Dondurma Ekimde Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Verim ve Kalite Performanslarının Belirlenmesi

Öz

Buğday, Anadolu’nun zorlu çevresel koşulları altında yetiştiriciliği yapılan ve en geniş ekiliş alanına sahip tarımsal ürünüdür. Son yıllarda değişen iklim koşulları ile birlikte artan biyotik ve abiyotik stres faktörleri, yüksek adaptasyon yeteneğine sahip buğdayda da verim ve kalite kayıplarına neden olmaktadır. Bu çalışma; farklı gelişme tabiatına sahip 17 ekmeklik buğday hattı ile iki tescilli çeşidin Yozgat koşullarında dondurma ekimdeki verim ve kalite performanslarını belirlemeyi amaçlamıştır. Deneme; 2024-2025 yetiştirme döneminde, tesadüf blokları deneme desenine göre ve üç tekerrürlü olarak yürütülmüştür. Ekim, aralık ayının ikinci haftasında yapılmıştır. İncelenen tüm özellikler yönünden genotipler arasında istatistiki olarak farklılık tespit edilmiştir. Genotiplerin başaklanma gün sayısı 138.7-152.0 gün, bitki boyu 72.5-103.8 cm, tane verimi 354.4-630.8 kg da-1, bin tane ağırlığı 33.6-47.3 g, hektolitre ağırlığı 78.5-83.2 kg, protein oranı %11.6-17.4, gluten oranı %25.1-47.0 ve zeleny sedimentasyon değerleri 33.8-73.6 ml arasında değişim göstermiştir. Tane veriminde Hat 8, Hat 5, Hat 9, Hat 10, Beyazhan ve Hat 7 en çok öne çıkan genotipler olarak belirlenmiştir. Bu genotiplerin tane verimindeki yüksek performansları yanında, orta ve iyi kalite değerlerine sahip olduğu saptanmıştır. Elde edilen sonuçlar; iklim değişikliği ve artan sıcaklıkların neden olduğu stres koşullarında, alternatif ve yazlık karakterli genotiplerin dondurma ekimde yüksek verim ve kalite performansı gösterebileceğini ortaya koymuştur.

Anahtar Kelimeler

• Dondurma ekim
• Hat
• Kalite
• tane verimi
• Triticum aestivum L.

Determination of Yield and Quality Performance of Bread Wheat Genotypes in Freezing Sowing

Öz

Wheat is the agricultural product cultivated under the challenging environmental conditions of Anatolia and has the largest cultivated area. Increasing biotic and abiotic stress factors, along with changing climate conditions in recent years, have caused yield and quality losses even in wheat, which has high adaptability. This study aimed to determine the grain yield and quality performance of 17 bread wheat lines and two registered cultivars with different seasonal types at freezing sowing in Yozgat. The experiment was conducted during the 2024-2025 growing season, using a randomized block design and three replications. The sowing was performed in the second week of December. Statistically significant differences were detected among genotypes in all examined characteristics. The number of days to heading for genotypes is 138.7-152.0 days, plant height is 72.5-103.8 cm, grain yield is 354.4-630. 8 kg da-1, thousand kernel weight 33.6-47.3 g, hectoliter weight 78.5-83.2 kg, protein content 11.6-17.4%, gluten content 25.1-47.0%, and Zeleny sedimentation values 33.8-73.6 ml. The genotypes Line 8, Line 5, Line 9, Line 10, Beyazhan, and Line 7 were identified as the most prominent in terms of grain yield. In addition to their high grain yield performance, these genotypes were found to have medium to high quality characteristics. The results obtained indicate that alternative and spring-type genotypes can demonstrate high yield and quality performance in freezing sowing under stress conditions caused by climate change and rising temperatures.

Anahtar Kelimeler

• Freezing sowing
• Grain yield
• Line
• Quality
• Triticum aestivum L.

Kaynakça

1. Abbas, B. ve Topal, A. (2017). Farklı Kaynaklardan Temin Edilen Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Verim ve Verim Unsurları Yönünden Değerlendirilmesi. Bahri Dağdaş Bitkisel Araştırma Dergisi, 5(2), 89-98.
2. Akgün, İ., Altındal, D. ve Kara, B. (2011). Isparta Ekolojik Koşullarında Ekmeklik ve Makarnalık Bazı Buğday Çeşitlerinin Uygun Ekim Zamanlarının Belirlenmesi. Tarım Bilimleri Dergisi, 17(4), 300-309.
3. Aktas, B. (2022). Evaluation of Yield Performance and Quality Parameters of Bread Wheat Cultivars Cultivated in Rainfed Central Anatolia. Journal of Animal and Plant Sciences, 32(4), 1035-1045.
4. Aktaş, B. (2021). Türkiye’deki Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Çeşit Ayrım Karakterleri Yönünden Değerlendirilmesi. Ziraat Mühendisliği, (372), 4-15.
5. Aktaş, B. (2025). Türkiye’de Yetiştiriciliği Yapılan Farklı Orijinli Ekmeklik Buğday Genotiplerinde Agro-morfolojik Çeşitliliğin Belirlenmesi. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 9(3), 796-809.
6. Aktaş, B. and Gökdere, H.İ. (2025). Evaluation of Grain Yield, and Quality Characteristics of Some Bread Wheat Cultivars in Different Agro-Ecological Regions of Türkiye. Heliyon, 11(1).
7. Aktaş, B. ve İkincikarakaya, S.Ü. (2019). Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Genotiplerinin Verim ve Verim Unsurları ile Glutenin ve Gliadin Bant Desenlerinin Belirlenmesi. Mediterranean Agricultural Sciences, 32(1), 85-93.
8. Albayrak, Ö., Bayhan, M., Özkan, R. ve Akıncı, C. (2022). Ekmeklik Buğday İleri Hatlarının Verim ve Verim Kriterlerinin İncelenmesi. Dicle Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 11(1), 173-182.

