The chang (harp), an ancient musical instrument, in the literary interpretation of Nizami Ganjavi

Öz

The history of the harp (çeng), a stringed musical instrument widespread in many Eastern countries, particularly in Azerbaijan, dates back to the Sumerians. Archaeological excavations conducted around the Shatirli village near Barda city, one of Azerbaijan's ancient cultural centers, revealed ceramic vessels from the 4th-3rd centuries BC depicting a female fgure playing the harp. These vessels are products of local production from that period. In the works of the 12th-century Azerbaijani poet Nizami Ganjavi, information about the musical culture, along with the lifestyle, worldview, mythological thought structure, philosophical thoughts about the world and the universe, folk games, etc., of the Turkic peoples, is recorded with the poet's magical and talented pen, enveloped in literary metaphors. The poet mentioned the harp, like many other musical instruments used in the Middle Ages. The aim of this research is to elucidate, from a different perspective, Nizami Ganjavi's poetic artistry, who was deeply versed in the religious and secular sciences of his time and closely acquainted with various art forms, and his knowledge of the harp's characteristics, when, in which gatherings, and with which musical instruments it was played, its timbre, its effect on people's moods, who played the harp, etc. During the research, the texts of Nizami's works were studied, and the hermeneutic research method was used. In the analyses of how the poet skillfully used the harp's structure and function in creating literary metaphors, the linguistic-poetic method was applied. When studying scientific works related to the subject, the principles of comparative-historical, historical typological, and comparative-analytical methods were adopted. The research resulted in a series of scientific conclusions: Nizami was deeply acquainted with the musical culture of his time, and he knew the characteristics of the harp, like other musical instruments, and the rules of playing it down to the fnest detail, and used these in his works as a literary device when appropriate.

Anahtar Kelimeler

• chang (harp)
• Turkic peoples
• Nizami
• poem
• artistic interpretation

Nizâmî-i Gencevî’nin Edebî Yorumunda Kadim Bir Müzik Aleti Olan Çeng

Öz

Birçok Doğu ülkesinde, özellikle de Azerbaycan'da yaygın olan telli müzik aleti çengin tarihi Sümerlere kadar uzanmaktadır. Azerbaycan'ın kadim kültür merkezlerinden biri olan Berde şehri yakınlarındaki Şatırlı köyü çevresinde yapılan arkeolojik kazılarda, MÖ IV-III. yüzyıllara ait üzerinde çeng çalan kadın figürü tasvir edilmiş seramik kaplar bulunmuştur. Kaplar, o döneme ait yerel üretimin ürünüdür. XII. yüzyıl Azerbaycan şairi Nizami Gencevi'nin eserlerinde, Türk halklarının yaşam tarzı, dünya görüşü, mitolojik düşünce yapısı, dünya ve evren hakkındaki felsefi düşünceleri, halk oyunları vb. ile birlikte, müzik kültürü hakkında da bilgiler, edebî mecazlar örtüsüne bürünerek, şairin sihirli ve yetenekli kalemiyle kayda geçirilmiştir. Şair, Orta Çağlarda kullanılan birçok müzik aleti gibi çengden de bahsetmiştir. Araştırmanın amacı; döneminin dinî ve dünyevi ilimlerine derinlemesine vȃkıf olmuş, çeşitli sanat dallarına yakından aşina olmuş Nizami Gencevi'nin diğer müzik aletleri yanında çengin de özellikleri, ne zaman, hangi meclislerde ve hangi müzik aletleri ile birlikte çalındığı, ses tınısı, insanların ruh haline etkisi, kimlerin çeng çaldığı vb. gibi konulara vȃkıf olduğunun, aynı zamanda da şairin poetik sanȃtkarlık gücünün farklı bir bakış açısıyla aydınlatılmasıdır. Araştırma sırasında Nizami'nin eserlerinin metinleri üzerinde çalışılmış, hermeneutik araştırma yöntemi kullanılmıştır. Şairin çengin yapısı ve işlevini edebî mecaz yaratıcılığında ustaca kullandığı yönündeki analizler sırasında, dil-poetik yönteme başvurulmuş, konu ile ilgili bilimsel eserler incelenirken, karşılaştırmalı-tarihî, tarihî-tipolojik ve karşılaştırmalı-analitik yöntemlerin ilkeleri temel alınmıştır. Araştırma sonucunda bir dizi bilimsel sonuca ulaşılmıştır: Nizami, döneminin müzik kültürüne derinlemesine vakıf olmuş, diğer müzik aletleri gibi çengin de özelliklerini, ondaki icra kurallarını inceliklerine kadar bilmiş ve bunları eserlerinde, yeri geldikçe, edebi bir araç olarak kullanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• çeng
• Türk halkları
• Nizȃmi
• şiir
• edebi yorum.

