BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI’NDA OSMANLI IRAK’INA DAİR BİR RAPOR: SORUNLAR, TARAFLAR VE TANIKLAR

Birinci Dünya Savaşında (1914-1918) Irak, Osmanlı Devleti için İngiliz işgaline karşı bir savunma cephesiydi. Savaşta aynı anda birçok cephede savaşılmasının yarattığı askeri koşulların yanı sıra Irak’ın kendisine has sosyo-kültürel yapısı, Osmanlı kuvvetlerini büyük zorluklarla karşı karşıya bırakıyordu. Bu aşamada 1916 tarihli “Irak ahvâl ve idâre-i umûmîyesi” başlığıyla Osmanlı jandarma müfettişi tarafından yazılan bir rapor hem cephede hem cephe gerisinde Irak’ta yaşanılanlara dair değerli veriler sunmaktadır. Bilhassa, Bağdat ve Basra çevresindeki gelişmelere odaklanan raporda, Irak cephesindeki askeri durum, bölgenin aşiret, mezhep ve inanç temalı sosyo-kültürel yapısı, Arap toplumunun savaştaki tutumlarına, bir devlet olarak Osmanlı’nın varlığı ve halkla kurduğu ilişki tarzına dair bilgiler verilmekte, tespitler yapılmakta ve çözümler önerilmektedir. Dönemin bir tanığının gözlem ve tespitlerini içermesi bakımından rapor, savaşın gölgesindeki Osmanlı Irak’ının bir kesitini vermektedir. Ancak özellikle taraflı biri olarak Osmanlı müfettişi tarafından yazılan ve belli sınırlılıklara sahip olan bir rapora sadece odaklanarak yapılacak saptamalar, birçok faktörün ıskalanmasına neden olabilir. Sonuç olarak, makalede savaş süreci Irak’ına dair diğer tanıkların görüş ve gözlemleri, Osmanlı arşiv kaynakları ve güncel literatürden faydalanarak bu raporun sunduğu bilgiler analiz edilecek, sorular sorulacak ve cevaplar aranacaktır. Bu bağlamda, taraflar olarak Osmanlı ve İngiltere’nin Irak’a dönük hamlelerine ve savaşın önemli bir aktörü olarak Iraklıların pozisyonlarına dair çıkarımlar yapılmıştır.

In the First World War (1914-1918), Iraq was a defensive front line for the Ottoman Empire against the British invasion. In addition to the military conditions created by fighting on many fronts at the same time in the war, Iraq's specific socio-cultural structure faced the Ottoman forces with great difficulties. At this stage, a report written by the Ottoman gendarme inspector with the title “Irak ahvâl ve idâre-i umûmîyesi” (general conditions and administration of Iraq) dated 1916 provides valuable data on what happened in Iraq both on the front line and behind the front line. In particular, the report focused on the developments around Baghdad and Basra, gives information about the military situation on the Iraq front line, the tribal, sectarian and faith-themed socio-cultural structure of the region, the attitudes of the Arab society in the war, the existence of the Ottoman Empire as a state and its relationship with the public, makes determinations and proposes solutions. In terms of including the observations and determinations of a witness of the period, the report gives a cross-section of Ottoman Iraq in the shadow of the war. However, detections to be made by focusing only on a report written by the Ottoman inspector as a specially sided person and having certain limitations may cause many factors to be missed. As a result, in the article, the information presented by this report will be analyzed, questions will be asked and answers will be sought by making use of the opinions and observations of other witnesses about the war process Iraq, Ottoman archive sources and current literature. In this context, inferences have been made about the moves of the Ottomans and England as parties towards Iraq and the positions of the Iraqis as an important actor in the war.