OSMANLI DİPLOMASİSİNDE TASVİR-İ HÜMÂYÛN: HEDİYE, PROTOKOL VE TAŞINABİLİR EGEMENLİK (1830-1913)

Öz

Bu makale, 19. yüzyılda Osmanlı diplomasisinde tasvir-i hümâyûnun işlevini hediye, protokol ve temsil ekseninde incelemektedir. Çalışma, tasvir-i hümâyûnu yalnızca sanat tarihi veya padişah portreciliği bağlamında değil, Osmanlı Hariciye pratiği içinde dolaşıma sokulan maddi ve sembolik bir diplomasi nesnesi olarak ele almaktadır. Arşiv belgelerine dayanan araştırma, İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya, Rusya, İspanya, İsveç, İtalya ve Amerika hatlarında tasvir-i hümâyûnun hangi muhataplara, hangi vesilelerle ve hangi protokol diliyle verildiğini ortaya koymaktadır. Makalenin temel iddiası, tasvir-i hümâyûnun sıradan bir hükümdar portresi olmadığı; muhatabın statüsüne göre derecelenen, dostluk ve sadakat dili üreten, karşılıklı taltif ilişkilerini harekete geçiren ve Osmanlı hükümdarının şahsî varlığını yabancı diplomatik çevrelere taşıyan bir “taşınabilir egemenlik” nesnesi olduğudur. Bu çerçevede hükümdarlar arası armağanlar, nazır ve elçilere verilen tasvirler, sefaret mekânlarında portrelerin teşhiri, murassa kutularla birleşen taltif pratikleri, üretim ve masraf kayıtları, imzalı tasvirlerin ayrıcalıklı konumu ve sahih suretin korunmasına yönelik müdahaleler birlikte değerlendirilmektedir. Çalışma, tasvir-i hümâyûnun 19. yüzyılın ilk yarısında hükümdarlar arası diplomatik armağan olarak belirginleştiğini, yüzyıl ortasında elçi ve nazır taltifinin parçası hâline geldiğini, geç dönemde ise imza, merasim ve kamu diplomasisiyle daha kişiselleşmiş bir temsil aracına dönüştüğünü savunmaktadır. Böylece makale, Osmanlı diplomasi tarihine görsel kültür, maddi nesne ve protokol ilişkisi üzerinden yeni bir okuma önermektedir. Ayrıca tasvir-i hümâyûnun dolaşımı, devletler arası ilişkilerde yalnız nezaketin değil, itibar, hiyerarşi, mütekabiliyet ve imaj denetiminin de nasıl nesneler aracılığıyla kurulduğunu göstermektedir. Bu yönüyle çalışma, portreyi pasif bir görsel kayıt olmaktan çıkararak, Osmanlı modernleşmesinin diplomatik, bürokratik ve simgesel boyutlarını aynı anda görünür kılan aktif bir tarihsel aktör olarak değerlendirmektedir. Makale, bu yaklaşımıyla Osmanlı diplomasi literatüründeki temsil tartışmalarına arşiv temelli özgün bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Osmanlı İmparatorluğu
• Tasvir
• Diplomasi
• Protokol
• Temsil

TASVİR-İ HÜMÂYÛN İN OTTOMAN DİPLOMACY: GİFT, PROTOCOL, AND PORTABLE SOVEREİGNTY (1830–1913)

Öz

This article examines the function of the tasvir-i hümâyûn in nineteenth-century Ottoman foreign diplomacy through the intersecting themes of gift-giving, protocol, and representation. Rather than treating the imperial portrait solely within the framework of art history or Ottoman royal portraiture, the study approaches it as a material and symbolic diplomatic object circulated through the practices of the Ottoman Foreign Ministry. Drawing on archival documents, it traces the recipients, occasions, and protocol language associated with the presentation of the tasvir-i hümâyûn in relations with Britain, France, Austria, Prussia, Russia, Spain, Sweden, Italy, and the United States. The article argues that the tasvir-i hümâyûn was not merely a portrait of the sultan. It was a “portable sovereignty” object whose meaning varied according to the status of its recipient; it produced languages of friendship and loyalty, activated reciprocal relations of honor, and carried the personal presence of the Ottoman ruler into foreign diplomatic circles. Within this framework, the article evaluates royal gifts, portraits granted to ministers and ambassadors, the display of portraits in embassy spaces, honor practices combined with jeweled cases, production and expense records, the privileged status of signed portraits, and interventions aimed at preserving the authenticity of the imperial image. It contends that the tasvir-i hümâyûn emerged in the first half of the nineteenth century as a diplomatic gift exchanged among rulers, became part of the honorific repertoire directed toward ambassadors and ministers by mid-century, and acquired a more personalized function in the late Ottoman period through signature, ceremony, and public diplomacy. In doing so, the article offers an archival contribution to Ottoman diplomatic history by reading visual culture, material objects, and protocol as interrelated fields. It also demonstrates how prestige, hierarchy, reciprocity, and image control in interstate relations were produced through objects. Thus, the imperial portrait appears not as a passive visual record, but as an active historical agent that makes visible the diplomatic, bureaucratic, and symbolic dimensions of Ottoman modernization.

