Lâmi’î Çelebi’nin Bursa Şehrengizi’nde Kent Folkloru İzleri

Yıl 2025, Cilt: 5 Sayı: 10, 244 - 272, 29.12.2025

Eda Dizgil

https://doi.org/10.69787/bitigefd.1776555

Öz

Öz Geçmişten günümüze bütün medeniyetlerde sözlü edebî ürünler ve folklorun, yazılı edebiyatın oluşmasına kaynaklık ettiği bilinmektedir. Bundan dolayı topluma ait bir sanat veya edebiyat eserinde o toplumun kültür hayatına ve halk bilgisine dair izlerin bulunması doğaldır. Bu izlerin bulunması ise edebî eserleri oluşturan kişilerin içinde bulunduğu toplumdan ve o toplumun kültüründen etkilenmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Bu kapsamda divan şairleri de içinde yaşadıkları ve ferdi oldukları toplumun çeşitli kültürel özelliklerini eserlerine yansıtmışlardır. Klasik şiirin altın çağı olarak ifade edilen XVI. yüzyılda divan edebiyatımıza giren şehrengizler manzum şehir methiyeleridir. Ortak yaşamanın önemli bir göstergesi olan şehirler, şehrengizlerde şairler tarafından detaylı bir biçimde anlatılmış ve şehrengizlerde şairler, eserlerine konu ettikleri esnaf güzelleri kullanarak söylemlerini aktarmışlardır. Bu esnaf güzelleri vasıtasıyla dikkat çekmek istediği tipi anlatmaya girişen şair, güzellerin ismini, mesleğini, yaşadığı şehri ve bazen de çalıştığı yeri dahi açık bir şekilde vermiştir. Burada şairin temel amacı şehrengizin yazılma gerekçesini ortaya koymaktır. Şairlerin yaşadığı mekânı algılama ve yansıtma amacının bir ürünü olan şehrengizlerde dönemin kent kültürüne ve kent hayatına dair pek çok unsurun yer aldığı görülür. Bu doğrultuda bu çalışmada divan edebiyatının önemli bir türü olan şehrengizlerden Lâmi’î Çelebî’nin Şehr-engiz-i Bursa isimli eserinde geçen kent folkloru izleri incelenmiştir. Şehrengizler ile ilgili yapılan incelemede bazı şehrengizlerin şehrin meslek sahibi erkek güzellerini anlatığı bazılarının ise sadece şehrin güzelliklerine ya da her ikisine birden yer verdiği görülmüştür. Bu eserin örneklem olarak seçilme nedeni Lâmi’î Çelebî’nin eserinde ise her iki unsurunda yer alması ancak bu unsurlar içerisinde şehrin güzellikleri ve özelliklerinin anlatımının ön planda tuttulmasıdır. Bu özelliklerinden dolayı eserin diğerlerinden daha fazla tanındığı ve örnek gösterildiği bilinmektedir. Yapılan inceleme neticesinde Lâmi’î Çelebi’nin eserinin, şehrin adeta bir panoraması olduğu ve kent kültürüne ait pek çok unsuru bünyesinde barındırdığı tespit edilmiştir. Bunun yanısıra eserde Bursa kent folkloru bağlamında kente özgü pek çok meslek hakkında bilgi verildiği, kentte yer alan mekânlara ilişkin detaylı tasvirlerin yapıldığı, kentin efsane ve türkülere konu olan doğal güzelliklerine ve önemli şahsiyetlerine yer verildiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

