Bibliometric Analysis of Communication Studies on News and Discourse

Öz

In the field of communication studies, the conceptualisation of news as discourse and discourse as a medium through which the social can be understood, the recognition that news does not merely convey meaning but actively produces it, and the acknowledgement that meaning is not static but evolves, have stimulated numerous epistemological and methodological discussions in the context of news and discourse. These discussions have generated a large body of literature. Identifying the literature's shortcomings, concentrations, problems, contradictions, and changes is important and necessary for understanding past, present and future studies. This research aims to examine the distribution of communication studies on news and discourse and changes in this distribution. For this purpose, the National Dissertation Centre and 11 communication journals were scanned. The distribution and evolution of 587 dissertations and articles on news and discourse were studied using the method of bibliometric analysis according to the year of publication, the institutional identity of the researcher, the subject, the research design, the method and the theoretical approach. As a result of the review, it was found that the discourse that has been studied in news research in Turkey since 1990 has received more attention through the issues of identity, international relations, military intervention/war, elections and referendums; social classes, propaganda and conceptual discussions have been studied less, and researchers need to focus on these issues. While there is a dominance of Critical Discourse Analysis, especially van Dijk's approach, in the distribution of methods, the fact that critical approaches are not adopted to the same extent theoretically points to an important contradiction and problem.

Anahtar Kelimeler

• Discourse
• News
• Communication Studies
• Critical Discourse Analysis/Studies (CDA)
• Bibliometric Analysis

Haber ve Söylem Konulu İletişim Çalışmalarının Bibliyometrik Analizi

Öz

İletişim araştırmalarında haberin söylem, söylemin de toplumsalın okunabileceği bir mecra şeklinde görülmesi, haberin anlamı aktaran değil kazandıran ya da üreten olduğu kabulü, anlamın ise sabit kalmadığı ve değişen yapıda olduğu anlayışı, haber ve söylem bağlamında epistemolojik ve metodolojik olarak çeşitli tartışmalara neden olmuş ve geniş bir literatürün oluşmasını sağlamıştır. Söz konusu literatürün eksikliklerini, yoğunlaşmalarını, sorunlarını, çelişkilerini ve değişimlerini görmek hem geçmişi ve şimdiyi anlamak hem de gelecekte yapılacak çalışmalar için önemli ve gereklidir. Bu araştırmada da haber ve söylem konulu iletişim çalışmalarının dağılımlarını ve bu dağılımlardaki değişimleri incelemek amaçlanmıştır. Bu amaç için Ulusal Tez Merkezi ile 11 iletişim dergisi taranmış, ulaşılan 587 haber ve söylem konulu tez ve makalenin yayımlandığı yıla, araştırmacının kurumsal kimliğine, konusuna, araştırma desenine, yöntemine ve kuramsal yaklaşımına göre nasıl dağılım ve değişim gösterdiğine bibliyometrik analiz yöntemiyle bakılmıştır. İnceleme sonucunda Türkiye’deki haber araştırmalarında 1990’da çalışılmaya başlanan söylemin daha çok kimlik, uluslararası ilişkiler, askeri müdahale/savaş, seçim ve referandum konuları üzerinden ilgi gördüğü; toplumsal sınıflar, propaganda ve kavramsal tartışmaların geri planda kaldığı ve araştırmacıların bu konulara yönelmesi gerekliliği ortaya çıkmıştır. Yöntem dağılımlarında ise Eleştirel Söylem Çözümlemelerinin ve özellikle van Dijk’ın yaklaşımının baskınlığı söz konusuyken eleştirel yaklaşımların kuramsal olarak aynı oranda benimsenmemesi önemli bir çelişkinin ve sorunun olduğuna işarettir.

Anahtar Kelimeler

• Söylem
• Haber
• İletişim Araştırmaları
• Eleştirel Söylem Çözümlemesi/Çalışmaları (ESÇ)
• Bibliyometrik Analiz

Teşekkür

Metin içi dipnotta da belirtilmiştir. Bu makale Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Gazetecilik Anabilim Dalı’nda tamamlamış olduğum “Haber Araştırmalarında Söylem: Sorunsallar, Teoriler ve Çözümlemeler” başlıklı doktora tezimin bir bölümünün tekrar düzenlenmiş halidir. Tez sürecinde verdiği destekler için danışmanım Doç. Dr. Çağla Kubilay’a teşekkür etmek isterim.

