MEKANİK ZİRAAT BEYGİRİ: YENİ ZİRAAT GAZETESİ’NDE TRAKTÖRÜN MODERNLEŞME VE KALKINMA ARACI OLARAK SUNUMU (1920–1922)

Öz

Osmanlı Devleti’nin son döneminde; uzun süren savaşların üretim maliyetlerini artırması, tarımsal üretimi ve iş gücü arzını daraltması, hayvan varlığını azaltmasıyla belirginleşen yapısal sorunlar karşısında bazı basın çevreleri tarımda makineleşmeyi tek çıkış yolu olarak görmüş, traktörü ise bu dönüşüm sürecinin başat unsuru olarak konumlandırmıştır. Nitekim traktörler, hız-zaman metaforu üzerinden üretkenlik, kalkınma, zenginlik ve modernliğin sembolü olarak temsil edilmiştir. Bu temsilde, Yeni Ziraat Gazetesi belirleyici bir rol oynamış; nüshalarında “mekanik (mihaniki) ziraat beygiri” olarak adlandırılan traktörlere ilişkin kapsamlı içeriklere yer vermiştir. Makale, tanıtım yazısı, ilan ve reklam formundaki bu metinlerde, küresel firmalara ait traktörlerin teknik, yapısal, donanım ve performans özelliklerine ilişkin ayrıntılı ve sistematik bilgiler kayıtlıdır. Modern reklam dili ve retorik ifadelerle hazırlanan metinlerde traktörlere yönelik bir ihtiyaç algısı oluşturulurken, reklamların adeta bir rıza üretim aracı olarak işlev kazandığı görülmektedir. Aynı zamanda konuyla ilgili bazı yazılarda yer alan tarihsel ve sosyolojik analizler aracılığıyla traktörlerin tarım sektöründeki meşruiyetinin güçlendirilmesine, aracın tarımsal kalkınma ideolojisiyle bütünleştirilmesine çalışılmıştır. Sektöre yönelik teknik bilginin tabana yayılmasında etkin bir rol üstlenen gazete; Osmanlı’dan yeni Türk Devleti’ne geçiş arifesinde, traktör satın almak isteyen okuyucular için adeta bir katalog işlevi görmüş ve traktör bayisi gibi çalışmıştır. Bu bağlamda bu makale, mezkûr gazetede yer alan traktör temalı metinler üzerinden traktör temsillerini incelemektedir. Başka bir ifadeyle, modern traktör teknolojilerinin okuyucuya hangi yaklaşım, yöntem ve içerikle aktarıldığı ve bu uğurda sergilenen performans ortaya konulmaya çalışılmıştır. Çalışmanın yöntemi, sınırları çizilen nüshalardaki metinlerin betimsel analizine dayanmakta; ampirik veriler tarihsel bağlamda bütüncül sentezle yorumlanmaktadır. Bu çalışma ayrıca, basın aracılığıyla Osmanlı’dan Cumhuriyet’e aktarılan teknik ve teorik birikimin tarihsel sürekliliğine dolaylı biçimde işaret etmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Traktör
• Tarımda Makineleşme
• Tarım
• Yeni Ziraat Gazetesi
• Fordson

Destekleyen Kurum

Yok

Etik Beyan

Yok

Teşekkür

Yok

MEKANİK ZİRAAT BEYGİRİ: THE PRESENTATION OF THE TRACTOR AS AN INSTRUMENT OF MODERNIZATION AND DEVELOPMENT IN YENİ ZİRAAT GAZETESİ (1920–1922)

Öz

In the final period of the Ottoman Empire, structural problems such as increased production costs due to prolonged wars, a decrease in agricultural production and labor supply, and a decline in livestock numbers led some media outlets to view mechanization in agriculture as the only solution; tractors were positioned as the dominant element of modernization. Indeed, tractors were represented as symbols of productivity, development, wealth, and modernity through the metaphor of speed and time. In this representation, the Yeni Ziraat Gazetesi played a decisive role; it included extensive content regarding tractors, which it called "mechanical (mihaniki) agricultural horses." These texts—in the form of articles, promotional pieces, and advertisements—contain detailed information regarding the technical, structural, equipment, and performance specifications of tractors manufactured by global companies. The texts, prepared using modern advertising language and rhetorical expressions, aimed to create a perception of need for tractors. The legitimacy of tractors in the agricultural sector was established through historical and sociological analyses found in some writings on the subject. Playing an active role in disseminating technical knowledge about the sector to the masses, the newspaper, on the eve of the transition from the Ottoman Empire to the new Turkish State, acted almost like a catalog for readers wishing to buy tractors, functioning like a tractor dealership. In this context, this article examines the representations of tractors through the tractor-themed texts published in the aforementioned newspaper. In other words, the article attempts to reveal the approaches, methods, and content used to convey modern tractor technologies to the reader, and the performance exhibited in this regard. The article also argues that the technical and theoretical knowledge transferred from the Ottoman Empire to the Republic through the press represents a historical continuity.