Kent folkloru , şehrengiz , Bursa , divan edebiyatı , halk bilimi

Traces of Urban Folklore in the Bursa Şehrengizi Lâmi’î Çelebi

Öz

Abstract It is known that oral literary products and folklore have been the source of or influenced the formation of written literature in all civilizations from past to present. Therefore, it is natural to find traces of the cultural life and folklore of that society in a work of art or literature belonging to a society. The reason for this is that the people who created literary works were influenced by the society they lived in and the culture of that society. In this context, divan poets also reflected various cultural characteristics of the society in which they lived and of which they were members in their works. Şehrenghiz, which entered our Divan literature in the 16th century, which is considered the golden age of classical poetry, are city praises written in verse. Cities, a significant indicator of communal living, were described in detail by the poets in these şehrenghizs, and in these şehrenghizs, the poets conveyed their discourses by using the beautiful shopkeepers they used as subjects in their works. The poet, who attempted to describe the type of person he wanted to draw attention to through these shopkeeper beauties, clearly gave the names of the beauties, their professions, the city they lived in, and sometimes even the place they worked. The poet's primary purpose here was to explain the rationale behind the composition of the şehrenghiz. It is seen that the şehrenghiz, which are the product of the poets' aim to perceive and reflect the place in which they live, include many elements of the urban culture and urban life of the period. In this context, this study examines traces of urban folklore in Lâmi'î Çelebi's Şehr-engiz-i Brusa, a work of şehrengiz, a significant genre of Divan literature. In the examination of the Shehrengizs, it was seen that some of the Shehrengizs described the professional male beauties of the city, while some included only the beauties of the city or both. The reason why this work was chosen as a sample is that both elements are included in Lâmi’î Çelebi’s work, but the expression of the beauties and features of the city is given priority in these elements. It is known that due to these features, the work is more recognized and cited as an example than others. As a result of the examination, it was determined that Lâmi'î Çelebi's work is a panorama of the city and contains many elements of the city's culture. In addition, it has been determined that the work provides information about many professions specific to the city in the context of Bursa urban folklore, detailed descriptions of the places in the city are made, and the natural beauties and important figures of the city, which are the subject of legends and folk songs, are included.

