İzmir İktisat Kongresi’nin Mali Felsefesi: Tarihsel Bir Kritik ve Güncel Perspektiflerle Yeniden Okuma

Öz

1923 yılında toplanan İzmir İktisat Kongresi, Türkiye Cumhuriyeti’nin ekonomik ve mali bağımsızlık vizyonunu kurumsal düzeyde ortaya koyan ilk adımlardan biri olarak tarihsel bir öneme sahiptir. Kongrede kabul edilen Misak-ı İktisadi ilkeleri ile çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi gruplarının talepleri, Cumhuriyet’in mali yapılanmasının yönünü belirleyen temel ilkeleri ortaya koymuştur. Bu çalışmada, söz konusu karar ve talepler kamu maliyesi perspektifinden incelenmekte; Lozan Antlaşması’nın getirdiği uluslararası kısıtlar, Cumhuriyet’in ilk yıllarındaki uygulamalar ve 1923-1930 döneminde yürürlüğe giren düzenlemeler ışığında değerlendirilmektedir. Araştırma bulguları, İzmir İktisat Kongresi’nin kısa vadeli ekonomik ihtiyaçlara çözüm üretmenin ötesinde, vergi adaleti, mali egemenlik, bütçe disiplini ve kamu harcamalarının yönelimi gibi konularda Cumhuriyet maliyesinin uzun vadeli gelişimine yön verdiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• İzmir İktisat Kongresi
• Misak-ı İktisadi
• Mali Egemenlik
• Bütçe Disiplini
• Kamu Harcamalarının Yönelimi

THE FISCAL PHILOSOPHY OF THE IZMIR ECONOMIC CONGRESS: A HISTORICAL CRITIQUE AND A RE-READING THROUGH CONTEMPORARY PERSPECTIVES

Öz

The İzmir Economic Congress of 1923 represents one of the first institutional steps in articulating the vision of both economic and fiscal independence for the newly founded Republic of Türkiye. The “National Economic Pact” (Misak-ı İktisadi) adopted at the Congress, together with the demands voiced by the peasant, merchant, industrialist, and worker groups, laid out the key principles that shaped the direction of the Republic’s fiscal structure. In this study, these decisions and demands are examined from the perspective of public finance and evaluated in light of the international constraints imposed by the Treaty of Lausanne, the fiscal practices of the early Republican period, and the regulatory measures implemented between 1923 and 1930. The research findings reveal that the İzmir Economic Congress, beyond addressing the short-term economic needs of the period, guided the long-term development of Republican public finance in areas such as tax justice, fiscal sovereignty, budgetary discipline, and the orientation of public expenditures.

Anahtar Kelimeler

• Izmir Economic Congress
• National Economic Pact
• Fiscal Sovereignty
• Budgetary Discipline
• Orientation of Public Expenditures

Kaynakça

1. 30 Teşrinisani 1931 tarih ve 1890 numaralı İktisadî Buhran Vergisi Kanununa Müzeyyel Kanun, Kanun No: 1996, Kabul Tarihi: 29/05/1932.
2. Afetinan, A. (Ed.). (1989). İzmir İktisat Kongresi: 17 Şubat - 4 Mart 1923. Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara.
3. Aksoy, Y. (2009). “İzmir İktisat Kongreleri Işığında Küreselleşme ve Dünya Krizi” içinde; Günümüz Türkiye’si Yorumuyla İzmir İktisat Kongresi, EGİAD, İzmir.
4. Akyüz, Y. (2009). Türk Eğitim Tarihi (M.Ö. 1000 - M.S. 2008), Ankara: Pegem Yayınları.
5. Boratav, K. (1974). 100 Soruda Türkiyeʼde Devletçilik, (Vol. 41). Gerçek Yayınevi, İstanbul.
6. Boratav, K. (2005). Türkiye İktisat Tarihi: 1908-2002, (9.Baskı), İmge Kitabevi, Ankara.
7. Ekinci, M. F. (2008). “Türkiye’nin Mali İntiharı: Kapitülasyonlar 1838 Balta Limanı Ticaret Sözleşmeleri’nden Sevres Andlaşması’na”, Platin Yayınları, Ankara.
8. Gerschenkron, A. (1962). Economic backwardness in historical perspective: A book of essays. Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press.