9. Aydoğan, R. ve Yağdı, K. (2022). Bursa Ekolojik Koşullarında Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Tarımsal Özelliklerinin Değerlendirilmesi. Bursa Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 36(1), 157-171.
10. Aydoğan, S. ve Soylu, S. (2017). Ekmeklik Buğday Çeşitlerinin Verim ve Verim Öğeleri ile Bazı Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 26(1), 24-30.
11. Bilgin, O. ve Korkut, K.Z. (2005). Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşit ve Hatlarının Tane Verimi ve Bazı Fenolojik Özelliklerinin Belirlenmesi. Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, 2(1), 58-65.
12. Boru, K., Yıldırım, S. ve Çifci, E.A. (2019). Ekmeklik Buğday Genotiplerinde Verim ve Verim Öğelerinin Korelasyon ve Path Analizi ile İncelenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 6(3), 379-387.
13. Bulut, S., Çağlar, Ö. ve Öztürk, A. (2009). Alternatif Karakterli Buğday Çeşitlerinin Kışlık, Dondurma ve Yazlık Ekim Zamanlarına Verim tepkisi. Türkiye VIII. Tarla Bitkileri Kongresi, 19-22 Ekim, Hatay.
14. Doğan, Y., Toğay, Y. ve Toğay, N. (2014). Türkiye’de Tescil Edilmiş Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Mardin-Kızıltepe Koşullarında Verim ve Bazı Verim Özelliklerinin Belirlenmesi. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Tarım Bilimleri Dergisi, 24(3): 241-247.
15. Endes, A., Aktaş, B., and Khavar, K.M. (2025). The Effect of the Inoculum Density of Alternaria alternata on the Incidence of Black Point Disease at Different Ripening Stages of Bread Wheat. Journal of Crop Health, 77(4), 109.
16. Ersöz, İ. ve Başçiftçi, Z.B. (2024). Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Kışlık Ekim Zamanları ve Yazlık Ekimde Verim ve Verim Özelliklerinin Karşılaştırılması. International Journal of Applied Biology and Environmental Sciences, 6(2), 44-50.
17. Geçit, H.H. (2016). Serin İklim Tahılları (Buğday, arpa, yulaf, triticale). Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yayın No: 1640, Ankara.
18. Gülhan, L., Akçura, M. ve Öztürk, İ. (2023). Bazı Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Bazı Kalite Özellikleri Yönünden Trakya Bölgesine Adaptasyonunun İncelenmesi. Türk Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 10(3), 622-630.
19. Güngör, H. ve Dumlupınar, Z. (2019). Bolu Koşullarında Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Verim, Verim Unsurları ve Kalite Yönünden Değerlendirilmesi. Turkish Journal of Agricultural and Natural Sciences, 6(1), 44-51.
20. Güngör, H., Çakır, M.F. ve Dumlupınar, Z. (2022). İleri Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Hatlarının Verim, Verim Unsuru ve Kalite Özellikleri Bakımından Değerlendirilmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (35), 123-127.
21. Kahraman, T., Güngör, H., Öztürk, İ., Yüce, İ. ve Dumlupınar, Z. (2021). Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Genotiplerinde Genotip ve Çevrenin Tane Verimi ve Bazı Kalite Özellikleri Üzerine Etkisinin Temel Bileşen ve GGE Biplot Analizleri ile Değerlendirilmesi. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Tarım ve Doğa Dergisi, 24(5), 992-1002.
22. Karaca, Ö.F. (2024). Yozgat İli NDVI Yersel ve Zamansal Değişiminin Uydu Görüntüleri Yardımıyla Tespit Edilmesi. Bozok Tarım ve Doğa Bilimleri Dergisi, 3(2), 155-167.
23. Karaman, M. ve Akın, B. (2020). Yazlık, Fakültatif ve Kışlık Karakterli Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Genotiplerinin Bazı Agronomik Özellikler Bakımından İncelenmesi. ISPEC Journal of Agricultural Sciences, 4(1), 12-24.
24. Kazan, T. ve Doğan, R. (2005). Pehlivan Ekmeklik Buğday (Triticum aest. var. aest. L.) Çeşidinde Ekim Zamanı ve Ekim Sıklığı Üzerine Araştırma. Uludağ Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 19(1), 63-76.
25. Kılıç, H., Hatipoğlu, A. ve Şahin, M. (2021). İnsan Sağlığı Esaslı Ekmeklik Buğday Kalite Yaklaşımları. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 9(1), 857-870.
