Generative Artificial Intelligence in Spatial Design: Meaning and Agency

Öz

The integration of generative artificial intelligence (GenAI) into the spatial design process is reshaping design theory and practice, necessitating an examination of the evolving role of non-human intelligence. This study aims to position AI not merely as a deterministic automation tool, but as a complementary element within a collaborative relationship with the designer, emphasizing the primacy of human agency in the creative process. The research adopts Jacques Derrida’s deconstructive critique of the unfixability of meaning as its methodological framework. Through this philosophical lens, the role of AI in the production of spatial form and the creative agency between machine and human have been empirically analyzed through various design examples. The analyses show that AI is a powerful actor in formal production but remains dependent on human intuition in the construction of contextual meaning. Agency in spatial production is shifting from being a singular subject to a distributed process between humans and machines. Consequently, this research demonstrates that AI is not an element that replaces the designer, but rather a complementary agent that collaborates with them. Offering practice-led recommendations, the study emphasizes that the triangle of GenAI, meaning, and agency must be restructured under the strategic guidance of human agency.

Anahtar Kelimeler

• Spatial Design
• Generative Artificial Intelligence
• Spatial Meaning
• Creative Agency
• Deconstruction

Mekân Tasarımında Üretken Yapay Zekâ: Anlam ve Faillik

Öz

Üretken yapay zekânın mekân tasarımı eylemine entegrasyonu, tasarım teorisini ve pratiğini yeniden şekillendirmekte ve insan dışı zekânın gelişen rolünün incelenmesini gerektirmektedir. Bu çalışma, yapay zekâyı yalnızca deterministik bir otomasyon aracı olarak değil, tasarımcıyla ikili bir ilişki içinde tamamlayıcı bir unsur olarak konumlandırmayı ve yaratıcı süreçte insan etkenliğinin önceliğini vurgulamayı amaçlamaktadır. Araştırma, Jacques Derrida’nın anlamın sabitlenemezliğine yönelik yapısöküm eleştirisini metodolojik çerçeve olarak benimsemektedir. Bu felsefi mercek üzerinden, yapay zekânın mekânsal form üretimindeki rolü ve makine ile insan arasındaki yaratıcı etkenlik, çeşitli tasarım örnekleri üzerinden ampirik olarak analiz edilmiştir. Analizler, yapay zekânın biçimsel üretimde güçlü bir aktör olduğunu, ancak bağlamsal anlam inşasında insan sezgisine bağımlı kaldığını göstermektedir. Mekânsal üretimde faillik, tekil bir özne olmaktan çıkıp insan ve makine arasında dağıtılmış bir sürece dönüşmektedir. Sonuç olarak bu araştırma, yapay zekânın tasarımcının yerini alan bir unsur olmadığını, onunla iş birliği yapan tamamlayıcı bir fail olduğunu göstermektedir. Dijital entegrasyonun karmaşıklığına yönelik uygulama odaklı öneriler sunan çalışma, geleceğin mekân tasarımında üretken yapay zekâ-anlam-faillik üçgeninin, insan etkenliğinin stratejik rehberliğinde yeniden yapılandırılması gerektiğini vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mekân Tasarımı
• Üretken Yapay Zekâ
• Mekânsal Anlam
• Yaratıcı Faillik
• Yapısöküm

Kaynakça

1. Agkathidis, A., Song, Y., & Ioanna, S. (2024). AI-assisted design: Utilising artificial intelligence as a generative form-finding tool in architectural design studio teaching. eCAADe 2024 Proceedings, Nicosia, Cyprus.
2. Almaz, A. F., El-Agouz, E. A., Abdelfatah, M. T., & Mohamed, I. R. (2024). The future role of artificial intelligence (AI) design’s integration into architectural and interior design education is to improve efficiency, sustainability, and creativity. Civil Engineering and Architecture, 3(12), 1749-1772.
3. Aydınlı, S. (2008). Mekândan mekânsala: Mekânın zamansallığı / zamanın mekânsallığı. A. Şentürer, Ş. Ural, Ö. Berber ve F. Uz Sönmez (Ed.), Zaman-mekân İçinde (ss. 150-161). Yapı Endüstri Merkezi Yayınları.
4. Barthes, R. (1991). Mythologies. The Noonday Press.
5. Brisco, R., Hay, L., & Dhami, S. (2023). Exploring the role of text-to-image AI in concept generation. Proceedings of the Design Society, 3, 1835-1844.
6. Carpo, M. (2017). The second digital turn: Design beyond intelligence. MIT Press.
7. Chaillou, S. (2020, Eylül). Archigan: Artificial intelligence x architecture. P. F. Yuan, H. Chai, C. Yan, & N. Leach (Ed.), Architectural intelligence: Selected papers from the 1st international conference on computational design and robotic fabrication (CDRF 2019) İçinde (ss. 117-127). Springer.
8. Chaillou, S. (2022). Artificial intelligence and architecture: From research to practice. Birkhäuser.

