Bağımsızlık Dönemi Azerbaycan Satirik Edebiyatında Karnavalesk, Hiciv ve Kara Mizah: Hayreddin Goca Hikâyeleri Örneğinde

Öz

Özet: Bağımsızlık dönemi Azerbaycan satirik edebiyatının önemli temsilcilerinden Hayreddin Goca, hikâyelerinde mizahı yalnızca güldürme aracı olarak değil, toplumsal eleştirinin etkili bir yolu olarak kullanmıştır. Bu dönemin satirik edebiyatı hakkında kapsamlı çalışmalar sınırlı olup, Hayreddin Goca’nın eserleri kuramsal açıdan sistematik bir şekilde ele alınmamıştır. Yazarın hikâyelerinde bürokrasi, rüşvet, toplumsal eşitsizlik, siyaset, ekonomik sorunlar ve günlük hayatın çelişkileri mizah, hiciv ve kara mizah yoluyla ele alınır. Otorite figürlerinin alaya alınması, toplumsal hiyerarşinin tersine çevrilmesi ve sıradan insanların bakış açısının öne çıkarılması, anlatılarda karnavalesk bir dünyanın kurulmasını sağlar. Bu yönüyle hikâyeler, gülmenin ardında güçlü bir toplumsal eleştiri barındıran metinler olarak dikkat çeker. Hikâyelerdeki mizah ve gülme unsurları kuramsal olarak özellikle Mikhail Bakhtin’in karnavalesk kuramı çerçevesinde değerlendirilmiştir. Bunun yanında Henri Bergson’un gülme kuramı ile Sigmund Freud’un mizah ve bilinçdışı ilişkisine dair görüşlerinden de yararlanılmış ve bu yaklaşımlar değerlendirme düzeyinde ele alınmıştır. İncelemede esas olarak karnavalesk anlatının tersine çevirme, otoritenin gülünçleştirilmesi, yüksek olanın alçaltılması, halk söylemi ve parodi gibi özellikleri üzerinde durulmuştur. İncelenme sonucunda Hayreddin Goca’nın hikâyelerinde mizahın eğlenceden çok eleştiri işlevi gördüğü, hiciv ve kara mizah unsurlarının toplumsal düzeni sorgulamak için kullanıldığı görülmektedir. Özellikle zengin-fakir karşıtlığı, rüşvet, makam sahiplerinin yozlaşması ve toplumdaki adaletsizlikler mizahi bir anlatım aracılığıyla eleştirilir. Karnavalesk anlatı sayesinde hikâyelerde toplumsal hiyerarşi geçici olarak ortadan kalkar ve eleştiri gülme aracılığıyla daha etkili bir biçimde ortaya konur. Hayreddin Goca’nın hikâyeleri mizah, hiciv, kara mizah ve karnavalesk anlatı unsurlarını bir arada barındıran, gülme aracılığıyla toplumsal eleştiri yapan anlatılar olarak değerlendirilebilir.

Anahtar Kelimeler

• Hayreddin Goca
• mizah
• hiciv
• karnavalesk
• toplumsal eleştiri

The Case of Hayreddin Goca’s Short Stories

Öz

Abstract: Hayreddin Goca, a prominent representative of Azerbaijani satirical literature in the post-independence period, employs humor in his short stories not merely as a means of entertainment but as an effective tool of social critique. Comprehensive studies on the satirical literature of this period remain limited, and Goca’s works have not yet been examined systematically from a theoretical perspective. In his stories, issues such as bureaucracy, corruption, social inequality, politics, economic difficulties, and the contradictions of everyday life are addressed through humor, satire, and black humor. The ridicule of authority figures, the inversion of social hierarchies, and the foregrounding of ordinary people’s perspectives contribute to the construction of a carnivalesque world within the narratives. In this respect, the stories stand out as texts that embed a powerful social critique beneath the surface of laughter. The humorous and comic elements in the stories are analyzed primarily within the framework of Mikhail Bakhtin’s theory of the carnivalesque. In addition, Henri Bergson’s theory of laughter and Sigmund Freud’s views on the relationship between humor and the unconscious are also taken into consideration at the level of interpretation. The analysis focuses on key features of the carnivalesque, such as inversion, the ridicule of authority, the degradation of the elevated, the prominence of folk discourse, and parody. The analysis of the texts demonstrates that, in Goca’s stories, humor functions less as a source of amusement and more as a means of critical inquiry. Satire and black humor are employed to question and expose the flaws of the social order. In particular, the contrast between rich and poor, corruption, the degeneration of those in power, and social injustices are critically represented through a humorous narrative mode. In this sense, Goca’s stories can be regarded as narratives that bring together humor, satire, black humor, and carnivalesque elements to produce a form of social criticism mediated by laughter.