26. MGM. (2024). Meteorolojik Parametrelerin Türkiye Analizi. Meteoroloji Genel Müdürlüğü, https://www.mgm.gov.tr/veridegerlendirme/il-ve-ilceler-istatistik.aspx?k= parametrelerinTurkiyeAnalizi. Erişim tar: 30.03.2025.
27. MGM. (2025). Meteoroloji Genel Müdürlüğü İklim Verileri.
28. Mut, Z., Köse, Ö.D.E. ve Akay, H. (2017). Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Tane Verimi ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Anadolu Tarım Bilimleri Dergisi, 32(1), 85-95.
29. Naneli, İ., Sakin, M.A. ve Kıral, A.S. (2015). Tokat-Kazova Şartlarında Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Verim ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 32(1), 91-103.
30. Nohutçu, L. ve Soylu, S. (2018). Bisküvi Sanayinde Kullanılmak Üzere Geliştirilen Ekmeklik Buğday Genotiplerinin Sulu Koşullarda Morfolojik ve Verim Özelliklerinin İncelenmesi. Bahri Dağdaş Bitkisel Araştırma Dergisi, 7(1), 32-38.
31. Ozturk, A., Caglar, O., and Bulut, S. (2006). Growth and Yield Response of Facultative Wheat to Winter Sowing, Freezing Sowing and Spring Sowing at Different Seeding Rates. Journal of Agronomy and Crop Science, 192(1), 10-16.
32. Özen, S. ve Akman, Z. (2015). Yozgat Ekolojik Koşullarında Bazı Ekmeklik Buğday Çeşitlerinin Verim ve Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Süleyman Demirel Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 10(1),35-43.
33. Öztürk, İ., Avcı, R., Tuna, B., Kahraman, T. ve Aşkın, O. (2015). Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Bazı Agronomik Özellikleri ve Stabilite Parametrelerinin Saptanması. Harran Tarım ve Gıda Bilimleri Dergisi, 19(2), 81-93.
34. Rocheford, T.R., Sammons, D.J., and Baenziger, P.S. (1988). Planting Date in Relation to Yield and Yield Components of Wheat in the Middle Atlantic Region. Agronomy journal, 80(1), 30-34.
35. Sakin, M.A., Naneli, İ., Göy, A.G. ve Özdemir, K. (2015). Bazı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Tokat-Zile Koşullarında Verim ve Verim Komponentlerinin Belirlenmesi. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 32(3), 119-132.
36. TTSMM. (2016). Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü Çeşit Kataloğu, Ankara.
37. TTSMM. (2019). Tohumluk Tescil ve Sertifikasyon Merkez Müdürlüğü Çeşit Kataloğu, Ankara.
38. TÜİK. (2024). Türkiye İstatistik Kurumu Bitkisel Üretim İstatistikleri. https://data.tuik.gov.tr/Kategori/ GetKategori?p=tarim-111&dil=1. Erişim tar: 15.11.2025.
39. Usta, T. ve Yağmur, M. (2021). Kırşehir Ekolojik Koşullarında Bazı Ekmeklik Buğday Çeşitlerinin (Triticum aestivum L.) Verim ve Verim Öğelerinin Belirlenmesi Üzerine Bir Çalışma. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 1(1), 36-54.
40. Warrick, B.E., and Miller, T.D. (1999). Freeze Injury on Wheat. Texas Agricultural Extension Service The Texas A and M University System, San Angelo, Texas.
41. Yağmur, M. ve Kaydan, D. (2008). Kışlık Buğdayda Tane Verimi, Verim Ögeleri ve Fenolojik Dönemler Arasındaki İlişkiler. Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi. 12(4): 9-18
42. Yazar, S., Salantur, A., Özdemir, B., Alyamaç, M.E., Evlice, A.K., Pehlivan, A., Akan K. ve Aydoğan, S. (2013). Orta Anadolu Bölgesi Ekmeklik Buğday Islah Çalışmalarında Bazı Tarımsal Karakterlerin Araştırılması. Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü Dergisi, 22(1): 32-40.
43. Yıldırım, A., Sakin, M. ve Gökmen, S. (2005). Tokat Kazova Koşullarında Bazı Ekmeklik Buğday Çeşit ve Hatlarının Verim ve Verim Unsurları Yönünden Değerlendirilmesi. Gaziosmanpaşa Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 22(1): 63-72.
44. Yılmaz, A.M. ve Tomar, O. (2022). Türkiye’de Buğdayın Kendi Kendine Yeterlilik ve İthalata Bağımlılık Açısından Değerlendirilmesi. Avrupa Bilim ve Teknoloji Dergisi, (41), 449-456.
45. Yorulmaz, Ö., Erekul, O. ve Koca, Y.O. (2023). Muğla-Dalaman Koşullarında Farklı Ekmeklik Buğday (Triticum aestivum L.) Çeşitlerinin Verim ve Bazı Kalite Özelliklerinin Belirlenmesi. Adnan Menderes Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 20(2), 255-263.