9. Cross, N. (2024). Natural and artificial intelligence in design. Designerly ways of knowing İçinde (ss. 49-65). Springer.
10. Çelik, T. (2024). AI-driven production in modular architecture: An examination of design processes and methods. Computer and Decision Making: An International Journal, 1, 320-339.
11. del Campo, M. (2024). Everything can be an author: Rethinking agency in the age of artificial intelligence. Architectural Design, 94(3), 20-29.
12. DeLanda, M. (2002). Deleuze and the use of the genetic algorithm in architecture. Architectural Design, 71(7), 9-12.
13. Derrida, J. (1994). Göstergebilim ve gramatoloji (T. Akşin, Çev.). Afa Yayınları.
14. Derrida, J. (1999). Différance (Ö. Sözer, Çev.). Toplumbilim Dergisi, (10), 49-61.
15. Derrida, J. (2010). Gramatolojiye dair (İ. Birkan, Çev.). Bilgesu Yayıncılık.
16. Derrida, J. (2016). Of grammatology. Johns Hopkins University Press.
17. Derrida, J. (2022). Mimarlık ve dekonstrüksiyon. Arketon Yayınları.
18. Derrida, J., & Eisenman, P. (1997). Chora L works: Jacques Derrida and Peter Eisenman. The Monacelli Press.
19. Eco, U. (2019). Mimarlık göstergebilimi. Daimon Yayınları.
20. Eisenman, P. (1999). Diagram diaries. Thames & Hudson.
21. Eroğlu, R., & Gül, L. F. (2022). Architectural form explorations through generative adversarial networks. Legal Depot, D/2022/14982/02, 575-582.
22. Eskandarnezhad, O. (2024). Deconstructivism and deconstruction: A critical re-evaluation of Derrida through Heidegger with regard to architecture [Doctoral dissertation, Middle East Technical University].
23. Fairclough, N. (2001). Critical discourse analysis as a method in social scientific research. R. Wodak & M. Meyer (Ed.), Methods of critical discourse analysis İçinde (ss. 32-62). SAGE Publications.
24. Goodfellow, I., Bengio, Y., & Courville, A. (2016). Deep learning. MIT Press.
25. Goodfellow, I., Pouget-Abadie, J., Mirza, M., Xu, B., Warde-Farley, D., Ozair, S., Courville, A., & Bengio, Y. (2020). Generative adversarial networks. Communications of the ACM, 63(11), 139-144. https://doi.org/10.1145/3422622
26. Goodfellow, P. (2024). The distributed authorship of art in the age of AI. Arts, 13(5), 149. https://doi.org/10.3390/arts13050149
27. Groat, L. N., & Wang, D. (2013). Architectural research methods (2nd ed.). John Wiley & Sons.
28. Lansdown, J. (1998). Aspects of a language model for designing. Artificial intelligence in design’98 İçinde (ss. 405-424). Springer.
29. Lefebvre, H. (2019). Mekânın üretimi. Sel Yayıncılık.
30. Mancini, M. F., & Menconero, S. (2023). AI-aided design? Text-to-image processes for architectural design. Diségno, (13), 57-70.
31. McCarthy, J., Minsky, M. L., Rochester, N., & Shannon, C. E. (2006). A proposal for the Dartmouth summer research project on artificial intelligence, August 31, 1955. AI Magazine, 27(4), 1-13.
32. Nalçakan, M., Canoğlu, S., & Özsavaş, N. (2017). Televizyon dizileri yoluyla Türkiye’de iç mekân tasarımında kültürel kodların değerlendirilmesi ve değişen konut algısı. Sanat ve Tasarım Dergisi, 7(2), 68-81. https://doi.org/10.20488/www-std-anadolu-edu-tr.393528
33. Ozar, B., & Koca, D. (2024). Bir diyalog ortamı olarak üretken yapay zekâ: Tasarımda anlamsal arayış sürecinin temsili. Art-e Sanat Dergisi, 17(33), 111-138.
34. Patrick, G. (2024, 8 Mayıs). Arturo Tedeschi’s AI-driven architecture revolutionizes construction. Design Times. https://www.designtimes.com/articles/3956/20240508/arturo-tedeschis-ai-driven-architecture-revolutionizes-construction.htm (28.05.2025).
35. Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial intelligence: A modern approach (4. Basım). Pearson.
36. Schmitt, G. (1997). Design medium—Design object. CAAD futures 1997: Proceedings of the 7th International Conference on Computer Aided Architectural Design Futures İçinde (ss. 3-13). Springer.
37. Simon, H. A. (2019). The sciences of the artificial (3. Basım). MIT Press.
38. Smithers, T. (1998). Towards a knowledge level theory of design process. J. S. Gero & F. Sudweeks (Ed.), Artificial intelligence in design ‘98 İçinde (ss. 3-21). Springer.
39. Spivak, G. C. (2016). Önsöz [Çevirmenin önsözü]. İçinde J. Derrida, Of Grammatology (s. xxvii- cxiv). Johns Hopkins University Press.
40. Turing, A. M. (1950). Computing machinery and intelligence. Mind, 59(236), 433-460.
41. Vromen, E. (2024). Language models as semiotic machines: Reconceptualizing AI language systems through structuralist and post-structuralist theories of language. arXiv. https://arxiv.org/abs/2410.13065 (31.03.2026).
42. Wigley, M. (1993). The architecture of deconstruction: Derrida’s haunt. MIT Press.
43. Wocke, B. (2014). Derrida at Villette: (An) aesthetic of space. University of Toronto Quarterly, 83(3), 739-755.
44. Yıldırım, A. (2012). Différance’ın serüveni. Felsefe Dünyası, (55), 241-273.