TÜRK DİPLOMATİK ARŞİV BELGELERİNE GÖRE BALKAN PAKTI VE JOSİP BROZ TİTO’NUN TÜRKİYE ZİYARETİ (1953-1954)

Öz

İkinci Dünya Savaşı’nın ardından ortaya çıkan iki kutuplu uluslararası sistem, Balkanlar’ın jeopolitik önemini artırarak bölgeyi büyük güç rekabetinin hassas sahalarından biri haline getirmiştir. Bu çalışma, 1953 tarihli Balkan Paktı ile 1954 yılında Yugoslavya Devlet Başkanı Josip Broz Tito’nun, Türkiye’ye gerçekleştirdiği resmî ziyaret arasındaki siyasal ve diplomatik ilişkiyi incelemektedir. Araştırmanın temel amacı, NATO üyesi Türkiye ile bunun dışında kalan sosyalist Yugoslavya arasında gelişen yakınlaşmanın hangi stratejik koşullar doğrultusunda ortaya çıktığının ortaya konulmasıdır. Çalışma, Soğuk Savaş döneminde Balkanlar’daki güvenlik dengelerinin yeniden oluşumunda bu ilişkilerin oynadığı rolü değerlendirmesi bakımından önem taşımaktadır. Araştırmada tarihsel ve diplomatik analiz yöntemi benimsenmiştir. Çalışma ağırlıklı olarak, Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı’na bağlı Türk Diplomatik Arşivi’nde bulunan yazışmalar, raporlar ve diplomatik belgeler üzerine kurulmuştur. Ankara ile Belgrad arasında gerçekleştirilen resmî yazışmalar çalışmanın temel birincil kaynak grubunu oluşturmuştur. Bunun yanı sıra, dönemin basını ile Balkan politikası ve NATO konularına ilişkin akademik literatür, çalışmanın değerlendirme sürecine katkı sunmuştur. Çalışmada elde edilen bulgular, Yugoslavya’nın 1948 yılında Sovyet Rusya blokundan kopuşunun Balkanlar’daki güç dengelerinde önemli bir dönüşüm yarattığını göstermektedir. Yugoslavya Josip Broz Tito yönetiminin, NATO’ya katılmaksızın Batı ile güvenlik temelli ilişkiler geliştirme arayışı, Türkiye ve Yunanistan ile yürütülen diplomatik görüşmeler aracılığıyla yapısal bir nitelik kazanmıştır. 28 Şubat 1953 tarihli Ankara Antlaşması bu sürecin sonucu olmuştur. Türkiye’nin Sovyet Rusya baskısı karşısında Balkan güvenliğini güçlendirme arayışı ile Yugoslavya’nın özerk dış politika anlayışı ortak bir stratejik zemin oluşturmuştur. 1954 yılında Tito’nun Türkiye’ye gerçekleştirdiği resmî ziyaret, bu iş birliğini siyasal açıdan pekiştiren önemli bir diplomatik adımdır. Ankara’da yapılan görüşmelerde Balkan Paktı’nın savunma niteliği vurgulanmış, uluslararası gelişmeler ile Avrupa güvenliği kapsamlı biçimde değerlendirilmiştir. Balkan Paktı, bölgesel barış ve istikrarı sürdürmeyi amaçlayan stratejik bir güvenlik düzenlemesi olarak ortaya çıkmıştır. Tito’nun Türkiye ziyareti, Türkiye ile Yugoslavya arasındaki güven ilişkisini derinleştiren bir diplomatik girişim niteliği taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Josip Broz Tito
• Balkan Paktı
• Ankara Antlaşması
• Türkiye-Yugoslavya İlişkileri
• Bağlantısızlar Hareketi

ACCORDING TO TURKISH DIPLOMATIC ARCHIVES THE BALKAN PACT AND JOSIP BROZ TITO’S VISIT TO TURKEY (1953-1954)

Öz

The geopolitical significance of the Balkans was heightened by the bipolar international system that emerged in the aftermath of World War II, thereby transforming the region into a pivotal theatre of great power competition. The present study examines the political and diplomatic relationship between the 1953 Balkan Pact and Yugoslav President Josip Broz Tito's official visit to Turkey in 1954. The primary objective of the research is to identify the strategic conditions under which the rapprochement between NATO member Turkey and non-NATO socialist Yugoslavia emerged. The study is of significance in that it assesses the role these relations played in the reconfiguration of security balances in the Balkans during the Cold War. The research methodology employed a historical and diplomatic analysis approach. The study is primarily based on correspondence, reports and diplomatic documents found in the Turkish Diplomatic Archive, which is affiliated with the Presidency of the State Archives of the Republic of Turkey. The present study utilises official correspondence between Ankara and Belgrade as its primary source material. Moreover, the press of the era and academic literature on Balkan politics and NATO issues have contributed to the study's evaluation process. The findings of this study indicate that Yugoslavia's breakaway from the Soviet bloc in 1948 brought about a significant transformation in the balance of power in the Balkans. The administration of Josip Broz Tito in Yugoslavia pursued the development of security-based relations with the West without joining NATO. This objective was pursued through diplomatic negotiations conducted with Turkey and Greece, which assumed a structural character. The Ankara Agreement of 28 February 1953 was the result of this process. Turkey's endeavours to bolster Balkan security in the face of mounting Soviet pressure, coupled with Yugoslavia's independent foreign policy stance, converged on a shared strategic foundation. Tito's official visit to Turkey in 1954 was a significant diplomatic step that had a considerable impact on the political landscape.