Anahtar Kelimeler

• Ottoman Empire
• Portrait
• Diplomacy
• Protocol
• Representation

Kaynakça

1. Hatt-ı Hümâyûn (HAT): 1179/46567; 1179/46567-A; 1187/46774; 1208/47346; 1208/47362.
2. Hariciye Nezareti Mektubî Kalemi (HR.MKT): 246/28; 250/32; 882/10, lef 1-3; 27/20,
3. İrade Hariciye (İ.HR): 9/448; 10/505, lef 1-2; 22/1055; 22/1060, lef 1-2; 42/1975; 42/1984, lef 1-2; 43/2002, lef 1-2; 46/2164, lef 2, 4; 61/2944, lef 1-2; 93/4523, lef 1-2; 219/12697; 225/13145, lef 1; 437/101.
4. İrade Mabeyn-i Hümâyûn (İ.MBH): 10/91, lef 1-2; 11/30, lef 5-6.
5. Yıldız Perakende Evrakı Elçilik, Şehbenderlik ve Ataşemiliterlik (Y.PRK.ESA): 41/52.
6. Biedermann, Zoltán - Gerritsen, Anne - Riello, Giorgio (2018), “Introduction: Global Gifts and the Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia”, Global Gifts: The Material Culture of Diplomacy in Early Modern Eurasia, ed. Zoltán Biedermann - Anne Gerritsen - Giorgio Riello, Cambridge: Cambridge University Press, s. 1-33.
7. Bimbenet-Privat, Michèle - Farges, François (2015), La boîte à portrait de Louis XIV, Paris: Louvre éditions - Somogy éditions d’art.
8. Bimbenet-Privat, Michèle - Farges, François (2015), La boîte à portrait de Louis XIV, Paris: Louvre éditions - Somogy éditions d’art.