Kaynakça

1. Al, U. (2008). Türkiye'nin bilimsel yayın politikası: atıf dizinlerine dayalı bibliyometrik bir yaklaşım [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
2. Althusser, L. (2000). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları (Y. Alp ve M. Özışık, Çev.). İletişim Yayınları.
3. Atabek, Ü. ve Atabek, G. Ş. (2019). Türkiye’de gazetecilik literatürü: 1992-2018 yılları arasında yayımlanmış makaleler üzerine bir inceleme. Akdeniz Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 31, 710-732. https://doi.org/10.31123/akil.534400
4. Ateş, E. K. (2016). Bir bilim dalı olarak iletişim bilimleri alanının Türkiye'deki konusal kapsam analizi. The Journal of Academic Social Science Studies, 51(3), 217-228. https://doi.org/10.9761/JASSS3692
5. Broadus, R. N. (1987). Early approaches to bibliometrics. Journal of the American Society for Information Science, 38(2), 127-129.
6. Çam, Ş. (2006). Medya çalışmalarında ideoloji yaklaşımlarına ilişkin epistemolojik ve yöntemsel sorunlar [Yayımlanmış Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Çelebi, A. (1990). Söylem çözümlemesi: gazetelerin 'haber' oluşturma ve 'gündem' belirleme işlevlerine eleştirel bir yaklaşım [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
8. Çilingir, A. (2017). İletişim alanında içerik analizi yöntemi kullanılarak yapılan yüksek lisans ve doktora tezleri üzerine bir inceleme. Akademia, 5(1), 148-160. http://dergipark.gov.tr/erciyesiletisim/issue/27688/291891

