DECEPTION AND BEING DECEIVED IN TURKISH MYTHOLOGICAL NARRATIVES: A CONCEPTUAL AND THEORETICAL ANALYSIS

Öz

Deception and being deceived are among the fundamental phenomena that shape individual and social relations throughout human history. As one of the oldest narrative traditions reflecting collective memory and cultural values, mythology provides important data for understanding how these phenomena are perceived and represented within a society. This study examines the concepts of deception and being deceived in Turkish mythological narratives. First, the conceptual framework of deception and being deceived is established through dictionary definitions, etymological explanations, and comparative evaluations of Turkish and foreign-language sources. Subsequently, selected narratives from Turkish mythology are analyzed to identify the actors, mechanisms, motives, and consequences of deception and deception-related experiences. The study employs a qualitative research design based on document analysis and narrative analysis. Mythological texts are examined through a two-stage analytical framework consisting of conceptual and theoretical evaluations. In the conceptual stage, deceptive acts are classified according to their forms and mechanisms, while in the theoretical stage psychological, sociological, and folkloric interpretations are developed. The findings reveal that deception in Turkish mythological narratives appears primarily through concealment, trickery, manipulation, misleading promises, and false representations. Deceivers are generally portrayed as figures seeking power, authority, status, or personal gain, whereas those who are deceived are often characterized by trust, curiosity, lack of knowledge, or insufficient control. Furthermore, deception functions not only as an individual act but also as a narrative device explaining the disruption and restoration of cosmic and social order. As a result, Turkish mythological narratives present deception and being deceived as complementary processes that contribute to the formation of moral norms, social control mechanisms, and cultural explanations of the world. These narratives demonstrate that deception serves both as a source of disorder and as a means of reinforcing collective values through its consequences.

Anahtar Kelimeler

• Turkish mythology
• deception
• being deceived
• mythological narratives
• trickster
• folklore.

TÜRK MİTOLOJİK ANLATMALARINDA ALDATMA VE ALDANMA: KAVRAMSAL VE KURAMSAL BİR İNCELEME

Öz

Aldatma ve aldanma, insanlık tarihi boyunca bireysel ve toplumsal ilişkileri şekillendiren temel olgulardan biridir. Toplumların ortak hafızasını, değerlerini ve dünya tasavvurunu yansıtan mitolojik anlatılar, bu olguların kültürel düzeyde nasıl algılandığını ve anlamlandırıldığını ortaya koyan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Bu çalışmada Türk mitolojik anlatılarında aldatma ve aldanma olguları incelenmiştir. Çalışmanın ilk bölümünde aldatma ve aldanma kavramları sözlük tanımları, etimolojik açıklamalar ve Türkçe ile yabancı dillerdeki kaynakların karşılaştırılması yoluyla kavramsal açıdan ele alınmıştır. Ardından Türk mitolojisinden seçilen anlatılar üzerinden aldatma ve aldanma süreçleri analiz edilerek bu süreçlerde yer alan aktörler, mekanizmalar, amaçlar ve sonuçlar ortaya konulmuştur. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden doküman incelemesi ve anlatı çözümlemesi kullanılmıştır. Mitolojik metinler kavramsal ve kuramsal olmak üzere iki aşamalı bir analiz çerçevesinde değerlendirilmiştir. Kavramsal analizde aldatma eylemleri tür ve mekanizmalarına göre sınıflandırılmış; kuramsal analizde ise psikolojik, sosyolojik ve folklorik yorumlara yer verilmiştir. Elde edilen bulgular, Türk mitolojik anlatılarında aldatmanın çoğunlukla gerçeği gizleme, hile, manipülasyon, yanıltıcı vaat ve yanlış yönlendirme biçimlerinde ortaya çıktığını göstermektedir. Aldatan figürlerin çoğunlukla güç, otorite, üstünlük ve çıkar elde etme amacıyla hareket ettiği; aldanan figürlerin ise güven, merak, bilgi eksikliği veya kontrol eksikliği nedeniyle aldanma sürecine dâhil olduğu tespit edilmiştir. Ayrıca aldatma, yalnızca bireysel bir davranış olarak değil, aynı zamanda kozmik ve toplumsal düzenin bozulmasını ve yeniden kurulmasını açıklayan anlatısal bir unsur olarak işlev görmektedir. Sonuç olarak Türk mitolojik anlatılarında aldatma ve aldanma, birbirini tamamlayan iki süreç olarak karşımıza çıkmakta; toplumsal normların, ahlaki değerlerin ve kültürel dünya görüşünün aktarılmasında önemli işlevler üstlenmektedir. Bu anlatılar, aldatmanın bir yandan düzen bozucu bir unsur olarak ortaya çıktığını, diğer yandan sonuçları aracılığıyla toplumsal ve kültürel değerlerin pekiştirilmesine hizmet ettiğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Türk mitolojisi
• aldatma
• aldanma
• mitolojik anlatılar
• hilebaz
• folklor.