9. Brummell, Paul (2022), Diplomatic Gifts: A History in Fifty Presents, London: Hurst & Company.
10. Bukarlı, Edip (2024), “Hediyeleşme Kültürü: XIX. Yüzyıl Osmanlı-Alman Diplomasisinde Hediyeleşme Üzerine Bir İnceleme”, Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, S. 66, s. 62-71.
11. Çelik, Yüksel (2024), “II. Mahmud’un Devrinde Değişen Siyasi Sembolizm, Hükümdarın Görünürlüğü ve Ta‘lîk-i Tasvir-i Hümayun Merasimleri”, Aşk ile Çalışan Yorulmaz: Ali Akyıldız Armağanı, C. II, s. 91-128, İstanbul: Timaş.
12. Deringil, Selim (1993), “The Invention of Tradition as Public Image in the Late Ottoman Empire, 1808 to 1908”, Comparative Studies in Society and History, C. 35, S. 1, s. 3-29.
13. Erhan, Çağrı (1999), “XIX. Yüzyılda Osmanlı Devleti’nin Yabancı Gazetecilere Nişan Verme ve Maaş Bağlama Politikası”, Osmanlı: Siyaset, C. I, s. 681-688, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
14. Findley, Carter V. (2019), Osmanlı Devleti’nde Bürokratik Reform: Babıâli, 1789-1922, çev. Ercan Ertürk, İstanbul: Alfa Yayıncılık.
15. Hitzel, Frédéric (2010), “Diplomatik Armağanlar: Osmanlı İmparatorluğu ile Batı Avrupa Ülkeleri Arasında Modern Çağda Yapılan Kültürel Değiş Tokuş”, Harp ve Sulh: Avrupa ve Osmanlılar, ed. Dejanirah Couto, çev. Şirin Tekeli, s. 243-257, İstanbul: Kitap Yayınevi.
16. Hürol, Erdal (2023), “On Dokuzuncu Yüzyılda Osmanlı’da Elçi Kabulü ve Teşrifat Merasimi”, ETÜT Dergisi, S. 7, s. 26-34.
17. İnce, Yunus (2017), “II. Mahmud Devri Reformlarının Tebaa Tarafından Algılanışı”, Tarih İncelemeleri Dergisi, C. 32, S. 2, s. 427-457.
18. Kılıç, Hüsna (2020), “Osmanlı Minyatürlerinde Padişah Portreleri”, Lale, C. 1, S. 1, s. 96-104.
19. Kiren, Akın (2019), “Osmanlı-Kaçar Münasebetlerine Nişânlar Üzerinden Bakmak: II. Abdülhamid Dönemine Dair Bir Deneme”, OTAM, S. 45, s. 147-186.
20. Kurt, Elif Tuğçe (2025), “1893 Yılında Osmanlı Devleti’nden Amerika Birleşik Devletleri’ne Gönderilen Hediye Albümlerde Yıldız Sarayı”, Türk Kültürü İncelemeleri Dergisi, S. 53, s. 183-220.
21. Küçükhasköylü, Nurdan (2011), “Osmanlı Sarayında Ermeni Ressamlar: Manas Ailesi”, Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, C. 28, S. 1, s. 165-181.
22. Küçükhasköylü, Nurdan (2015), “19. Yüzyıl Osmanlı Sarayı’ndan Bir Ressam: Antranik Efendi”, The Journal of Academic Social Science, C. 3, S. 12, s. 116-125.
23. Öner, Sema (2011), “Türk Basınının İlk Resmî Gazetesi Takvim-i Vekayi’de Padişah Portresine İlişkin Haberler”, İstanbul Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, S. 29, s. 149-168.
24. Pointon, Marcia (2001), “‘Surrounded with Brilliants’: Miniature Portraits in Eighteenth-Century England”, The Art Bulletin, C. 83, S. 1, s. 48-71
25. Renda, Günsel (1999), “Osmanlılarda Padişah Portreciliği”, Osmanlı, C. XI, s. 415-422, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
26. Renda, Günsel (2000), “Tasvir-i Hümayun. Portrenin Son Yüzyılı, 1800-1922”, Padişahın Portresi: Tesâvir-i Âl-i Osman, s. 442-542, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
27. Renda, Günsel (2002), “Osmanlılarda Portreli Nişanlar”, Uluslararası Sanat Tarihi Sempozyumu: Prof. Dr. Gönül Öney’e Armağan, s. 491-501, İzmir: Ege Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü.
28. Roberts, Mary (2012), “Divided Objects of Empires: Ottoman Imperial Portraiture and Transcultural Aesthetics”, Transculturation in British Art, 1770-1930, ed. Julie F. Codell, s. 159-175, Aldershot: Ashgate.
29. Roberts, Mary (2015), Istanbul Exchanges: Ottomans, Orientalists, and Nineteenth-Century Visual Culture, Berkeley: University of California Press.
30. Sansar, Mehmet Fatih (2023), “Osmanlı-Romanya İlişkilerinde Nişan ve Hediyeler: Sultan II. Abdülhamit’in Romanya Kralı I. Carol’a Gönderdiği Bir Hediyenin Takdimi”, Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, S. 12, s. 1438-1451.
31. Scarisbrick, Diana (2011), Portrait Jewels: Opulence and Intimacy from the Medici to the Romanovs, London: Thames & Hudson.
32. Shaw, Wendy M. K. (2011), Ottoman Painting: Reflections of Western Art from the Ottoman Empire to the Turkish Republic, London: I.B. Tauris.
33. Stephanov, Darin (2014), “Sultan Mahmud II (1808-1839) and the First Shift in Modern Ruler Visibility in the Ottoman Empire”, Journal of the Ottoman and Turkish Studies Association, C. 1, S. 1-2, s. 129-148.
34. Stephanov, Darin (2019), Ruler Visibility and Popular Belonging in the Ottoman Empire, 1808-1908, Edinburgh: Edinburgh University Press.
35. Şahin, Gürsoy (2017), “Sultan II. Abdülhamid Döneminde Osmanlı-ABD İlişkilerine Farklı Bir Bakış: Amerika’nın Keşfinin 400’üncü Yıldönümü Etkinlikleri ve Osmanlı Devleti”, Tarihin Peşinde, S. 18, s. 137-159.
36. Şahin, H. Hümeyra (2025), “Diplomatik Hediyenin Coğrafyası: 18. Yüzyıl Osmanlı Diplomatik Teşrifatında Hediye ve Devlet Elçilerinin Farklı Hediye Profili”, Sosyal ve Kültürel Araştırmalar Dergisi, C. 11, S. 22, s. 35-44.
37. Tillander-Godenhielm, Ulla (2005), The Russian Imperial Award System during the Reign of Nicholas II, 1894-1917, Helsinki: Suomen Muinaismuistoyhdistys
38. Yavuz, Resul (2019), “Modernleşme Döneminde Osmanlı Diplomasisinde Görülen Gelişmeler ve Bunun Osmanlı Hariciye Teşkilatı Üzerindeki Etkileri”, Belgi Dergisi, S. 18, s. 1625-1649.