Temsilî-Alegorik Tartışmaları Bağlamında Bir Aşk Mesnevisi: Şems ü Kamer
Öz
Eski Türk edebiyatında mesnevilerin ve özellikle aşk mesnevilerinin hem nicelik-nitelik hem de çeşit yönüyle hâkimiyeti bilinen bir durumdur. Aşk mesnevileri arasında ise tasavvufî olanlar dikkat çekecek şekilde öne çıkmaktadır. Zira bu eserler genellikle kurgusu bakımından tekdüzelikten uzaktır ve birden fazla anlam katmanına işaret etme gayretiyle oluşturulmuştur. Bu makale, Uşşâkî (XV. yy) tarafından telif-tercüme bir tasavvufî mesnevi olarak kaleme alınmış 12832 beyitlik Yenbû-ı Hikmet’in mühim bir bölümünü oluşturan ve müstakil mesnevi kabul edilebilecek kadar hacimli Şems ü Kamer isimli aşk hikâyesi üzerinedir. Eski şiirde temsilî/alegorik anlatım biçimlerinin denendiği mesnevilerde kozmik unsurların, kahraman adlarının yerine kullanıldığı görülmüştür. Daha evvel varlığından haberdar olmadığımız Şems ü Kamer de bu minvalde bir aşk mesnevisi olarak karşımıza çıkmıştır. Çalışmanın giriş bölümünde edebî sanatların merkezinde bulunan teşbihe değinilmiş; teşbihle doğrudan irtibatlı olan mecaz, istiare, temsilî istiare/temsil, sembol ve alegori kavramları üzerinde durulmuştur. Bu anlam sanatlarının ve kavramların aralarındaki uzaklığa-yakınlığa/farklara dikkat edilmeksizin, bazı aşk mesnevileri nitelenirken birbirlerinin yerine kullanılması irdelenmiştir. “Şems ü Kamer ve Temsilî/ Alegorik Anlatım Tekniği” başlıklı ikinci bölümde ise Şems ü Kamer hakkında kısa bir tanıtım yapılmıştır. Daha sonra Şems ü Kamer’in şekil ve nüsha özelliklerine genel hatlarıyla değinilip konusu ve temsilî/alegorik anlatımın tercih edildiği kurgusu üzerine değerlendirmelerde bulunulmuştur. Bu bağlamda temsil ve alegoriye dair teorik zemin ve yorumlar dikkate alınarak Şems ü Kamer’in temsilî/alegorik aşk mesnevileri içindeki önemi tartışılmış ve aşk mesnevileri literatürüne eklenmesi teklif edilmiştir.
Anahtar Kelimeler
Kaynakça
- AÇIL, Berat. Klasik Türk Edebiyatında Alegori, Küre Yay., İstanbul 2013.AÇIL, Berat. “Bir Tür mü Tarz mı? Klasik Türk Edebiyatında Alegori, Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, C. 19, S. 37 (2014/2), s. 145-167.AKSAN, Doğan. Her Yönüyle Dil Ana Çizgileriyle Dilbilim, TDK Yay., Ankara 2015, (3 cilt bir arada), c. 3.AKTAŞ, Hasan. Klasik Türk Edebiyatında Sembolik (Temsilî) Anlatım Üslûbunun Gelişimi, (doktora tezi, 2011), Atatürk Üniversitesi SBE, Erzurum.ANBARCIOĞLU, Meliha. “Türk ve İran Edebiyatlarında Mihr u Mah ve Mihr u Müşterî Mesnevîleri”, TTK Belleten, XLVII/ 188 (1984): s. 1151-1189.BİLGEGİL, M. Kaya. Edebiyat Bilgi ve Teorileri (Belagat), Enderun Kitabevi, İstanbul 1989.ÇELEBİOĞLU, Âmil. “Ay”, TDVİA, C. IV, İstanbul 1991, s. 186-191.DİZER, Muammer. “Ay”, TDVİA, C. IV, İstanbul 1991, s. 183-186.DURMUŞ, İsmail ve PALA, İskender. “İstiare”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (TDVİA), İstanbul: TDV, 2001, c. XXIII.HOLBROOK, Victoria. “Alegorinin Ölümü, Hüsn-ü Aşk’ın Özgünlüğü”, Defter, 27 Bahar 1996, s. 65-80.KILIÇ, Mahmut Erol. Sûfî ve Şiir, İnsan Yay., İstanbul 2009.KÜLEKÇİ, Numan. Açıklamalar ve Örneklerle Edebî Sanatlar Akçağ Yay., Ankara 2003. MACİT, Muhsin. “İlk Klasik Dönem (1453-1600) Mesneviler”, Türk Edebiyatı Tarihi II, İstanbul 2006.ONAY, Ahmet Talat. Eski Türk Edebiyatında Mazmunlar ve İzahı, Akçağ, Ankara 2000.SABUNCU, Zeynep. “Gelibolulu Mustafa Âlî’nin Mihr ü Mâh Mesnevisi”, Journal of Turkish Studies, Âgâh Sırrı Levend Hatıra Sayısı (TUBA) 24/III, 2000, s. 295-305.SARAÇ, M. A. Yekta. Klâsik Edebiyat Bilgisi Belâgat, Gökkubbe Yay., İstanbul 2018.TARAKÇI, Muhammed. “Origen ve Alegorik Kitab-ı Mukaddes Yorumu”, Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, c. 19/1, Bursa 2010, s. 183-213.TOPRAK, Metin. Hermeneutik (Yorum Bilgisi) ve Edebiyat, Bulut Yay., İstanbul 2003.Uşşâkî. Yenbû-ı Hikmet, Süleymaniye Yazma Eserler Kütüphanesi, Uşşâkî Tekkesi Kataloğu, no: 358.WHITMAN, Jon. Allegory- The Dynamics of an Ancient and Medieval Technique, Harvard University Press, 1987.
Ayrıntılar
Birincil Dil
Türkçe
Konular
-
Bölüm
Araştırma Makalesi
Yazarlar
Kübra Yılmaz
*
0000-0002-9540-4352
Türkiye
Yayımlanma Tarihi
23 Aralık 2019
Gönderilme Tarihi
8 Kasım 2019
Kabul Tarihi
17 Aralık 2019
Yayımlandığı Sayı
Yıl 2019 Cilt: 2019 Sayı: 39
Cited By
DİLDE GİZLİ ANLATIM YOLLARI VE GİZLİ CÜMLELER
International Journal of Filologia
https://doi.org/10.51540/ijof.1464967