9. Dağtaş, B. (1992). Structure of foreign news in Turkish popular and opinion papers (Application of discourse analysis methodology on the basis of news portrayal of "Malta Summit") [Yüksek Lisans Tezi, Orta Doğu Teknik Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
10. Davulcu, E. ve Mazıcı, E. T. (2018). İletişim araştırmalarında 2006-2016 yılları arasında yapılan doktora tezlerine ilişkin bir durum değerlendirmesi. Karadeniz Teknik Üniversitesi İletişim Fakültesi Elektronik Dergisi, 5(15), 55-73.
11. Diodato, V. P. (2012). Dictionary of bibliometrics. Routledge. https://books.google.com.tr/books?hl=tr&lr=&id=mXuxJ9QMgJcC&oi=fnd&pg=PR1&dq=Dictionary+of+Bibliometrics&ots=GMOZaaPzXz&sig=Ryqs3ntXdrR1HvKY31-0surWyyc&redir_esc=y#v=onepage&q=Dictionary%20of%20Bibliometrics&f=false
12. Donohue, J. C. (1972). A bibliometric analysis of certain information science literature. Journal of the American Society for Information Science, 23(5), 313-317. https://doi.org/10.1002/asi.4630230506
13. Dursun, Ç. (2004). Türkiye'de haber ve habercilik çalışmalarının genel bir değerlendirmesi: 1980-2003. İçinde Ç. Dursun (Ed.), Haber, hakikat ve iktidar ilişkisi (ss. 89 - 147). Elips Kitap.
14. Dursun, Ç. (2007). Eleştirel söylem çözümlemesi. İçinde A. Cevizci (Ed.), Felsefe ansiklopedisi (Cilt 5, ss. 335-344). Nobel Yayınevi. Ertan-Keskin, Z. (2004). Türkiye'de haber incelemelerinde van Dijk yöntemi. İçinde Ç. Dursun (Ed.), Haber, hakikat ve iktidar ilişkisi (ss. 391-406). Elips Kitap.
15. Etike, Ş. (2018). İletişim çalışmaları ve yöntembilim: eleştirel bilgi üretimi üzerine bir araştırma [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
16. Fairclough, N. ve Wodak, R. (1997). Critical discourse analysis. İçinde T. A. van Dijk (Ed.), Discourse studies: a multidisciplinary introduction (Cilt 2, ss. 258-284). Sage.
17. Foucault, M. (2005). Özne ve iktidar (I. Ergüden ve O. Akınbay, Çev.; F. Keskin, Ed.). Ayrıntı Yayınları.
18. Garfield, E. (2009). From the science of science to scientometrics visualizing the history of science with histcite software. Journal of Informetrics, 3(3), 173-179. https://doi.org/10.1016/j.joi.2009.03.009
19. Gramsci, A. (1986). Hapishane defterleri (K. Somer, Çev.). Onur Yayınları.
20. Guillem, S. M. ve Toula, C. M. (2018). Critical discourse studies and/in communication: theories, methodologies, and pedagogies at the intersections. Review of Communication, 18(3), 140-157. https://doi.org/10.1080/15358593.2018.1480793
21. İnceoğlu, Ç. (2014). Türkiye’de sinemayı konu alan doktora tezleri üzerine bibliyometrik bir çözümleme. Galatasaray Üniversitesi İletişim Dergisi, 21, 31-50. https://doi.org/10.16878/gsuilet.96674
22. Kubilay, Ç. (2021). Türkiye’de iletişim çalışmaları alanında eleştirel söylem çözümlemeleri: lisansüstü tezler üzerine bir inceleme. Türkiye İletişim Araştırmaları Dergisi, 38, 455- 476. https://doi.org/10.17829/turcom.934545
23. Kubilay, Ç. ve Ova, N. (2022). Türkiye’de sosyal medya ve gazetecilik literatürü: hakemli dergi makaleleri üzerine bibliyometrik bir analiz. Yeni Medya, 12, 117-139. https://doi.org/10.55609/yenimedya.1096527
24. Kubilay, Ç., Ova, N. ve Ceyhan, Ç. (2023). Türkiye’de medya ve kadın konulu çalışmalar üzerine bir değerlendirme. İçinde Ç. Kubilay ve N. Ova (Ed.), İki binli yıllarda medya ve kadın (ss. 9-50). Paradigma Akademi.
25. Kubilay, Ç. ve Pelivan, M. (2025). Prof. Dr. Oya Tokgöz ile Türkiye’de iletişim eğitimi ve araştırmaları üzerine bir söyleşi. İçinde M. Pelivan ve Ç. Kubilay (Ed.), İletişim araştırmalarını anlamak (ss. 15-21). Nika Yayınevi.
26. Laclau, E. (1998). Söylem (M. Küçük, Çev.). İçinde V. Hacıkadiroğlu (Ed.), Felsefe tartışmaları (23. Kitap) (ss. 162-169). Panorama.
27. Laclau, E. ve Mouffe, C. (1992). Hegemonya ve sosyalist strateji. Birikim Yayınları.
28. Lancaster, F. W. (1991). Bibliometric methods in assessing poductivity and impact of research. Sarada Ranganathan Endowment for Library Science.
29. Lawani, S. M. (1981). Bibliometrics: its theoretical foundations methods and applications. Libri, 31(1), 294-315.
30. Nicholas, D. ve Ritchie, M. (1978). Literature and bibliometrics. Clive Bingley.
31. Okubo, Y. (1997). Bibliometric indicators and analysis of research systems: methods and examples. OECD Science Technology and Industry Working Papers 1997/01, OECD Publishing.
32. Osareh, F. (1996). Bibliometrics, citation analysis and co-citation analysis: a review of literature I. Libri, 46, 149-158.
33. Özinönü, A. K. (1970). Growth in Turkish positive basic sciences, 1933-1966. Middle East Technical University.