Kaynakça

1. Ahmed-i Dâ’î. Çengnâme. Hazırlayan Gönül Alpay Tekin. Harvard Üniversitesi Yakındoğu Dilleri ve Medeniyetleri Bölümü, 1992.
2. AMT: Azerbaycan Musiqi Tarihi. Beş cilddə, c. 1: Kadim dövrden XX asra kadar. Şarq-Qerb, 2012.
3. Bayramova, Alla. “Vozrojdeniye Çanqa: Oçevidnıye Dostijeniya İ Oçevidnost Raznoçteniy.” Musiqi dünyası, no. 4/53, 2012, http://www.musigi-dunya.az/new/read_magazine.asp?id=1519.
4. Bedelbeyli, Efrasiyab. İzahlı Monoqrafik Musiqi Lüğeti. Şarq-Qarb, 2017.
5. “Çeng.” Muğam Ensiklopediyası. 2025. http://mugam.musigi-dunya.az/ch/cheng.html Demirel, Metin. Anadolu’nun Unutulmuş Çalgısı: ÇENG. 2018. http://www.halem-md.com/index_htm_files/CENG%20TUR.pdf.
6. Hacıyeva, Sara, ve İlhami Aliyev. “Orta Asrlar Dövrü Naxçıvanda İpekçiliyin İnkişafı.” Naxçıvan Dövlet Universiteti Elmi Eserler, c. 5, no. 79, 2016, ss. 88-92. Kerimov, Mecnun. “Azərbaycanın Qədim Musiqi Alətləri.” Musiqi dünyası: Beynəlxalq elmi-pedaqoji, tənqidi publisistik və mədəni maarif musiqi jurnalı, no. 1, 1999, http://www.musigi-dunya.az/Magazine1/articles/aletleri/aletpage1.html.
7. Kerimov, Medjnun. “O Vosstonovlenii Zabıtıx Drevnix Azerbaydjanckix İnstrumentov Çanqa İ Barbeta.” HARMONY: Mejdunarodnıy müzıkalnıy kulturoloqiçeskiy jurnal, 2007, http://harmony.musigi-dunya.az/rus/archivereader.asp?s=5828&txtid=226.
8. Мamedov, Aslan. “Kanon. Istoriya Vozniknoveniya İ Formirovaniya.” HARMONY: Mejdunarodnıy müzıkalnıy kulturoloqiçeskiy jurnal, 2008, http://harmony.musigi-dunya.az/RUS/archivereader.asp?s=1&txtid=356.

9. Necefzade, Abbasqulu. Azerbaycan Çalğı Aletlerinin İzahlı Lüğeti. Min bir mahnı, 2004.
10. Necefzade, Abbasqulu. Çalğı Aletlerimiz. Min bir mahnı, 2004.
11. Nesirli, Hatire. “Çeng, Tenbur, Rud, Rübab, Santur, Qopuz...” Simsar.az, 16 Temmuz 2012, http://simsar.az/news/print-23283.html.
12. Nezami. (1947). نظامی گنجوی. شرفنامه. ترتیب دهندۀ متن علمی و تدقیقی ع.ع. علی زاده. باکی. نشریات فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی آذربایجان. ۱۹۶٧. ٥٢٨ ص.
13. Nezami. (1947).نظامی گنجوی. اقبال نامه. ترتیب دهندۀ متن علمی و تنقیدی ف.بابایف. باکو. نشریات فرهنگستان علوم جمهوری سوسیالیستی آذربایجان. ۱۹٤٧. ٢٥٦ ص.
14. Nezami. (1960).نظامی گنجوی. حسرو و شیرین. ترتیب دهندۀ متن علمی و انتقادی له و الکساندروویچ خه تاقوروف. باکو،١٩٦٠.
15. Nezami. (1965).نظامی گنجوی. لیلی و مجنون. متن علمی و انتقادی به سعی و اهتمام اژدر علی اوغلو علی اسغرزاده و ف.بابایو. مسکو. اداره انبشارات دانش، ١٩٦٥.
16. Nezami. (1987). نظامی گنجوی. هفت پیکر. متن علمی و انتقادی، مقدّمه و حواشی بقلم طاهر احمد اوغلو محرّم اوف. مسکو، ادارۀ انتشارات، دانش، شعبه ادبیات خاور. ١٩٨٧. ٧١٠ص
17. Nizâmî-i Gencevî. Xosrov ve Şirin. Filoloji tercüme Hemid Memmedzade. Elm, 1981.
18. Nizâmî-i Gencevî. Yeddi gözel. Filoloji tercüme Rüstem Aliyev. Elm, 1983.
19. Nizâmî-i Gencevî. Leyli ve Mecnun. Filoloji tercüme Mübariz Alizade. Elm, 2017.
20. Nizâmî-i Gencevî. İskendername. “Şerefname” filoloji tercüme Qezenfer Aliyev, “İqbalname” filoloji tercüme Vaqif Aslanov. Qanun Neşriyyatı, 2021.
21. Sümer, Faruk. “Eski Türklerde Musiki ve Oyun.” TDTD, c. 111, no. 30, 1989, ss. 11-21.
22. Uslu, Recep. Merâgî'den Sultan II. Murad'a Müziğin Maksatları Makasıdu'l-Elhan. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı, 2015.