Türkiye’de Sürdürülebilir İnsani Gelişmenin Belirleyicileri: Gelir, Eğitim ve Yaşam Süresi Göstergeleri Üzerine Ampirik Bir Analiz

Öz

Bu çalışma, Türkiye’de sürdürülebilir insani gelişmenin temel belirleyicilerini incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, 1990–2023 dönemine ait yıllık veriler kullanılarak kişi başına düşen milli gelir, ortalama eğitim süresi, beklenen eğitim süresi ve beklenen yaşam süresi değişkenlerinin Türkiye’deki sürdürülebilir insani gelişme üzerindeki etkileri ekonometrik olarak analiz edilmiştir. Analizde, değişkenler arasındaki uzun dönemli ilişkiyi belirlemek amacıyla ARDL (Autoregressive Distributed Lag) modeli kullanılmıştır. ARDL sınır testi (Bounds Test) sonuçları, değişkenler arasında uzun dönemli bir eşbütünleşme ilişkisinin bulunduğunu göstermektedir. Uzun dönem analiz sonuçlarına göre, ortalama eğitim süresi (MYS) ve beklenen yaşam süresi (LE) değişkenleri insani gelişme üzerinde pozitif ve istatistiksel olarak anlamlı etkilere sahiptir. Buna karşın kişi başına düşen gelir (GDPPC) uzun dönemde anlamlı bulunmamıştır. Kısa dönem sonuçları ise eğitim, sağlık ve gelir göstergelerinin HDI üzerinde pozitif ve anlamlı etkiler gösterdiğini ortaya koymuştur. Bulgular genel olarak, insani gelişmenin ekonomik büyümeden çok insan sermayesi göstergeleri olan eğitim ve sağlık tarafından belirlendiğini ortaya koymaktadır. Bu sonuçlara göre, insani gelişmenin sürdürülebilir biçimde artırılabilmesi için eğitim süresini ve kalitesini artıran, sağlık hizmetlerine erişimi genişleten ve gelir artışının insan sermayesine dönüşümünü destekleyen politikaların önceliklendirilmesi gerekmektedir.

Anahtar Kelimeler

• İnsani Gelişme Endeksi (HDI)
• Sürdürülebilir Kalkıma
• Ekonomik Büyüme
• ARDL Analizi

Determinants of Sustainable Human Development in Turkey: An Empirical Analysis on Income, Education, and Life Expectancy Indicators

Öz

This study aims to examine the main determinants of sustainable human development in Turkey. Using annual data for the period 1990–2023, the study econometrically analyzes the effects of per capita income, mean years of schooling, expected years of schooling, and life expectancy on sustainable human development in Turkey. The ARDL (Autoregressive Distributed Lag) model is employed to determine the long-term relationship among the variables. The results of the ARDL Bounds Test indicate the presence of a long-term cointegration relationship among them. According to the long-run analysis, mean years of schooling (MYS) and life expectancy (LE) have positive and statistically significant effects on human development, whereas per capita income (GDPPC) is found to be insignificant in the long run. In the short run, education, health, and income indicators exert positive and significant effects on HDI. Overall, the findings suggest that human development is determined more by human capital indicators—such as education and health—than by economic growth alone. Based on these results, policies that prioritize increasing the duration and quality of education, expanding access to healthcare services, and supporting the transformation of income growth into human capital accumulation are essential to achieve sustainable improvements in human development.

Anahtar Kelimeler

• Human Development Index (HDI)
• Sustainable Development
• Economic Growth

Kaynakça

1. AYKIRI, M., & TOKUCU, E. (2017). Ekonomik Büyümenin Sürdürülebilirliği Açısından Beşeri Sermayenin Önemi: Yüksek Gelirli Ülkeler Üzerine Bir Uygulama. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, 8(16).
2. BOZKURT, C. (2015). Türkiye’de Bilgi-İletişim, Eğitim, Sağlık ve Ekonomik Büyüme İlişkisi: Ampirik Bir Yaklaşım. İşletme ve İktisat Çalışmaları Dergisi, 3(2), 45-56.
3. BOZKURT, H. (2010). Eğitim, Sağlık ve İktisadi Büyüme Arasındaki İlişkiler: Türkiye İçin Bir Analiz. Bilgi Ekonomisi ve Yönetimi Dergisi, 5(1).
4. BRUNDTLAND RAPORU. (1987) Dünya Çevre ve Kalkınma Komisyonu (WCED).
5. ÇETİN, M. (2005). Türkiye'de Beşeri Kalkınma: Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme. İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 19(2).
6. DOĞANER, A., & TUNALI, H. (2022). Türkiye’de Ekonomik Kompleksite ve İnsani Gelişmişlik Endekslerinin Kişi Başına Düşen Gelire Olan Etkisinin Fourier Eşbütünleşme Modeli ile İncelenmesi. İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar, 7(19), 477 - 494. doi:10.25204/iktisad.1161492
7. EMİRKADI, Ö. (2025). İnsani Gelişme ve Ekonomik Büyüme İlişkisi Üzerine Ampirik Kanıtlar: D8 Ülkeleri Örneği (1995-2022). Toplum Ekonomi ve Yönetim Dergisi, 7(1). doi:10.58702/teyd.1603182
8. ENGLE, R. F., & GRANGER, C. W. (1987). Co-Integration and Error Correction: Representation, Estimation, and Testing. Econometrica, 55(2), 251-276.