9. Giray, F. (2024), Maliye Tarihi, 10. Baskı, Dora Yayınevi, Bursa.
10. Gürkan Yay, G. (1998). Atatürk Döneminde Para Politikası. Erdem, 11(31), 289-320.
11. Hallam, D. (2018). Revisiting Prebisch–Singer: what long–term trends in commodity prices tell us about the future of CDDCs. Background paper to the UNCTAD-FAO Commodities and Development Report.
12. Karabekir, K. (2001). İktisat Esaslarımız: Hatıra ve Zabıtlarıyla 1923 İzmir İktisat Kongresi (Vol. 35), Cumhuriyet Tarihi Serisi, Emre Yayınları.
13. Kepenek, Y. & Yentürk, N. (2001). Türkiye Ekonomisi. 12. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul.
14. Keyder, Ç. (1993). Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929), Tarih Vakfı Yurt Yayınları, İstanbul.
15. Kuruç, B. (1987). Mustafa Kemal Döneminde Ekonomi: 1923–1938, Ankara: Bilgi Yayınevi.
16. Metintaş, M. Y., & Kayıran, M. (2016). 1929 Dünya Ekonomik Krizinin Türk Tarımına Etkileri ve 1931 Birinci Türkiye Ziraat Kongresi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi(23), 33-82.
17. Musgrave, R. A. (1959). The Theory of Public Finance: A Study in Public Economy. New York: McGraw-Hill.
18. North, D. (1990). Institutions, Institutional Change, and Economic Performance. Cambridge and London: Cambridge University Press.
19. Özdemir, B. (2010). Osmanlı Devleti Dış Borçları, T.C. Maliye Bakanlığı Strateji Geliştirme Başkanlığı Yayınları, Ankara.
20. Özgen, Y. (2024). Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Cilt II (1922-1924), Atatürk Araştırma Merkezi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü, Ankara.
21. Özgüven, A. (2002). Türkiye İktisat Kongresi (17 Şubat – 4 Mart 1923), Journal of İstanbul Kültür University, Sayı: 2, İstanbul, s. 109–124.
22. Pamuk, Ş. (2019). Osmanlı-Türkiye İktisadi Tarihi 1500-1914, İletişim Yayınları, İstanbul.
23. Parasız, İ. (1998). Türkiye Ekonomisi: 1923’den Günümüze İktisat ve İstikrar Politikaları, Ezgi Kitabevi Yayınları, Bursa.
24. Prebisch, R. (1950). The Economic Development of Latin America and its Principal Problems. United Nations Economic Commission for Latin America.
25. Prebisch, R. (1954). International co-operation in a Latin American development policy. United Nations, New York.
26. Singer, H. W. (1950). The Distribution of Gains between Investing and Borrowing Countries. American Economic Review, Papers and Proceedings, 40(2), 473–485.
27. Tecer, M. (2006). Atatürk Döneminde (1923-1938) Ekonomik Örgütlenme, Amme İdaresi Dergisi, 39(4), 75-116.
28. Tezel, Y. S. (1982). Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi (1923-1950), Yurt Yayınevi, Ankara.
29. TMO. (2023). Toprak Mahsulleri Ofisi Kuruluşunun 85’inci Yıl Dönümünü. https://www.tmo.gov.tr/kurum-haber/740/toprak-mahsulleri-ofisi-kurulusunun-85inci-yil-donumunu.
30. Tokgöz, E. (2001). Türkiye’nin İktisat Gelişimi Tarihi, İmaj Yayınevi, Ankara.
31. Topaloğlu, M. (2013). Enerji Dolu 80 Yıl, İstanbul: Turcas Kültür Yayınları.
32. Ülken, Y. (1981). İzmir İktisat Kongresi'nin Anlamı ve Değerlendirilmesi, Atatürk Döneminde Türkiye Ekonomisi Semineri, 8-9 Haziran 1981, Yapı ve Kredi Bankası Genel Müdürlük Sermer Çifter Konferans Salonu, İstanbul.
33. Villalta, J. B. (1982). Atatürk (F. Özsu, Trans.). Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara.
34. Vural, İ. Y. (2008). Atatürk Dönemi Maliye Politikaları: Liberal İktisattan Karma Ekonomiye, Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Nisan, s. 77-114.
35. Yücel. F. (2014). Cumhuriyet Türkiyesinin Sanayileşmede İlk Önemli Adımı: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı 1934-1938, Ankara: TMMOB Elektrik Mühendisleri Odası.