Haldun Taner’in Lütfen Dokunmayın Adlı Oyununda Yapı ve İzlek

Öz

Haldun Taner, eserlerinde sosyal ve politik aksaklıkları, mizahi unsurları açık ve anlaşılır bir üslupla okuyucusuna aktaran bir sanatçıdır. Taner’in Lütfen Dokunmayın adlı oyunu tarihsel bir gerçekliğe dayanır. Eser, 1950’ler Türkiye’sine güçlü bir eleştiri getirirken dönemin panoramasını da çizer. Eserde olaylar Topkapı Sarayı Müzesinin Silah Dairesinde geçer. Sevgi, tarih alanında doktora yapan bir öğrencidir ve tezine yardımcı olması için İbnülhasip Mehmet Nesip Bey’i bekler. Bu esnada alaycı bir dille görevini yapan turist rehberi Oktay ile karşılaşır. Oktay, tarihi bir ninni ve yalanlara bir hazırlık kursu olarak görmekte; turizmi ise parası bol, muhayyelesi boş zenginler için bir romantik bir ökse şeklinde eleştirmektedir. Sevgi’nin Baltacı Mehmet Paşa ve Rus Çariçesi Katerina hakkındaki tezini öğrenen Amerikalı turist Kathrin, kendisinin Katerina’nın ruhu olduğuna inanarak konuya ilgi gösterir ve Baltacı ile Katerina’nın cinsel ilişkiye girip girmediklerini ısrarla sorar. Oktay, Sevgi’ye bu sorunun cevabını öğrenmek için doktora yaptığını söyleyerek alay eder. Daha sonra gelen İbnülhasip Mehmet Nesip Bey, Oktay’ı züppe bozuntusu, boş gezenin boş kalfası olarak niteler. İkili, kütüphaneye geçerek Sevgi’nin tezi üzerine çalışmaya başlar. İbnülhasip Mehmet Nesip Bey, Baltacı Mehmet Paşa’yı paragöz, uğursuz bir vezir olarak ağır şekilde eleştirir, Prut zaferinin Baltacı’ya değil, Yeniçerilere ve Kırım Hanı’na ait olduğunu savunur. Bu iddiasını Baltacı’nın Ruslardan rüşvet alarak barışa razı olduğu için azledildiğini belirten Tarih-i Cevdet’ten bir alıntıyla destekler. Oyun, resmî tarih anlatıları ile popüler kültürün yarattığı mitler arasındaki gerilimi sahneye taşır. Bu çalışmada Haldun Taner’in Lütfen Dokunmayın isimli tiyatrosu; dış yapı, iç yapı ve izleksel kurgu unsurları bağlamında incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Haldun Taner
• kimlik
• modernleşme

Etik Beyan

Bu çalışmada, Yükseköğretim Kurumları Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Yönergesinde belirtilen tüm kurallara uyulmuştur. Yönergede Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiğine Aykırı Eylemler başlığı altında açıklanan eylemlerden hiçbiri gerçekleştirilmemiştir.

Haldun Taner's Play Entitled Please Do Not Touch: Structure and Plot

Öz

Haldun Taner is an artist who conveys social and political shortcomings and humorous elements to his readers in a clear and understandable style. Taner's play, Lütfen Dokunmayın (Please Do Not Touch), is based on historical reality. The work offers a powerful critique of 1950s Turkey while also painting a panorama of the period. The events in the play take place in the Weapons Department of the Topkapı Palace Museum. Sevgi is a doctoral student in history and is waiting for İbnülhasip Mehmet Nesip Bey to help her with her thesis. Meanwhile, she encounters Oktay, a tour guide who performs his duties with a sarcastic tone. Oktay sees history as a lullaby and a preparation course for lies; he criticises tourism as a romantic trap for the rich, who have plenty of money but empty imaginations. American tourist Kathrin, learning about Sevgi's thesis on Baltacı Mehmet Paşa and Russian Empress Catherine, takes an interest in the subject, believing herself to be Catherine's spirit, and persistently asks whether Baltacı and Catherine had a sexual relationship. Oktay mocks Sevgi, saying she is doing her PhD to find the answer to this question. Ibnülhasip Mehmet Nesip Bey, who arrives later, describes Oktay as a snobbish fool, a loafer with nothing better to do. The pair move to the library and begin working on Sevgi's thesis. Ibnülhasip Mehmet Nesip Bey heavily criticises Baltacı Mehmet Pasha as a greedy, ill-omened vizier, arguing that the victory at Prut belongs not to Baltacı, but to the Janissaries and the Khan of Crimea. He supports this claim with a quote from Tarih-i Cevdet, which states that Baltacı was dismissed because he accepted bribes from the Russians and agreed to peace. The play brings to the stage the tension between official historical narratives and the myths created by popular culture. In this study, Haldun Taner's play Lütfen Dokunmayın (Please Do Not Touch) is examined in terms of its external structure, internal structure, and plot elements.