34. Pelivan, M. (2019). Gazete haberlerini konu alan yüksek lisans tezlerine dair bibliyometrik bir analiz. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 119-148. https://doi.org/10.18037/ausbd.668631
35. Pelivan, M. (2023). Gazete haberlerini konu alan yüksek lisans tezlerinde “ideoloji”. Kültür ve İletişim, 26(51), 74-107. https://doi.org/10.18691/kulturveiletisim.1183337
36. Pelivan, M. (2025a). İletişim araştırmalarında anahtar bir kavram: “Söylem”. İçinde M. Pelivan ve Ç. Kubilay (Ed.), İletişim araştırmalarını anlamak (ss. 117-134). Nika Yayınevi.
37. Pelivan, M. (2025b). İletişim araştırmalarında eleştirel söylem çözümlemesi: konular, amaçlar ve cevap aranan sorular. İçinde M. Pelivan ve Ç. Kubilay (Ed.), İletişim araştırmalarını anlamak (ss. 235-252). Nika Yayınevi.
38. Pelivan, M. (2026). İletişim araştırmalarında bir “yöntem” olarak eleştirel söylem çözümlemesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28(1), 279- 313. https://doi.org/10.16953/deusosbil.1641850
39. Pelivan, M. ve Kubilay, Ç. (2025). Lisansüstü tezler bağlamında Türkiye’de iletişim araştırmaları. İçinde M. Pelivan ve Ç. Kubilay (Ed.), İletişim araştırmalarını anlamak. (ss. 51-72). Nika Yayınevi.
40. Pritchard, A. (1969). Statistical bibliography or bibliometrics? Journal of Documentation, 25(4), 348-349. https://www.emeraldinsight.com/toc/jd/25/4
41. Sengupta, I. N. (1992). Bibliometrics, informetrics, scientometrics and librametrics: an overview. Libri, 42, 75-98.
42. Seyhan, D. (2002). Türkiye'deki iletişim araştırmalarında eğilimler: Yüksek lisans tez çalışmaları üzerine bir inceleme [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
43. Şimşek, A. (2015). İletişim araştırmalarında paradigma değişimi. İçinde B. Yıldırım (Ed.), İletişim araştırmalarında yöntemler (ss. 155-196). Literatürk Academia.
44. Tokgöz, O. (2003). Türkiye'de iletişim eğitimi: Elli yıllık bir geçmişin değerlendirilmesi. Kültür ve İletişim Dergisi, 6(1), 9-32. http://www.ilefarsiv.com/ki/yazi_87.htm
45. Tokgöz, O. (2006a). Türkiye’de iletişim araştırmalarında iletişim eğitiminin rolü ve önemi. Küresel İletişim Dergisi, Bahar(1), 1-12. http://globalmedia-tr.emu.edu.tr/
46. Tokgöz, O. (2006b). Türkiye'de iletişim fakültelerindeki eğitim kadrosunun konumu eleştirel bir değerlendirme. Kültür ve İletişim Dergisi, 9(1), 33-70. http://www.ilefarsiv.com/ki/yazi_58.htm
47. Tokgöz, O. (2015). Başlangıçtan günümüze Türkiye'de iletişim araştırmaları: Eleştirel bir değerlendirme. İçinde B. Yıldırım (Ed.), İletişim araştırmalarında yöntemler (ss. 15- 46). Literatürk Academia.
48. Türktarhan, G. (2013). Türkiye'de turizm pazarlaması alanyazınının gelişim süreci (1990-2012) [Yüksek Lisans Tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
49. Uşkul, E. (2016). Türkiye'de eğitimde ölçme ve değerlendirme alanında yapılmış bilimsel yayınların sosyal ağ analizi ile değerlendirilmesi: bir bibliyometrik çalışma [Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
50. van Dijk, T. A. (1983). Discourse analysis: its development and application to the structure of news. Journal of Communication, 33(2), 20-43.
51. van Dijk, T. A. (1991). Media contents the interdisciplinary study of news as discourse. İçinde A Handbook of Qualitative Methodologies for Mass Communication Research, 108- 120.
52. van Dijk, T. A. (1993). Principles of critical discourse analysis. Discourse & Society, 4(2), 249- 283.
53. van Dijk, T. A. (1994). Söylemin yapıları ve iktidarın yapıları. İçinde M. Küçük (Ed.), Medya iktidar ideoloji. Ark Yayınevi.
54. van Dijk, T. A. (1995). Aims of critical analysis. Japanese Discourse, 1, 17-27.
55. van Dijk, T. A. (1997). The study of discourse. İçinde T. A. van Dijk (Ed.), Discourse as structure and process. Sage Publications.
56. van Dijk, T. A. (1998). Opinions and ideologies in the press. İçinde A. Bell ve P. Garrett (Ed.), Approaches to media discourse (ss. 21-63). Blackwell.
57. van Dijk, T. A. (2009). News, discourse and ideology. İçinde T. Hanitzsch ve K. Wahl- Jorgensen (Ed.), Handbook of journalism studies (ss. 191-204). Erlbaum.
58. Voloshinov, V. N. (2001). Marksizm ve dil felsefesi (M. Küçük, Çev.). Ayrıntı Yayınları.
59. Wodak, R. (2002). Aspects of critical discourse analysis. Zeitschrift für Angewandte Linguistik, 36, 5-31.
60. Yıldız-Tahincioğlu, A. N. (2015). Türkiye'de feminist çalışmalar: yöntem ve sorunlar: gazete haberlerinde kadın temsilleri konulu akademik çalışmalar üzerine değerlendirme. İçinde B. Yıldırım (Ed.), İletişim araştırmalarında yöntemler (ss. 401-430). Literatürk Academia.