Kaynakça

1. AHD. (2026, 02 06). Amerikan Heritage Dictionary. Amerikan Heritage Dictionary: https://www.ahdictionary.com/word/search.html?q=deceive adresinden alındı
2. Akhtar&Parens, S. (2004). Yalan Söylemek ve Aldatmak. İstanbul: Okuyanus Yayınları. Augustinus. (1998, 10 1). Yalan Üzerine. Cogito, s. 39-46.
3. Ayverdi, İ. (2005). Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı.
4. Bascom, W. (1954, 12 01). Four Functions Folklore . Amerikan Folklor Society, s. 333-349.
5. Bayat, F. (2007). Mitolojiye Griş. İstanbul : Ötüken Neşriyat.
6. Bayat, F. (2017). Kadim Türklerin Mitolojik Hikayeleri. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. Bonnefoy, Y. (2000). Mitolojiler Sözlüğü. Ankara: Dost Yayınları.
8. Cambridge Dictionary. (2026, 01 02). Cambridge Dictionary: https://dictionary.cambridge.org/ adresinden alındı.

9. Doğan, M. (2011). Doğan Büyük Türkçe Sözlük. Ankara: Yazar Yayınları.
10. Douglas, M. (2026). SAflık ve Tehlike. İstanbul: Metis Yayınları.
11. Dundes, A. (1989). Interpreing of Folklore. Bloomington: İndiana Universty Press.
12. Duralı, Ş. T. (2009). Sorun Çağımızın Anatomisi. İstanbul: Şule Yayınları.
13. Durkheim, E. (2019). Sosyolojik Yöntemin Kurallar. İstanbul: Doğu Batı Yayınları.
14. Durkheim, E. (2023). Dini hayatın ilkel biçimleri: Totemizm. İstanbul: Dorlion Yayınları.
15. Elçin, Ş. (2000). Halk Edebiyatına Giriş. Ankara: Akçağ Yayınları.
16. Eliade, M. (2001). Mitlerin Özellikleri. İstanbul: Om Yayınevi.
17. Erhat, A. (1989). Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Remzi Kitabevi.
18. Ford, C. V. (1997). Yalan, Yalan, Yalan-Yalancılığın Psikolojisi. Ankara: HYB Yayıcılık.
19. Freud, S. (2011). Haz İlkesinin Ötesinde Ben ve İd. İstanbul: Metis Yayınları.
20. Freud, S. (2020). Totem ve Tabu. İstanbul: İşbankası yayınları.
21. Freud, S. (2022). Ben ve İd. İstanbul : Metis Yayınları.
22. Gömeç, S. Y. (2024, 11 24). Türk Devlet Hayatında Töre-Yasa. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, s. 1-10.
23. Güngör, E. (1999). Türk Kültürü ve Milliyetçilik. İstanbul: Ötüken Yayınları.
24. Jung, C. (2009). İnsan ve Sembolleri. İstanbul: Okuyanus Yayınları.
25. Kafesoğlu, İ. (1991). Türk Milli Kültürü. İstanbul: Ötüken Yayınları.
26. Kahneman, D. (2017). Hızlı ve Yavaş Düşünme. İstanbul: Varlık Yayınları.
27. Larousse. (2026, 01 03). Larousse: https://www.larousse.fr/ adresinden alındı
28. Lerner, H. (2024). Kandırma Dansı. İstanbul: Varlık Yayınları.
29. Malinowski, B. (2020). Büyü, Bilim, Din. İstanbul: Kabalcı Yayınlar.
30. Merriam-Webster. (2026, 01 01). Merriam-Webster: https://www.merriam-webster.com/ adresinden alındı.
31. Nişanyan, S. (2026, Ocak 01). Nişanyan Szölük. Nişanyan Szölük: https://www.nisanyansozluk.com/ adresinden alındı
32. Oxforf English Dictionary. (2026, 01 01). Oxforf English Dictionary: https://www.oed.com/?tl=true adresinden alındı.
33. Ögel, B. (1970). Türk Kültürünün Gelişme Çağları. Ankara: MEB.
34. Ögel, B. (2014). Türk Mitolojisi I-II.Cilt. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
35. Örnek, S. V. (1977). Türk Halkbilimi. Ankara: Kültür Bakanlığı.
36. Püsküllüoğlu, A. (1997). Arkadaş Türkçe Sözlük. Ankara: Arkadaş Yayıncılık.
37. Reichl, K. (2011). Türk Boylarının Destanları. Ankara: TDK Yayınları.
38. Sakaoğlu, S., & Duymaz, A. (2002). İslâmiyet Öncesi Türk Destanları. Ankara: Ötüken Yayınları.
39. Saltuklu, Z. (2019, 12 31). Türklerde Töre. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi, s. 61-66.
40. Samî, Ş. (1996). Kamus-ı Türkî. İstanbul: Dergah Yayınları.
41. Seyidoğlu, B. (2009). Mitoloji Üzerine Araştırmalar Metinler ve Tahliller. İstanbul: Dergah Yayınları.
42. Taneri, A. (1981). Türk Devlet Geleneği. Ankara: MEB Yayınları.
43. TDK Güncel Sözlük, T. (2008). Ankara: Türk dil Kurumu Yayınları.
44. Yıldırım, N. (2008). Fars Mitoloji Sözlüğü. İstanbul: Kabalcı Yayınları.