Anahtar Kelimeler

• Tractor
• Agricultural Mechanization
• Yeni Ziraat Gazetesi
• Fordson
• Agriculture

Kaynakça

1. "Teşebbüsat-ı Ziraiyye", İktisadiyat Mecmuası, Yıl: 1, Sayı: 40, 19 Kânunusani 1332, s. 6. “Amerikan Fordson Ziraat Traktörü Tecrübeleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 16, 1 Ağustos 1337, arka kapak içi, arka kapak.
2. “Çiftçilikte Çabuk Zengin Olmanın Çaresi”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 11, 1 Mart 1337, s. 16.
3. “Fiat Ziraat Traktörleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 19, 1 Teşrinisani 1337, s. 118-119.
4. “Fiat Ziraat Traktörleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 24, 1 Nisan 1338, s. 218-219.
5. “Fiat Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 20, 1 Kanunuevvel 1337, s. 138-140.
6. “Fiat Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 21, 1 Kanunusani 1338, s. 160-168.
7. “Fordson Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 21, 1 Kanunusani 1338, arka kapak.
8. “Fordson Traktörünü İş Başında Gördünüz mü?”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 17, 1 Eylül 1337, arka kapak içi.

9. “Fordson Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 24, 1 Nisan 1338, arka kapak.
10. “Fordson Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 20, 1 Kanunuevvel 1337, arka kapak.
11. “Fordson Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 23, 1 Mart 1338, numarasız.
12. “Fordson Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 25, 1 Mayıs 1338, arka kapak.
13. “Kletrak (Cletrac) Ziraat Traktörü Üzerine Tecrübe”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 10, 1 Şubat 1337, s. 15-16.
14. “Nazar-ı Dikkate: Saunderson Traktörleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 12, 1 Nisan 1337, s. 14.
15. “Pavesı Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 27, 1 Temmuz 1338, arka kapak içi.
16. “Tank Sisteminde Hanomak Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 21, 1 Kanunusani 1338, arka kapak
17. “Titan Ziraat Traktörü”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 28, 1 Ağustos 1338, ön kapak içi.
18. “Türkiye Büyük Millet Meclisi’nden Ziraat Cemiyeti’ne Varid Olan Telgrafnâme”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, 1 Kanunuevvel 1338, Sayı: 32, s. 113.
19. “Vefa Bey”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 19, 1 Teşrinisani 1337, s. 120.
20. “Ziraat Traktörleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 25, 1 Mayıs 1338, s. arka kapak içi.
21. Ahmed Tevfik, “Makinelerle Ziraat/Anadolu’da Bir ‘Çiftlik Makinist Mektebi’ne İhtiyaç Vardır”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 15, 1 Temmuz 1337, s. 41-42.
22. M. Faik, “Ziraat Nezareti Alat-ı Ziraiye Mütehassısı Faik Bey Tarafından ‘Cletrac’ Traktörü Hakkında Verilen Rapor Suretidir”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 13, 1 Mayıs 1337, s. 18-20.
23. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Motorlu Pulluklar ve Traktörler”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 10, 1 Şubat 1337, ön kapak içi, arka kapak içi, arka kapak.
24. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Motorlu Pulluklar ve Traktörler”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 11, 1 Mart 1337, ön kapak içi, arka kapak içi, arka kapak.
25. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Motorlu Pulluklar ve Traktörler”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 12, 1 Nisan 1337, ön kapak içi, arka kapak içi, arka kapak.
26. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Traktörler 4”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 13, 1 Mayıs 1337, s. 12-14.
27. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Traktörler 5”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 14, 1 Haziran 1337, s. 32-34.
28. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Traktörler 6”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 16, 1 Ağustos 1337, s. 66-68.
29. M. Şükrü, “Avrupa Mektupları: Ziraat Makineleri/Traktörler 7”, Yeni Ziraat Gazetesi, İkinci Sene, Sayı: 18, 1 Teşrinievvel 1337, ön kapak içi, arka kapak içi.
30. Mehmed İsmail “Ziraat Traktörlerini Tanımak 1”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 25, 1 Mayıs 1338, arka kapak içi.
31. Mehmed İsmail, “Ziraat Traktörlerini Tanımak 2”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 26, 1 Haziran 1338, s. 31-32.
