya (1988), Türk Kurtuluş Savaşı ve Fransız Kamuoyu, 2. bs., Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
15. Armaoğlu, Fahir (1989), 20. Yüzyıl Siyasi Tarihi 1914–1980, Ankara: Türkiye İş Bankası Yayınları.
16. Bazantay, Pierre (1935), La pénétration de l'enseignement dans le Sandjak Autonome d’Alexandretta, Beyrut: Impr. Catholique.
17. Çelenk, Selim (1997), Hatay’ın Kurtuluş Mücadelesi Anıları, haz. Günay Çelenk, Antakya: Gazeteciler Cemiyeti Yayınları.
18. Dağıstan, Adil - Sofuoğlu, Adnan (2008), İşgalden Katılıma Hatay: Atatürk’ün Dış Politika Zaferi, Ankara: Phoenix Yayınevi.
19. Duman, L. (2016), Vatan’ın Son Parçası: Hatay’daki Uluslaştırma Politikaları, İstanbul: İletişim Yayınları.
20. Hatipoğlu, Süleyman (1989), Fransa'nın Çukurova'yı İşgali ve Pozantı Kongresi, Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
21. İskenderon-Antakya Meselesi II (1936), Ankara: T.C. Matbuat Umum Müdürlüğü.
22. Jacquot, Paul (1931), Antioche Centre de Tourisme, Antakya: Comité de Tourisme d’Antioche.
23. Kasalak, Kadir (1993), Milli Mücadele’de Manda ve Himaye Meselesi, Ankara: Genelkurmay Basımevi.
24. Konuralp, Nuri Aydın (1970), Hatay Kurtuluş ve Kurtarış Mücadelesi Tarihi, İskenderun: Hatay Postası Gazetesi.
25. Massignon, Louis (1929), Annuaire du Monde Musulman, Paris: Leroux.
26. Melek, Abdurrahman (1986), Hatay Nasıl Kurtuldu, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
27. Meriç, Cemil (2020), Bu Ülke (Bütün Eserleri 2), 52. bs., İstanbul: İletişim Yayınları.
28. Öcal, Hulki (1953), Hatay Savaşı, Ankara: Desen Matbaası.
29. Sökmen, Tayfur (1992), Hatay’ın Kurtuluşu İçin Harcanan Çabalar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
30. Soyak, Hasan Rıza (2004), Atatürk’ten Hatıralar, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
31. Soysal, İsmail (2000), Türkiye’nin Siyasal Antlaşmaları, C. I (1920–1945), Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
32. Sonyel, Salahi R. (1991), Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, C. II, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
33. Sonyel, Salahi R. (1995), Türk Kurtuluş Savaşı ve Dış Politika, C. I, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
34. Tekin, Mehmet (1993), Hatay Tarihi, Antakya: Hatay Kültür Turizm ve Sanat Vakfı Yayınları.
35. Tekin, Mehmet (2011), Atatürk’ün Vazgeçilmez Davası Hatay, 2. bs., Antakya: Color Ofset Matbaacılık.
36. Türkmen, A. Faik (1937), Mufassal Hatay Tarihi, İstanbul: Cumhuriyet Matbaası.
37. Us, Asım (1964), Gördüklerim, Duyduklarım, Duygularım, İstanbul: Vakit Matbaası.
38. Yavuz, Bige (1994), Kurtuluş Savaşı Döneminde Türk-Fransız İlişkileri: Fransız Arşiv Belgeleri Açısından 1919–1922, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
39. Yerasimos, Stefanos (1994), Milliyetler ve Sınırlar, İstanbul: İletişim Yayınları.
40. Birsel, Haktan - Özkaya Duman, Olcay (2012), “Le Sandjak Est Turc (Sancak Türktür) Broşüründe İskenderun Sancağı Sorunsalı”, Atatürk Yolu Dergisi, S. 50, s. 343-366.
41. Görgen, İsmail (2025), “Atatürk’ün Şahsi Meselesinde Hatay”, Bellek Uluslararası Tarih ve Kültür Araştırmaları Dergisi, C. 7, S. 2, s. 210-233.
