Tezkirelerde Şair Yaratılış Üzerine Kullanılan İfade Kalıpları

Öz

Tezkirelerde şairlerin biyografik bilgi ve değerlendirmelerinin yanında, onların edebî şahsiyetlerini ve sanat kapasitelerini açığa çıkaran bilgi ve tanıtmalara da yer verilmiştir. Bunlar şairlerin sanat güçleriyle yaratılışları arasındaki münasebet, tabiatlarında sanat açısından gerekli özelliklerin bulunup bulunmadığı, doğuştan getirdikleri sanat zevk ve kabiliyetinin genel sanat durumlarına etkisi şeklinde özetleyebileceğimiz geniş bir perspektifle dikkatlere sunulur. Tezkireci tanıtma ve değerlendirmelerini yaparken, kendi çağının kıymet hükümlerini ve bu hükümlerin ifadesi olan kelime ve tabirleri sıkça kullanır. Bunlar îcâd, ibdâ, ihtirâ; tasarruf; bedîhe-gû; cevdet, cevdeti tab’; hiddet, sür’at, titizlik, sebük-tâz, sebük-tıynet, tab’-ı âteş-pâre; pür-gû; cevelân, cevelân-ı tab’; dikkat, dakîk, dakîka-şinâs, dakîka-dân, mû-şikâf, hurde-bîn, hurde-gîr; nakkâd, suhan-senc, suhanârâ ve vezn-i tab’ gibi ifade kalıplarını kapsar. Genel ve soyut çerçevede kalan bu değerlendirmelerin oranı, tezkireden tezkireye değişebileceği gibi, aynı tezkiredeki şairler arasında bile farklılık arz eder, ancak tezkire yazarları şairlerin doğuştan sanatkâr bir mizaçla dünyaya gelmeleri konusu üzerinde ısrarla dururlar. Bütün bu değerlendirmelerde şairin hangi eserinden hareket edildiği belli olmadığı için, tezkire dili bağlamında değerlendirilebilecek bu kalıp ifadeler, ancak kendi kaideleri ve kendine mahsus tenkid terminolojisi içinde bir anlam kazanır. Bu makalede, 18. yy. tezkireleri örnekleminde şairlerin edebî şahsiyetini ve sanat kıymetini ortaya koyan bu ifade kalıpları, kendi mânâ kâinatları ve değerlendirme metodu çerçevesinde incelenecektir.

Anahtar Kelimeler

• ifade kalıpları. 18. yy.
• Tezkireler
• şair yaratılış
• tenkid terminolojisi

Expression Patterns Used on Genesis as a Poet in Tezkires

Abstract

In addition to the biographical information and evaluations of the poets, the information and
introductions that reveal their literary personalities and artistic capacities are also included
in the Tezkires. These are presented with a broad perspective that we can summarize as the
relationship between the artistic powers of poets and their creation, whether they have the
necessary qualities in their nature in terms of art, and the effect of their innate artistic taste
and talent on general artistic situations. While introducing and evaluating the author, tezkire
writer frequently uses the value provisions of his age and the words and phrases that are the
expressions of these provisions. These cover expression patterns such as îcâd, ibdâ, ihtirâ;
tasarruf; bedîhe-gû; cevdet, cevdet-i tab’; hiddet, sür’at, titizlik, sebük-tâz, sebük-tıynet, tab’-
ı âteş-pâre; pür-gû; cevelân, cevelân-ı tab’; dikkat, dakîk, dakîka-şinâs, dakîka-dân, mû-şikâf,
hurde-bîn, hurde-gîr; nakkâd, suhan-senc, suhan-ârâ ve vezn-i tab’. The proportion of these
evaluations, which remains in general and abstract frameworks, can change from tezkire to
tezkire, as well as among the poets in the same tezkire, however tezkire writers insistently
point out that poets were born with an artistic temperament. Since it is not clear which work
of the poet is based on in all these evaluations, these stereotypical expressions that can be
evaluated in the context of the tezkire language gain a meaning only within their sui generis
rules and their own criticism terminology.
In this article, these expression patterns, which reveal the literary personality and artistic
value of poets in the sample of 18th century tezkires, will be examined within the framework
of their own meaning universes and evaluation method.

Keywords

• Tezkires
• creation as a poet
• criticism terminology
• expression patterns

Kaynakça

1. Erdem, Sadık (1994), Râmiz ve Âdâb-ı Zurafâ’sı, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Yayınları.
2. Esrar Dede (2000), Tezkire-i Şu’arâ-yı Mevleviyye, haz. İlhan Genç, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
3. İsmail Beliğ (1999), Nuhbetü’l-Âsâr Li-Zeyli Zübdeti’l-Eş’âr, haz. Abdülkerim Abdülkadiroğlu, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
4. Mustafa Safâyî Efendi (2005), Tezkire-i Safâyî (Nuhbetü’l-Âsâr min Fevâ’idi’l-Eş’âr), İnceleme- Metin-İndeks, haz. Pervin Çapan, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
5. Sâlim Efendi (2005), Tezkiretü’ş-Şu’arâ, haz. Adnan İnce, Ankara: Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı Yayınları.
6. Tolasa, Harun (1983), Sehî, Latîfî, Âşık Çelebi Tezkirelerine Göre 16. yy.’da Edebiyat Araştırma ve Eleştirisi, İzmir: Ege Ü. Edebiyat Fakültesi Yayınları.