Anahtar Kelimeler

• hayreddin Goca
• humor
• satire
• carnivalisgue
• social criticism

Kaynakça

1. Abbasov, İ. (2025). Akademiyada etik və institusional problemlər haqqında fikirlər. Paralel.az. https://paralel.az/az/article/536506 (Erişim Tarihi: 1.01.2026).
2. Aktulum, K. (2020). Sanatsal bir biçim olarak grotesk nedir? Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Uluslararası Filoloji ve Çeviribilim Dergisi, 2(1), 1–35.
3. Atmaca, M. Ç. (2020). Mikhail Bakhtin’in Ütopik Materyalizmi: Karnaval ve Diyalog Bağlamında Kairolojik Bir Zaman Kavramsallaştırması. Kilikya Felsefe Dergisi, 1, 91-101.
4. Babayeva, G. (2020). Çağdaş satiranın mövzu və ideya qaynaqları. Ədəbiyyat qəzeti, xüsusi buraxılış, 29.
5. Babayeva, G. (2022). Satira və zaman. Ədəbiyyat qəzeti, xüsusi buraxılış, 31.
6. Bachelard, G. (2014). Mekânın poetikası (Çev. A. Tümertekin). İthaki Yayınları.
7. Bakhtin, M. (2001). Karnavaldan romana. S. Irzık (Der.), Edebiyat teorisinden dil felsefesine: Seçme yazılar (Çev. C. Soydemir). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
8. Bakhtin, M. M. (2004). Dostoyevski poetikasının sorunları (S. Gürses, T. Birkan & O. Koçak, Haz.). İstanbul: Metis Yayınları.

9. Batur, E. (2005). Kara mizah antolojisi. İstanbul: Sel Yayınları.
10. Bergson, H. (1989). Gülme (Çev. M. Ş. Tunç). İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
11. Əhmədli, B. (2024). XX əsr Azərbaycan ədəbiyyatı tarixi (3 cilddə, III cild: 1960-cı ildən günümüzədək). Bakı: Qanun Nəşriyyatı.
12. Əhmədov, T. Ə. (2011). Azərbaycan yazıçıları (XX–XXI yüzillikdə): Ensiklopedik məlumat kitabı. Bakı: Nurlar.
13. Erkek, F. (2017). Kahkaha Toplumdan Yana: Henri Bergson’un Gülme Yorumu. Dört Öge, 11, 1-16.
14. Əsgərov, Ş. (2003). Təhsilimiz Dünən, Bugün, Sabah. Bakı: Azərbaycan Nəşriyyatı.
15. Freud, S. (1998). Espriler ve bilinçdışı ile ilişkileri (Çev. E. Kapkın). İstanbul: Payel Yayınevi.
16. Frye, N. (2015). Eleştirinin anatomisi (Çev. H. Koçak). Ayrıntı Yayınları.
17. Haqverdiyev, Ə. (2005). Seçilmiş əsərləri (2 cilddə, II cild). Bakı: Lider nəşriyyat.
18. Həbibbəyli, İ. (2019). Azərbaycan ədəbiyyatı: dövrləşmə konsepsiyası və inkişaf mərhələləri. Bakı, “Elm”.
19. Həbibbəyli, İ. (2025). Satirik qələmlə mübariz keşikdə. Ədəbiyyat qəzeti, (3), 10–11.
20. İsaxanlı, H. (2008). Müasir Dünyada Ali Təhsil Sistemində Nələr Baş Verir. Bakı: Xəzər Universitəsi Nəşriyyatı.
21. Məhərrəmli, Q., & İsmayılov, R. (2018). Azərbaycan dilinin frazeologiya lüğəti. Altun Kitab.
22. Musalı, V. (2025). Vagif Sultanlı’nın “Buda Heykeli” Öyküsünün Eleştirel Çözümlenmesi. Edebi Eleştiri Dergisi, 9(2), 372-399.
23. Musalı, V. (2026). Azerbaycan edebiyatında yükseköğretim sisteminin sorunları. Ankara: Gazi Kitabevi.
24. Musayeva, İ. (2017). Ziyalı necə olmalıdır? Kulis.az https://kulis.az/xeber/edebi-tenqid/ziyali-nece-olmalidir-colorredirade-musayeva-yazircolor-18428 (Erişim Tarihi: 12.01.2026).
25. Qoca, X. (2000). Marallar. Bakı: Azerbaycan.
26. Qoca, X. (2016). Biz bizə bənzərik...: Satirik-yumoristik nəsr əsərləri. Haz: A. Xan Əbilov. Yeni Yazarlar və Sənətçilər Qurumu.
27. Səfiyev, A. (1983). Komediya və həyat. Bakı: Yazıçı.
28. Şentürk, R. (2016). Gülme teorileri. İstanbul: Küre Yayınları.
29. Şıxıyeva, S. (2021). Ciddi elmlə məşğul olan alimlərin təqibi. Ədalət. https://www.adalet.az/mobil/214977 (Erişim tarihi: 17.2.2025).
30. Şıxıyeva, S. (2023). Bu cür “əvəzolunmaz kadr” daha yüksək vəzifəyə gətirilməlidir. Paralel.az. https://paralel.az/az/article/448249 (Erişim tarihi: 20.01.2026).
31. Tunç, G. (2022). Kavramlar ve kuramlarla modern Türk şiiri okumaları. İstanbul: Ötüken.
32. Zülfüqarlı, M. (2023). Elm sahəsində rüşvət hallarının olmasının obyektiv və subyektiv səbəbləri. Bakı Xəbər. https://baki-xeber.com/2248-elm-sahesinde-rusvet-hallarinin-olmasinin-obyektiv-ve-subyektivsebebleri.html (Erişim tarihi: 11.12.2024).
33. Бахтин, М. М. (1990). Творчество Франсуа Рабле и народная культура средневековья и Ренессанса. Москва: Художественная литература.