42. Özkaya Duman, Olcay (2013), “İşgalden İltihaka Hatay’da Entelektüel Bir Kadro Hareketi ‘Yeni Gün Gazetesi ve Yenigüncüler’”, Tarih Okulu Dergisi, S. 16, s. 397-422.
43. Özkaya, Olcay - Payaslı, Volkan (2023), “Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşiv Belgelerine Göre Hatay Meselesinin Cenevre’ye Taşınması ve Çözümlenmesi (1936-1939)”, Gazi Akademik Bakış, C. 17, S. 33, s. 1-15.
44. Payaslı, Volkan (2018), “Tarık Mümtaz Göztepen’in Çizgileriyle Bir Eğitim Kadrosu ve Kültürel Emperyalizm Üzerine Notlar”, Tarih Okulu Dergisi, C. 11, S. 35, s. 431-498.
45. Payaslı, Volkan - Özkaya Duman, Olcay (2014), “Bir Yüzelliliğin Halep Gezi Notlarından Günceler: Tarık Mümtaz Yazganalp (Göztepe)”, Turkish Studies, C. 9, S. 4, s. 963-980.
46. Sarınay, Yusuf (1996), “Atatürk’ün Hatay Politikası (1936-1938)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XII, S. 34, s. 1-25.
47. Sarınay, Yusuf (1997), “Atatürk’ün Hatay Politikası II (1938-1939)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XIII, S. 38, s. 453-487.
48. Selenga Gökgöz, Saime (2023), “Türk Tarih Tezi’nin Politik Kültürel Göstergesi Hitit=Eti Adı”, Atatürk Yolu Dergisi, S. 72, s. 105-125.
49. Soysal, İsmail (1985), “Hatay Sorunu ve Türk-Fransız İlişkileri”, Belleten, C. XLIX, S. 193, s. 79-110.
50. Yavuz, Bige (1992), “1921 Tarihli Türk-Fransız Anlaşması’nın Hazırlık Aşaması”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. VIII, S. 23, s. 271-285.
51. Yorulmaz, Şerife (2000), “Fransız Manda Yönetimi Döneminde İskenderun Sancağı (Hatay)’nın Sosyo-Ekonomik ve Siyasal Durumuna İlişkin Bazı Kayıtlar (1918-1939)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, C. XVI, S. 46, s. 231-259.
52. Yorulmaz, Şerife (2005), “Milletler Cemiyeti Belgelerinde İskenderun Sancağı’nın Statüsü ve Siyasi Gelişmeler”, Atatürk Yolu Dergisi, S. 35, s. 231-259.
53. Hatipoğlu, Süleyman (2001), “Hatay’ın Kurtuluşunun Fikri Temelleri”, Berna Türkdoğan (haz.), Anavatan’a Katılışının 60. Yıldönümünde Hatay, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, s. 49-60.
54. Özkaya Duman, Olcay - Payaslı, Volkan (2020), “Atatürk’ün Hatay Davasına Dair Yeni Bir Belge: ‘Sancak’ın Bağımsızlık Mücadelesi Broşürü’ (Le Sandjak Lutte Pour Son Indépendance-1936)”, Anavatana Katılışının 80. Yılında Hatay Uluslararası Sempozyumu, Ankara, 4-6 Nisan, s. 1608-1637.
55. Payaslı, Volkan (2022), “Türk Tarih ve Dil Çalışmalarının Fransız Manda İdaresindeki Sancak’a ve Hatay Devleti’ne Yansımaları”, Ahmet Gündüz, Haydar Çoruh ve Ömer Faruk Kadan (ed.), Hatay Araştırmaları-VII, Hatay: İksad Publishing House, s. 209-242.
56. Kündeyi, Mustafa Abdullah (2020), Hatay Devleti Başbakanı Dr. Abdurrahman Melek'in Hayatı ve Siyasi Faaliyetleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Afyonkarahisar: Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.