Geleneksel Karaköse (Uşak) Konutunda Planimetrik Çeşitliliğin Sosyo-Mekânsal Analizi

Öz

Küreselleşmenin etkisiyle yaşam alışkanlıkları giderek tek tipleşirken, kırsal yerleşimler kültür–mekân etkileşiminin en yalın biçimde gözlemlenebildiği özgün alanlar olarak önemini sürdürmektedir. Bu çalışma, Uşak-Banaz’a bağlı Karaköse Köyü’nde yer alan ve çoğunlukla 9×11 metrelik standart plan ölçülerine sahip olmalarına rağmen belirgin planimetrik çeşitlilik sergileyen geleneksel konutların ardındaki temel tasarım prensiplerini ve bunların sosyo-mekânsal sonuçlarını irdelemektedir. Köyün mimari dokusu, zemin katta üretim ve depolama, üst katta ise yaşam işlevlerini barındıran “hayatlı ev” tipolojisi etrafında biçimlenmiştir. Çalışmanın temel tezi, üst kattaki tuvaletin konumunun, zemin katta hayvan atıklarının toplandığı “terslik” alanı ile kurduğu fonksiyonel ilişki tarafından belirlendiği ve bu kararın tüm üst kat plan şemasını organize eden bir jeneratör işlevi gördüğüdür. Bu kapsamda Karaköse Köyü’ndeki geleneksel konut planları tuvalet–terslik–sofa ilişkisine göre beş ana tipolojiye (A-E) ayrılmış; her bir tip, nitel tipolojik analizlerin yanı sıra Mekân Dizimi (Space Syntax) yöntemiyle nicel olarak değerlendirilmiştir. Convex Map ve Görünürlük Grafiği (VGA) analizleri, sofa ve tuvaletin mekânsal konumlarını entegrasyon ve derinlik değerleri üzerinden görünür kılmakta; böylece bu ilişkilerin ölçülebilir mekânsal örüntüler olarak izlenebilmesine olanak tanımaktadır. Bulgular, tipolojik çeşitliliğin mahremiyeti katmanlaştıran ara mekân (koridor, balkon vb.) kullanımıyla yakından ilişkili olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Kırsal mimarlık
• Kırsal miras
• Mekân dizimi
• Plan tipolojisi
• Geleneksel tuvalet

A Socio-Spatial Analysis of Planimetric Diversity in the Traditional Houses of Karaköse (Uşak)

Öz

While living habits are increasingly homogenised under the influence of globalisation, rural settlements continue to preserve their importance as unique settings where the interaction between culture and space can be observed in its most elementary form. This study examines the underlying design principles and socio-spatial implications of the planimetric diversity found in the traditional houses of Karaköse Village (Uşak-Banaz), despite their generally standardised dimensions of 9×11 meters. The architectural fabric of the village is shaped by the Hayatlı Ev typology, characterised by production and storage functions on the ground floor and living functions on the upper floor. The central thesis of the study is that the location of the upstairs toilet is determined by its functional relationship with the terslik space on the ground floor, where animal waste is collected, and that this decision operates as a generator organising the entire upper-floor plan. Accordingly, the traditional house plans in Karaköse are classified into five main typologies (A-E) based on the relationship between toilet, terslik and sofa; each type is evaluated both through qualitative typological analysis and quantitatively using the Space Syntax method. Convex Map and Visibility Graph Analysis (VGA) make the spatial positions of the sofa and toilet legible through integration and depth values, thus enabling these relationships to be traced as measurable spatial patterns. The findings reveal that typological diversity is closely linked to the use of intermediate spaces (corridors, balconies, etc.) that structure layered degrees of privacy.

