Bir Tufanın Edebî Şahitliği: Yusuf Ziya Yozgadî'nin 1890 Tarihli Mersiyesi

Öz

Özet: Yusuf Ziya Bey, 1853/54-1918 yılları arasında yaşayan son dönem Osmanlı aydınlarından biridir. Şair, yazar ve aynı zamanda devlet adamıdır. Osmanlı adliye teşkilatının çeşitli birimlerinde görevler yapmıştır. Tarih, coğrafya, siyer, edebiyat, gezi-gözlem gibi farklı alanlarda yirminin üzerinde eser kaleme almıştır. Bu makalede, 1890’da Yozgat’ta yaşanan büyük sel felaketi üzerine, Yusuf Ziya Bey’in yazdığı mersiye incelenmektedir. Edebî tahlili, edebiyat üstatlarına bırakılmakla beraber, mersiyenin tam metninin günümüz Türkçesinin okuyucuyla buluşturulması hedeflenmektedir. Şair, yaşanan elim vakayı, 57 beyitle tasvir etmiştir. Olayın gerçekleştiği Muharrem ayı üzerinden Kerbela hadisesine telmih yapmıştır. Bunun yanısıra Nuh Tufanı ve Nuh’un Gemisi sembolleriyle de mistik ve dinî göndermelerde bulunmuştur. Halkın yaşadığı acıyı, toplumsal bir yas olarak sunmuştur. Yetim kalan çocuklar, dul kalan eşler ve çaresizlik hissini, betimleyerek acıları trajik biçimde tasvir etmiştir. Mersiyenin son bölümünde ise yardım çağrısı yoluyla yönetime seslenişe yer vermiştir. Bu çalışmada, mersiye üzerinden Osmanlı toplumunun felaket algısı ve dinî teselli arayışı ortaya konulmuştur. Bu yönüyle mersiye, edebî bir ağıt olmanın ötesinde, dönemin kültürel ve sosyal yapısına dair önemli ipuçları sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Yusuf Ziya Yozgadî
• 1890
• sel felaketi
• mersiye
• Yozgat

A Literary Witness to the 1890 Flood: Yusuf Ziya Yozgadî’s Elegy

Öz

Yusuf Ziya Bey (1853/54–1918) was one of the last Ottoman intellectuals—a poet, writer, and statesman who served in various positions within the Ottoman judicial system. He authored more than twenty works in fields such as history, geography, siyer, literature, and travel writing. This article examines an elegy he composed about the great flood disaster that struck Yozgat in 1890. While detailed literary analysis is left to specialists, the aim here is to present the full text of the elegy in modern Turkish. The poet meticulously chronicles the tragic event in a series of 57 verses. He makes an allusion to the Battle of Karbala, which is believed to have occurred in the month of Muharram. Furthermore, the artist incorporates mystical and religious references, employing symbols associated with Noah's Flood and the Ark of Noah. The text conveys the collective anguish experienced by the people as a form of collective mourning. The text conveys the anguish of the orphans, the bereaved spouses, and the state of helplessness. In the final section of the elegy, the author addresses the administration through a call for assistance. In this respect, it transcends a mere literary lament, offering valuable insights into the cultural and social structures of the period.

Anahtar Kelimeler

• Yusuf Ziya Yozgadi
• 1890
• flood disaster
• elegy
• Yozgat

Kaynakça

1. BOA, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi. Dahiliye Mektubi Kalemi (DH. MKT), 1754/67.
2. BOA, Dâhiliye Nezareti Sicill-i Ahval Defterleri (DH. SAİD. d), 003/1032.
3. BOA, Yıldız Perakende Evrakı Askeri Maruzat (Y.PRK. ASK), 63/85.
4. Abdulkadiroğlu, Abdulkerim ve F. Hakan Özkan. “ Osmanlı Dönemi Yozgatlı Şeyhler, Bilim Adamları ve Şairler”. Osmanlı Devleti ve Bozok Sancağı. Ankara: Türk Ocağı Yozgat Şubesi Yayınları, 2000: 23-78.
5. İslam Ansiklopedisi. M. Faruk Toprak. 29 cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.
6. İslam Ansiklopedisi. Mustafa İsen. 29 cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2024.
7. İslâm Ansiklopedisi, Yunus Özger, EK-2 cilt. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2019.
8. Özger, Yunus. Sicill-i Ahval Defterlerine Göre Yozgatlı Devlet Adamları. İstanbul: IQ Yayınları, 2010.

9. Öztürk, Erdem Can. “Yozgatlı Yusuf Ziyâ ve Temâşâ-yı Âlem İsimli Eseri”, Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi 8/2 (2024): 727–748.
10. Parlatır, İsmail. Osmanlı Türkçesi Sözlüğü. Ankara: Yargı Yayınları, 2011.
11. Stebler Çavuş, M. Zeliha. “Türk Edebiyatından Mersiyeler”, Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi 38 (Erzurum 2008): 135–137.
12. Şemseddin Sami. Kâmûs-ı Türkî. İstanbul: İkdam Matbaası, 1317.
13. Yıldırım, İsmail. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, “Evsâf-ı Seniyye-i Hamîdiyye'den Bir Şemme (Ziyâ)”,https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/evsaf-i-seniyye-i-hamidiyye-den-bir-semme-ziya. Erişim 01.10.2025.
14. Yozgadî, Yusuf Ziya. Evsâf-ı Seniyye-i Hamidiyyeden Bir Şemme. Sakız: Şems Matbaası, 1316.