32. Mehmed İsmail “Ziraat Traktörlerini Tanımak 3”, Yeni Ziraat Gazetesi, Üçüncü Sene, Sayı: 27, 1 Temmuz 1338, s. 44-45.
33. Oropidi, “Alat-ı Ziraiyye: Ziraatta Harfiyat Makinelerinin Ehemmiyeti / Traktörler”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 1, 1 Mayıs 1336, s. 12-13.
34. Parvus, “1327 Senesinin Ahvâl-i Maliyyesine Bir Nazar”, Türk Yurdu, Cilt: 2, Tanin Matbaası, İstanbul 1328, s. 401-402.
35. Parvus, “Köylüler ve Devlet”, Türk Yurdu, Cilt: 1, Sayı: 9, 9 Mart 1327, s. 262-268.
36. Selanik Mebusu Mehmed Cavid, "Memleketimizin Vesait-i Serveti", Mülkiye, Sayı: 1, 1 Şubat 1324, s. 26-29.
37. Tevfik Halim, “Amerikan (Cletrac) Ziraat Traktörü Tecrübeleri”, Yeni Ziraat Gazetesi, Birinci Sene, Sayı: 12, 1 Nisan 1337, s. 16.
38. “Mechanization of Agriculture as a Factor in Labor Displacement”, Monthly Labor Review, Vol. 33, No. 4 (October, 1931), s. 1-35.
39. Ahmad, Feroz (1986), İttihatçılıktan Kemalizme, İstanbul: Kaynak Yayınları.
40. Alp, Ruhat (2023), Yerli ve Millî Bir Osmanlı Burjuvası: Ermenekli Mehmet Nuri Bey, Konya: Çizgi Kitabevi Yayınları.
41. An Encyclopaedia of The History of Technolology (1990), Edited by İan Mcneil, London: Routledge.
42. Baskıcı, Murat (2003), “Osmanlı Tarımında Makineleşme: 1870 -1914”, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Cilt: 58, Sayı: 1, s. 29-53.
43. Braudel, Fernand (1984), Cıvılızatıon and Capıtalısm 15th-18th Century: The Perspectıve· of The World, Vol. III, Translation From The French By Sian Reynolds, London: Collıns.
44. Demir, Kenan (2014), "Osmanlı’da Ziraat Dergiciliğine Bir Bakış (1880-1923)", Journal of Turkish Studies, Cilt: 9, Sayı: 8, s. 385-400.
45. Demir, Kenan (2023), “Osmanlı Devleti’nde Tarımda Makineleşme ve Basının Rolü”, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Sayı: 77, s. 69-85.
46. Demir, Kenan (2025), “Tanzimat Dönemi Osmanlı Aydınlarının İktisadi Düşünceleri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 35, Sayı: 3, s. 973-992.
47. Eldem, Vedat (1994), Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomisi, Ankara: TTK.
48. Glastonbury, Jim (2009), The Ultimate Guide to Tractors, New York: Chartwell Books.
49. Gökalp, Ziya (1969), Türkçülüğün Esasları, İstanbul: Varlık Yayınları.
50. Güran; Tevfik (2014), 19. Yüzyılda Osmanlı Ekonomisi Üzerine Araştırmalar, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
51. Hohman, Cletus (2001), Classic Farm Tractors: An Album of Favorite Farm Tractors From 1900-1970, USA: Voyageur Press.
52. Mardin, Şerif (1994), Jön Türklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908, İstanbul: İletişim Yayınları.
53. Mardin, Şerif (1996), Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu, İstanbul: İletişim Yayınları.
54. Memiş, Şefik (2025), “Osmanlı’da Tarımsal Girişimcilik Oluşturma Çalışmaları (1880-1914)”, İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 24, (Özel Sayı), s. 48-66.
55. Olmstead, Alan L. and Rhode, Paul W. (2001), “Reshaping the Landscape: The Impact and Diffusion of the Tractor in American Agriculture, 1910-1960”, The Journal of Economic History, Vol. 61, No. 3, s. 663-698.
56. Pripps, Robert N. and Morland, Andrew (1995), Ford&Fordson Tractors, USA: Motorbooks International Publishers&Wholesalers.
57. Quataert, Donald (2006), “19. Yüzyıla Genel Bakış: Islahatlar Devri 1812-1914”, Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomik ve Sosyal Tarihi 1600-1914 (içinde), Cilt: 2, Editörler: Halil İnalcık ve Donald Quataert, İstanbul: Eren Yayıncılık, s. 885-1051.
58. Rasmussen, Wayne D. (1982), "The Mechanization of Agriculture", Scientific American, Vol. 247, No. 3, s. 76-89.
59. Şanda, Hüseyin Avni (1970), Reaya ve Köylü, İstanbul: Habora Kitabevi Yayınları.
60. Toprak, Zafer (1995), İttihat-Terakki ve Devletçilik, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
61. Toprak, Zafer (2017), Türkiye’de Milli İktisat (1908-1918), İstanbul: Doğan Kitap.
62. Wik, Reynold M. (1964), “Henry Ford's Tractors and American Agriculture”, Agricultural History, Vol. 38, No. 2, s. 79-86.
63. Wik, Reynold M. (1962), “Henry Ford's Science and Technology for Rural America”, Technology and Culture, Vol. 3, No. 3, s. 247-258.
64. Tate, Robert, “The Early Years of Ford Tractors (1907-1961)”, https://www.motorcities.org/story-of-the-week/2017/the-early-years-of-ford-tractors-1907-1961, Erişim Tarihi: 04.01.2024.
65. “The History Of Fiat”, https://www.autosprintchicago.com/blog/the-history-of-fiat, erişim tarihi: 06.01.2024.