Anahtar Kelimeler

Urban folklore , şehrengiz , Bursa , divan literature , folklore

Kaynakça

• Aça, M. (2018). Kent folkloruna yöneliş ve Trabzon kent kültüründe pazarcı folklorunun yeri. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 17(1), 95-112. https://doi.org/10.21547/jss.368810.
• Al Saudi, S. M. (2020, 10 11). Metali’üs saade, https://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b8427189w/f74. (Erişim Tarihi:10.11.2020).
• Aslan, E.(Ed.). (2023). Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru. Çizgi Kitabevi.
• Ateş, E. A. (2021). Kazma-kürek, defter-kitap: Köy enstitüleri, sekülarizm ve romantik milliyetçilik. İletişim Yayınları.
• Avcı, C. (2023). Dijital ekoloji II. endüstri devrimleri ve toplumsal 5.0 habitatında kent folkloru üzerine bir değerlendirme. (E. Aslan, Ed.). Kuramsal yaklaşımlar ışığında kent folkloru içinde (ss. 55). Çizgi Kitabevi.
• Barkan, Ö. L. (1942). Osmanlı imparatorluğunda bir iskân ve kolonizasyon metodu olarak vakıflar ve temlikler I: İstilâ devirlerinin kolonizatör Türk dervişleri ve zâviyeler. Vakıflar Dergisi (2), 279-386.
• Batislam, D. (1999). 15. yüzyıl divan şiirinde halk kültürü. Folklor edebiyat, 723-729.
• Bolat, A. (2011). Bir tasavvuf okulu olarak melâmetilik. İnsan Yayınları.
• Derdiçok, N. S. (2024). Kent ortamında folklorun görünümleri: Gün olgusu. Milli Folklor Dergisi 142, 27-38. https://doi.org/10.58242/millifolklor.1085092.
• Duymaz, A., & Şahin, H. İ. (2010). Meslek folkloru kapsamında geleneksel mesleklerdeki pir inancı ve hikâyeleri üzerine bir değerlendirme. Milli Folklor Dergisi, 11(87), 101-112.
• Eğri, S. (2001) Bir Bursa Efsanesi: Münâzara-ı Sultan-ı Bahâr Ba-Şehriyâr-ı Şitâ, Kitabevi Yayınları.
• Ekici, M. (2004). Halk bilgisi (folklor) derleme ve inceleme yöntemleri. Geleneksel Yayınları.
• Emrî. (2012). Emiri divanı'nda halk kültürü. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi (XLVI), 30-54.
• Evecen, D. (2021). Şehirli şöhretliler divanı. (Yayın No: 665389)[Doktora Tezi, Kocaeli Üniversitesi]. Yök Tez Merkezi.
• Gürbüz Atik, İ. (2012). Osmanlı şiirinin sevimli yüzleri Osmanlı şiirinde berberler. Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 7(3), 233-255. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.3524.
• Gürçayır Teke, S. (2020). Türk halk biliminde derleme - çalışmalar, tartışmalar. Geleneksel Yayıncılık.
• Güvemli, G. (1998). Türk devletleri muhasebe tarihi (Vols 2). Avcıol-Basımevi.
• İnalcık, H. (1978). İstanbul. The Encyclopedia of Islam, E.J. Brill.
• İnalcık, H. (2005). Şair ve patron. Doğu-Batı Yayınları.
• İsen, M., & Bilen Burmaoğlu, H. (1987). Bursa şehrengizi (Lami Çelebi). Marmara Üniversitesi Türklük Araştırmaları Dergisi(3), 58-105.
• İsen, M., & Bilen Burmaoğlu, H. (2011). Bursa şehrengizi Lâmi’î Çelebi. Bursa Kültür A.Ş Yayıncılık.
• Karaömerlioğlu, A. (2021). Orada bir köy var uzakta: Erken cumhuriyet döneminde köycü söylem. İletişim Yayınları.
• Köprülü, M. F. (1999). Osmanlı devleti’nin kuruluşu. TTK Basımevi.
• Laba, M. (1979). Urban folklore: A behavioral approach. Western Folklore, 38(3), 158-169.
• Levend, A. S. (1957). Türk edebiyatında şehr-engizler ve şehr-engizlerde İstanbul. Fethi Derneği Enstitüsü Yayınları. Oğuz, M. Ö. (2002). Küreselleşme ve uygulamalı halk bilimi. Akçağ Yayınları.
• Örnek, S. V. (1977). Türk halkbilimi. İş Bankası Yayınları.
• Özdenören, R. (2014). Kent ilişkileri. İz Yayıncılık.
• Tabakoğlu, A. (1999). Osmanlı ictimaî yapısının ana hatları. G. Eren (Ed.) içinde Osmanlı Ansiklopedisi, C. IV ss. 17-31. Yeni Türkiye Yayınları.
• Tez, Z. (2016). Meslekler tarihi. İnkılap Kitabevi Yayınları.
• Tezcan, N. (2001). Güzele bir şehrengizden bakış. Türkoloji Dergisi, XIV(1), 161-194.
• Tığlı, F. (2020). Türk edebiyatında şehrengizler. ( Yayın No: 666418).[ Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Uçak, S. (2019). Şehrengizden monografiye: Lâmi'î Çelebi ve Tanpınar'a göre Bursa. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 8(1), 319-333.
• Ünal, M. A. (2025). Kent folkloru ve sırt çantalı gezginler: Kent folklorunun dijital medyadaki sunumu. Folklor/ Edebiyat, 31(122), 311-334. https://doi.org/10.22559/folklor.3797.
• Üstündağ, N. (2005). Osmanlı'da "şehir" ve şehiri geliştiren unsurlardan biri olarak ayanlar: Vidin ve Rusçuk örneği. Hacettepe Türkiyat Araştırmaları (2), 150-167.
• Veral, T. (2020). Şehrengizlerde söz varlığı. (Yayın No:639970).[ Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi]. YÖK Tez Merkezi.
• Yenişehirlioğlu, F. (2019). Bursa Yeşil Cami çinileri (ed. Y. Oğuzoğlu Bursa Yeşil Cami adlı kitapta). İrfan Demirdüzen. ss. 82-107. ISBN 978-605-69719-0-7.
• Yeşilbağ, S. (2024). 15. Yüzyılın kültürel izleri bağlamında Cem Sultân’ın Türkçe Dîvânı. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi (32), 903-958. https://doi.org/10.15247/devdergisi.1472156.
• Yi, E. (2018). 17. Yüzyıl İstanbul’unda lonca dinamikleri (B. Zeren, Çev.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
• Yıldırım, O., & Köktan, Y. (2024). Divan şiirinde halk kültürünün izleri: XIX. Yüzyılda geçiş dönemleri (doğum-evlenme-ölüm). Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi (15), 129-149. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1443960.
• Yurtseven, M. M. (1987). Lami Çelebi'nin Bursa Şehrengiz'inde mekân tasvirleri. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi, 2(2), 243-253.
• URL-1: http://www.bursaulucamii.com/eski-foto.html.
• URL-2: http://www.bizevdeyokuz.com/kapalicarşi.
• URL-3: http://www.rehbername.com/kesfet/bursa-yesil-turbe. http://www.bursamuze.com/sultan-celebi-mehmet-kulliyesi-yesil-kulliyesi.
• URL-4: http://tr.wikipedia.org/wiki/yeşil_cami_%28Bursa%29.
• URL-5: http//www.gelecekbursa.org/bursanin-tarihi.
• URL-6: http://www.bursadakultur.org/albüm.htm.
• URL-7: http://wowturkiyem.com/konular/bursa-emir-sultan-külliyesi.4561/.
• URL-8: http://www.evliyalar.net/seyh-taceddin-turbesi/.
• URL-9: https://x.com/Eski_Bursa/status/1040550594166054918.
• URL-10: https://www.instagram.com/reel/CK34BQEoJB_/.
• URL-11: https://www.kulturportali.gov.tr/turkiye/bursa/gezilecekyer/yesil-kulliyesi