Anahtar Kelimeler

• Josip Broz Tito
• Balkan Pact
• Ankara Agreement
• Turkey-Yugoslavia Relations
• Non-Aligned Movement

Kaynakça

1. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı, Dışişleri Bakanlığı Türk Diplomatik Arşivi (TDA):
2. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44023, Dosya No:208463, Belge No:131, (03.01.1953).
3. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44023, Dosya No:208463, Belge No:130, (12.01.1953).
4. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No: 44132, Dosya No:209300, Belge No:25, (17.01.1953).
5. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44015, Dosya No:208402, Belge No:2, (17.01.1953).
6. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208072, Belge No:62, (31.01.1953).
7. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208072, Belge No:69, (02.02.1953).
8. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208072, Belge No:11, (19.02.1953).

9. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208072, Belge No:7, (27.02.1953).
10. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208071, Belge No:134, (25.03.1953).
11. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208071, Belge No:119, (26.03.1953).
12. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44037, Dosya No:208168, Belge No:19, (30.03.1953).
13. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208071, Belge No:110, (12.04.1953).
14. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:58, (14.05.1953).
15. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:56, (23.05.1953).
16. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44026, Dosya No:208071, Belge No:21, (16.07.1953).
17. TDA, Fon Kodu:541, Kutu No:44180, Dosya No:209471, Belge No:7, (03.09.1953).
18. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:54, (07.09.1953).
19. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:53, (08.09.1953).
20. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:51, (19.09.1953).
21. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:100, (27.01.1954).
22. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44140, Dosya No:208956, Belge No:199, (27.01.1954).
23. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No: 209199, Belge No:47, (26.03.1954).
24. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:40, (03.04.1954).
25. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:36, (06.04.1954).
26. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44036, Dosya No:208529, Belge No:69, (13.04.1954).
27. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:26, (14.04.1954).
28. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:76, (15.04.1954).
29. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44133, Dosya No:207555, Belge No:10, (16.04.1954).
30. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44036, Dosya No:208529, Belge No:72, (16.04.1954).
31. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No: 209199, Belge No:14, (17.04.1954).
32. TDA, Fon Kodu:556, Kutu No:44721, Dosya No:215146, Belge No:59, (20.04.1954).
33. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:63, (20.04.1954).
34. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:67, (20.04.1954).
35. TDA, Fon Kodu: 585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:74, (22.04.1954).
36. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:68, (23.04.1954).
37. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44161, Dosya No:209119, Belge No:270, (24.04.1954).
38. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44161, Dosya No:209119, Belge No:273, (30.04.1954).
39. TDA, Fon Kodu:556, Kutu No:44721, Dosya No:215146, Belge No:59, (30.04.1954).
40. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:70, (04.05.1954).
41. TDA, Fon Kodu:585, Kutu No:44120, Dosya No:209199, Belge No:62, (04.05.1954).
42. ERTAN, Temuçin Faik, Bahattin Demirtaş (2022), Türkiye’yi Ziyaret Eden Yabancı Devlet Adamlarının Ankara Günleri (1923-1960), Koç Üniversitesi Vekam Yayınları Araştırma Dizisi, Ankara.
43. HOBSBAWM, Eric (2015), Kısa 20. Yüzyıl, 1914-1991 Aşırılıklar Çağı, Everest Yayınları, İstanbul.
44. SOYSAL, İsmail (1991), Türkiye’nin Uluslararası Siyasal Bağıtları (1945-1990), Cilt:II, Türk Tarih Kurumu, Ankara,
45. TİTO, Josip Broz (1962), Selected Works on the People’s War of Liberation, Jugoslavija Publishing House, Belgrad.
46. AKANDERE, Osman (2003), “20-26 Ekim 1931 Tarihlerinde İstanbul’da Toplanan İkinci Balkan Konferansı ve Sonuçları”, Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, Sayı:14, s.249-298.
47. BUDAK, Muhsin Ertürk (2026), “Demokrat Parti Döneminde Türk Dış Politikasında Denge Arayışı: Balkan Paktı ve Stocia Planı Örneği”, Belgi, Sayı:31, s.275-297.
48. ÇİMENLİ, Şakire (2024), “Balkan Paktı ve Balkan İttifakı Evresinde Balkanlarda Zirve Diplomasisi (1952-1954)”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt:40, Sayı:110, s.641-682.
49. DEMİR, Hakan (2023), “Yugoslavya-Sovyetler Birliği ya da Tito-Stalin Çatışması (1948)”, Vakanüvis- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi, Cilt:8, Sayı:2, s.1365-1399.
50. DRAGİŠİC, Petar (2020), “Walking a Tightrope: Tito’s Regional Ambitions and the Cominform Resolution”, The Tito-Stalin Split: 70 Years After, (Edited by Tvrtko Jakovina, Martin Previšić), University of Zagreb, Faculty of Humanities and Social Sciences, FF Press, Zagreb, s.33-43.
51. DUMAN, Önder (2009), “Atatürk Döneminde Balkan Göçmenlerinin İskân Çalışmaları (1923-1938)”, Atatürk Yolu Dergisi, Cilt: 11, Sayı:43, s.473-490.
52. EYİCİL, Ahmet (2004), “Atatürk Devrinde Türkiye’nin Balkan Politikası”, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, Cilt:20, Sayı:59, s.335-367.
53. İNAN, Afet (1968), “Balkan Antantı (1934)”, Belleten, Cilt:32, Sayı:126, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, s.285-292.
54. KAHRAMANYOL, Mustafa (2016), Fahriye Emgili, “Tito ve Balkan Siyaseti”, Avrasya Etüdleri, Cilt:50, Sayı:2, s.315-349.
55. ÖZGİRAY, Ahmet (1999), “Türkiye-Yugoslavya İlişkileri (1920-1938)”, Tarih İncelemeleri Dergisi, Cilt:14, Sayı:1, s.11-24.
56. PEROVİĆ, Jeronim (2011), “Josip Broz Tito”, Mental Maps in the Early Cold War Era, 1945-1968, (Edited by Jonathan Wright Steven Casey), Palgrave Macmillan, Basingstoke, s.135-152.
57. YERKÖY, Samet (2025), “Kült Liderliği ve Görsel Medya: Komünist Batı Balkanlarda Josip Broz Tito ve Enver Hoca’nın Mirası”, Trakya Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt:15, Sayı:29, s.111-134.
58. Süreli Yayınlar
59. “Ankara’da Müzakereler Başladı”, Akşam, 14 Nisan 1954.
60. “Balkanlarda Uyum”, The Washington Post, 22 Nisan 1954.
61. “Fuat Köprülü Dün Gece Belgrad’a Gitti”, Zafer, 19 Ocak 1953.
62. “Mareşal Tito İle Ankara’da Yapılacak Müzakereler”, Milliyet, 10 Nisan 1954.
63. “Mareşal Tito’yu İstanbul’da Köprülü Karşılayacak”, Vatan, 11 Nisan 1954.
64. “Mareşal Tito Dün Türkiye’ye Geldi”, Ant, 13 Nisan 1954.
65. “Mareşal Tito Ankara’da Merasimle Karşılandı”, Milliyet, 13 Nisan 1954.
66. “Mareşal Tito Pazartesi Günü İstanbul’a Geliyor”, Akşam, 9 Nisan 1954.
67. “Mareşal Tito Ankara’ya Gitti”, Akşam, 12 Nisan 1954.
68. “Mareşal Tito İstanbul’da”, Vatan, 12 Nisan 1954.
69. “Mareşal Tito Bu Sabah Anıt-Kabri Ziyaret Etti”, Akşam, 13 Nisan 1954.
70. “Mareşal Tito Yarın Sabah Ankara’dan Dönmüş Olacak”, Akşam, 15 Nisan 1954.