Anahtar Kelimeler

• Rural architecture
• Rural heritage
• Space syntax
• Plan typology
• Latrine

Kaynakça

1. Algül, L. Ç., Ulusu Uraz, T., Olgaç Türker, Ö., & Türker, Ö. O. (2022). Spatial change in vernacular house: Büyükkonuk Village (Kom-i Kebir), Northern Cyprus case. Gazi Üniversitesi Mühendislik Mimarlık Fakültesi Dergisi, 37(3), 1655–1672. https://doi.org/10.17341/gazimmfd.785812
2. Augé, M. (2017). Yok-yerler: Süpermodernliğe giriş (E. Kılıç, Çev.). Daimon Yayınevi.
3. Bektaş, C. (2016). Türk evi. Yapı Endüstri Merkezi Yayınları.
4. Büyükşahin, S. (2018). Geç Osmanlı dönemi geleneksel Konya evlerinin sentaktik analizi. Social Sciences Studies Journal, 4(23), 4520–4533. https://doi.org/10.26449/SSSJ.905
5. Eldem, S. H. (1954). Türk evi plan tipleri. İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Yayınları.
6. Eldem, S. H. (1986). Türk evi: Osmanlı dönemi. Türkiye Anıt, Çevre, Turizm Değerlerini Koruma Vakfı.
7. Eres, Z. (2013). Türkiye’de geleneksel kırsal mimarinin korunması: Tarihsel süreç, yasal boyut. K. K. Eyüpgiller & Z. Eres (Ed.), Mimari ve kentsel koruma: Prof. Dr. Nur Akın’a armağan içinde (ss. 457–469). YEM Yayın.
8. Genç, K., & Batman, O. (2018). Tarihi konak işletmelerine yönelik e-şikâyetlerin değerlendirilmesi: İpekyolu Ayaş-Sapanca koridoru üzerine bir araştırma. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 14(1), 283–296. https://doi.org/10.17130/IJMEB.2018137585

9. Göğebakan, Y. (2015). Karakteristik bir değer olan geleneksel Türk evinin oluşumunu belirleyen unsurlar ve bu evlerin genel özellikleri. İnönü Üniversitesi Kültür ve Sanat Dergisi, 1(1), 41–55. https://doi.org/10.22252/IJCA.105015
10. Gökce, D., & Kaya, A. (2020). Geleneksel kırsal konut tipolojileri üzerinden kültür-mekân ilişkilerinin mekân dizimi yöntemiyle incelenmesi: Düzce ili örneği. Tasarım + Kuram, 16(31), 36–56. https://doi.org/10.14744/TASARIMKURAM.2020.60783
11. Gündoğdu, M., Plancı, Ş., Büyük, İ., & Şahin, B. (2014). Mekan dizimi analiz yöntemi ve araştırma konuları [Space syntax and researching issues]. Art-Sanat, 2, 251–274. https://dergipark.org.tr/tr/pub/iuarts/issue/8770/109637
12. Hanson, J. (2009). Decoding homes and houses. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511518294
13. Hillier, B. (2007). Space is the machine: A configurational theory of architecture. Space Syntax.
14. Hillier, B., & Hanson, J. (1989). The social logic of space. Cambridge University Press.
15. Karakuyu, M. (2008). Türkiye’de kır konutları ve eklentileri üzerine bir araştırma: Alaşehir örneği. Bilig, 44, 45–62. https://dergipark.org.tr/tr/pub/bilig/issue/25368/267756
16. Korkmaz, A. P. (2008). Sedad Hakkı Eldem “Türk evi” ve Frank Lloyd Wright “Prairie evleri” üzerinden karşılaştırmalı bir analiz. İstanbul Ticaret Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 7(14), 35–51. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ticaretfbd/issue/21354/229072
17. Kuban, D. (1995). Türk hayatlı evi. Mısırlı Matbaacılık.
18. Rapoport, A. (1969). House, form and culture. Prentice-Hall.
19. Rapoport, A. (2005). Culture, architecture, and design. Locke Science Publishing Company.
20. Sözen, M. (2012). Anadolu’da kırsal mimarlık. Uluslararası kırsal yaşam, kırsal mimari sempozyumu ortak yayını içinde (ss. 1–27). Bursa Büyükşehir Belediyesi, Tarihi Kentler Birliği ve ÇEKÜL Vakfı.
21. Tekin, B. H. (2025). Uşak / Banaz / Karaköse Köyü kırsal sit alanı ve geleneksel konut mimarisinin incelenmesi. K. Güler & M. Arslan Çinko (Ed.), Türkiye’nin kırsal mimarlık atlası içinde (Cilt 3, ss. 107–119). TMMOB Mimarlar Odası. https://doi.org/10.62592/KIRSALMIMARLIK2025.2025.26724
22. Yılmaz, G. (2017). Anadolu tuvalet kültürünün gelişimi ve Hasankeyf lazımlıkları. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2, 1–15.