9. FIRAT, E., & AYDIN, A. (2015). İnsani Kalkınma Endeksine Göre Türkiye'nin Eğitim Endeks Göstergelerinin OECD Ülkeleri ile Karşılaştırılması. Selçuk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi(29).
10. FOSU, O. A., & MAGNUS, F. J. (2006). Bounds Testing Approach to Cointegration: An Examination of Foreign Direct Investment Trade and Growth Relationships. American Journal of Applied Sciences, 3(11), 2079-2085. doi:10.3844/ajassp.2006.2079.2085
11. GHİFARA, A. S., WARDHANA, A. K., IMAN, A. N., RUSGİANTO, S., & RATNASARİ, R. T. (2022). The Effect of Economic Growth, Government Spending, and Human Development Index toward Inequality of Income Distribution in the Metropolitan Cities in Indonesia. Journal of Humanities and Social Sciences Innovation, 2(4). doi:10.35877/454RI.daengku1092
12. GÜZEL, A. E., ARSLAN, Ü., & ACARAVCİ, A. (2021). The impact of economic, social, and political globalization and democracy on life expectancy in low-income countries: are sustainable development goals contradictory? Environment, Development and Sustainability, 23, 13508–13525. doi:10.1007/s10668-021-01225-2
13. HARRİS, R., & SOLLİS, R. (2003). Applied Time Series Modelling and Forecasting. John Wiley & Sons.
14. HOSSAİN, A., & CHEN, S. (2021). Nexus between Human Development Index (HDI) and CO2 emissions in a developing country: decoupling study evidence from Bangladesh. Environmental Science and Pollution Research, 28(41), 58742–58754. doi:10.1007/S11356-021-14822-5
15. IQBAL, K. (2018). Human Development and Economic Growth in Pakistan. SocioEconomic Challenges, 2(3).
16. JETTER, M., LAUDAGE, S., & STADELMANN, D. (2019). The Intimate Link Between Income Levels and Life Expectancy: Global Evidence from 213 Years. Social Science Quarterly, 100(4), 1387-1403. doi:10.1111/ssqu.12638
17. JOHANSEN, S. (1988). Statistical analysis of cointegration vectors. Journal of Economic Dynamics and Control, 12(2-3), 231-254. doi:10.1016/0165-1889(88)90041-3
18. KARMA, E. (2023). Socioeconomic Determinants of Life Expectancy: Southeastern European Countries. European Journal of Sustainable Development, 12(1), 25-34. doi:10.14207/ejsd.2023.v12n1p25
19. KIZILKAYA, O., KOÇAK, E., & SOFUOĞLU, E. (2015). The Role Of Fiscal Policies On Human Development : An Empirical Approach. Yönetim ve Ekonomi, 22(1).
20. MENEGAKİ, A. N. (2019). The ARDL Method in the Energy-Growth Nexus Field; Best Implementation Strategies. Economies, 7(4 105). doi:10.3390/economies7040105
21. OGWU, S. O., ÇELİK, B. A., & ÇELİK, S. (2025). Enhancing Life Expectancy for Sustainable Development:Poverty Reduction and Climate Change Implications in the Developing and Emerging Economies. Sustainable Development, 0:1–21. doi: 10.1002/sd.70036
22. ÖZTÜRK, H. M. (2016). Human development index of Turkey, economic development, relationship nutrition and comparison with selected countries. Journal of New Results in Science, 13(2), 3402-3412. doi:10.14687/JHS.V13I2.3807
23. ÖZYALÇIN, Y. B., & AYYILDIZ, Ö. F. (2025). Gelir Eşitsizliği İnsani Gelişmeyi Engelliyor mu? Türkiye Örneğinde Ekonometrik. Üçüncü Sektör Sosyal Ekonomi Dergisi, 60(3), 2119-2137. doi:10.63556/tisej.2025.1520
24. PALİOVA, I., MCNOWN, R., & NÜLLE, G. (2019). Multiple Dimensions of Human Development Index and Public Social Spending for Sustainable Development. IMF Working Papers, 204, 1-42. doi:10.5089/9781513511924.001.A001
25. PESARAN, M. H., & SHİN, Y. (1998). An Autoregressive Distributed-Lag Modelling Approach to Cointegration Analysis. In: Econometrics and Economic Theory in the 20th Century: The Ragnar Frisch Centennial Symposium (Cilt 31). Cambridge: Cambridge University Press, Econometric Society Monographs.
26. PESARAN, M., SHİN, Y., & SMİTH, R. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326.
27. PHİLLİPS, P., & HANSEN, B. (1990). Statistical Inference in Instrumental Variables Regression with I(1) Processes. The Review of Economic Studies, 57(1), 99-125.
28. ŞAHİN, G., & GÖKDEMİR, L. (2016). İnsani Gelişme Endeksi Bileşenlerinin Türkiye Ölçeğinde ARDL Sınır Testi ile Sınanması. Gazi İktisat ve İşletme Dergisi, 2(1), 1-24.
29. ŞENTÜRK, C., SART, G., SASMAZ, M. Ü., & BAYAR, Y. (2023). Health Expenditures, Human Capital, and Sustainable Development: Panel Evidence from the New EU Member Countries. Sustainability. doi:10.3390/su151914514
30. ŞENTÜRK, İ. (2021). Türkiye’de Cinsiyete Göre Yaşam Süresinin Sosyoekonomik Belirleyicileri:. Sosyoekonomi, 29(49), 85-111. doi:10.17233/sosyoekonomi.2021.03.05
31. TIRAŞ, H. H. (2019). Türkiye İçin İnsani Gelişmişlik Göstergeleri. BEYDER, 14(1), 15-31.
32. TUTAR, H., MUTLU, H. T., & ŠTREIMIKIENĖ, D. (2025). Rethinking Sustainable Development: Multidimensional Comparisons Across Countries and Regions. Sustainable Development. doi:10.1002/sd.70157
33. UNDP. (2025). Human Develoment Report 2025 technical notes https://hdr.undp.org/sites/default/files/2025_HDR/HDR25_Technical_Notes.pdf.( Erişim tarihi: 18.05.2025)