71. “Mareşal Tito Bu Gece Şehrimize Geliyor”, Milliyet, 15 Nisan 1954.
72. “Mareşal Tito, Dün Harp Okulunu Ziyaret Etti”, Vatan, 15 Nisan 1954.
73. “Mareşal Tito Bugün Şehrimize Geliyor”, Milliyet, 16 Nisan 1954.
74. “Mareşal Tito ve Bayar Ankara’dan Geldiler”, Vatan, 17 Nisan 1954.
75. “Mareşal Tito Bu Sabah Hareket Etti”, Akşam, 18 Nisan 1954.
76. “Mareşal Tito Bugün Şehrimizden Ayrılıyor”, Akşam, 18 Nisan 1954.
77. “Mareşal Tito Bugün Türkiye’den Ayrılıyor”, Vatan, 18 Nisan 1954.
78. “Mareşal Tito, Harp Tehlikesi Uzaklaşmıştır, Diyor”, Vatan, 27 Nisan 1954.
79. “Mareşal Tito’nun Teberrüü”, Akşam, 19 Nisan 1954.
80. “Mareşal Tito Dün Sabah Memleketimizden Ayrıldı”, Milliyet, 19 Nisan 1954.
81. “Ml. Tito, Bayar’la Birlikte Bugün İstanbul’a Geliyor”, Vatan, 16 Nisan 1954.
82. “Mrş. Tito 12 Nisan’da Türkiye’ye Gelecek”, Anadolu, 9 Nisan 1954.
83. “Mrşl. Tito Türkiye’ye Hareket Etti”, Vatan, 9 Nisan 1954.
84. “Mrl. Tito, İstanbul’dan Yugoslavya’ya Gitti”, Vatan, 19 Nisan 1954.
85. “Mrş. Tito Türkiye Yolunda”, Anadolu, 10 Nisan 1954.
86. “Slav-Türk İlişkileri Tito’yu Memnun Etti”, Baltimore Sun, 21 Nisan 1954.
87. “Tito’nun Konuşması”, Demokrat İzmir, 14 Nisan 1954.
88. “Tito’nun Bize Dair Demeci”, Ulus, 23 Ocak 1953.
89. “Tito, Silâhlı Sulh Safhasındayız, Dedi”, Vatan, 4 Nisan 1954. “Tito Pazartesi Günü Şehrimize Geliyor”, Milliyet, 9 Nisan 1954.
90. “Tito, Ankara’da Törenle Karşılandı”, Vatan, 13 Nisan 1954.
91. “Tito Seyahatinin Gayesinin İşbirliği Olduğunu Söyledi”, Vatan, 10 Nisan 1954.
92. “Tito 1939’da İstanbul’da İdi”, Akşam, 17 Nisan 1954.
93. “Tito ve Türkler Savunma Planlarında Birleşiyor”, The Washington Post, 22 Nisan 1954.
94. “Tito, Türkiye ile Paktı Genişletiyor”, Philadelphia Inquirer, 22 Nisan 1954.
95. “Tito, Türkiye’den Pakt Taahhüdüyle Döndü”, Chicago Tribune, 22 Nisan 1954.
96. “Tito Türklerle İttifaka Katılmayı Kabul Etti”, Baltimore News-Post, 16 Nisan 1954.
97. “Tito ve Türkler Müttefik Oluyor”, New York Herald Tribune, 16 Nisan 1954.
98. “Tito ve Türkler Balkan Antlaşmasını Askerî Pakta Dönüştürme Konusunda Anlaştı”, New York Times, 16 Nisan 1954.
99. “Tito, İlişkileri Güçlendirmek Amacıyla Ankara’da”, New York Times, 13 Nisan 1954.
100. “Trieste Anlaşması Konusunda Kazanç Görülüyor”, The New York Times, 18 Nisan 1954.
101. “Türk-Yugoslav Siyasî Görüşmeleri Başladı”, Milliyet, 14 Nisan 1954.
102. “Türk-Yugoslav Görüşmesi Başladı”, Vatan, 14 Nisan 1954.
103. “Türk-Slav Paktı Yunanistan’a Cazip Geliyor”, Richmond Times Dispatch, 17 Nisan 1954.
104. “Türklerin, Tam Kapsamlı Bir Balkan Paktını Engellediği Söyleniyor”, New York Times, 14 Nisan 1954.
105. “Üçlü Pakt Tam Bir Askerî İttifak Haline Getiriliyor”, Akşam, 16 Nisan 1954.
106. “Üçlü İttifak Müzakereleri Mareşal Tito’nun Haziran’da Atina’yı Ziyaretinden Sonra Başlayacak”, Akşam, 17 Nisan 1954.
107. “Yunanistan’ın Türkler Ve Yugoslavlarla Birlikte Kurduğu Askerî Pakt”, New York Herald Tribune, 17 Nisan 1954.
108. “Yugoslavya Ve Türkiye İttifakı Güçlendiriyor”, Philadelphia Bulletin, 16 Nisan 1954.
109. İŞYAR, Levent (2005), Containing Tito: U.S. and Soviet Policies Towards Yugoslavia and the Balkans, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), The Institute of Economics and Social Sciences of Bilkent University, Ankara.
110. ÖZTÜRK, Mehmet (2022), Tito Dönemi Türkiye-Yugoslavya İlişkileri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Karabük Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Karabük.
111. YILMAZ, Süleyman (2019), 1950-1960 Yılları Arasında Türkiye Cumhuriyeti-Yugoslavya İlişkileri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Trakya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Edirne.