Anahtar Kelimeler

• Haldun Taner
• identity
• modernization

Etik Beyan

In this study, all rules specified in the Higher Education Institutions Scientific Research and Publication Ethics Guidelines have been adhered to. None of the actions described under the heading Actions Contrary to Scientific Research and Publication Ethics in the Guidelines have been carried out.

Kaynakça

1. Aktaş, Şerif. Roman Sanatı ve Roman İncelemesine Giriş. Akçağ Yayınları, 2015.
2. Aktulay Çakır, Tuğçe Mine. Tiyatroda Dekor ve Sahne Tasarımı. Mitos Boyut, 2015.
3. Aşkın Balcı, Hülya. Metindilbilimin ABC'si. Say Yayınları, 2018.
4. Çamurdan, Esen. Haldun Taner Seyir Defteri. Bilgi Yayınevi, 2006.
5. Çetin, Nurullah. Roman Çözümleme Yöntemi. Akçağ Yayınları, 2025.
6. Eyan, Bilginç. "Ahmet Muhip Dıranas'ın 'Çıkmaz' Adlı Tiyatro Oyununda Yapı ve İzlek." Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, C. 7, S. 2, 2023, ss. 932-949. https://doi.org/10.34083/akaded.1319801.
7. Forster, Edward Morgan. Roman Sanatı. Çev. Ünal Aytür, Milenyum Yayınları, 2019.
8. Korkmaz, Ramazan. "Romanda Mekânın Poetiği." Romanda Mekân Poetiği ve Çözümlemeler, ed. Ramazan Korkmaz ve Veysel Şahin, Akçağ Yayınları, 2017, ss. 9-26.

9. Korkmaz, Ramazan. "Sabahattin Ali'nin Romanlarında Karakterler / Kişiler Dünyası." Romanda Kişiler Dünyası (Roman Karakterlerinin Doğası Üzerine İncelemeler…), ed. Ramazan Korkmaz ve Veysel Şahin, Akçağ Yayınları, 2018, ss. 10-23.
10. Korkmaz, Ramazan. Yazınsal Okumalar. Kesit Yayınları, 2015.
11. Lekesiz, Ömer. Yeni Türk Edebiyatında Öykü. Kaktüs Yayınları, 1998.
12. Narlı, Mehmet. "Romanda Zaman ve Mekân Kavramları." Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. 5, S. 7, 2002, ss. 91-106. https://izlik.org/JA22MM49GH.
13. Oral, Cansu. "Türk Romanında Mekânın Cinsiyet Algısı Üzerindeki Etkisi." Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, C. 12, S. 2, 2023, ss. 142-155. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1371215.
14. Özdarıcı, Öznur. "Orhan Kemal'in 'İspinozlar' Adlı Oyununda Yapı ve İzlek." Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi, C. 4, S. 3, 2020, ss. 96-114. https://doi.org/10.34083/akaded.743326.
15. Şener, Sevda. Tiyatroda Yaşam-Oyun İlişkisi. Dost Kitabevi, 2019.
16. Taner, Haldun. Çok Güzelsin Gitme Dur. Bilgi Yayınevi, 1983.
17. Taner, Haldun. Ve Değirmen Dönerdi-Lütfen Dokunmayın. Bilgi Yayınevi, 1991.
18. Yalçın, Sıddıka Dilek. Haldun Taner'in Hikayeleri ve Hikayeciliği. Bilgi Yayınevi, 1995.
19. Yüksel, Ayşegül. Haldun Taner Tiyatrosu. Bilgi Yayınevi, 1986.
20. Žižek, Slavoj. İdeolojinin Yüce Nesnesi. Çev. Tuncay Birkan, Metis Yayıncılık, 2015.