Araştırma Makalesi

Doğu Anadolu'da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)

Cilt: 9 Sayı: 4 15 Temmuz 2026
PDF İndir
EN TR

Doğu Anadolu'da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)

Öz

Doğu Anadolu Bölgesi’nde PM2.5 izleme altyapısının yetersizliği, bölgesel ince partikül madde dinamiklerinin değerlendirilmesini güçleştirmektedir. Bu çalışmada Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) EAC4 yeniden analiz verisi kullanılarak 2003–2024 dönemine ait PM2.5 konsantrasyonlarının mevsimsel değişimi ile WHO 2021 ve AB hava kalitesi eşikleriyle karşılaştırılmıştır. Yirmi iki yıllık dönem boyunca bölgesel yıllık ortalama PM2.5 değeri 16,43 µg/m³ olup WHO 2021 yıllık kılavuz değerinin (5 µg/m³) 3,29 katıdır. Aylık klimatoloji Nisan’da 23,46 µg/m³ zirve değeriyle belirgin bir mevsimsel döngü ortaya koymakta; İlkbahar ortalaması (22,17 µg/m³) diğer mevsimleri geride bırakmaktadır. Bu örüntü Kuzey Afrika ve Orta Doğu kökenli çöl tozu taşınımıyla tutarlıdır. Kış mevsimi 13,50 µg/m³ ile beklentilerin aksine yıl içindeki en düşük dönem olmuştur. Mann-Kendall trend testi yıllık ve mevsimsel serilerin hiçbirinde istatistiksel anlamlı eğilim saptamamıştır (tüm p>0,05). İncelenen 22 yılın tamamında yıllık değerler hem WHO yıllık kılavuzunu hem de AB 2030 yıllık limit değerini (10 µg/m³) aşmıştır. Günlük ölçekte WHO 15 µg/m³ kılavuz değeri ortalama 165 gün/yıl, AB 2030 günlük 25 µg/m³ limit değeri ise ortalama 45 gün/yıl aşılmıştır. WHO kılavuzuna ulaşmak için dönem ortalamasında %69, AB 2030 limit değerine ulaşmak için %39 azaltma gerekmektedir. Türkiye’de PM2.5 için bağlayıcı ulusal limit değer bulunmaması bölgesel hava kalitesi yönetiminde kritik bir politika boşluğunu sürdürmektedir.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Hakkari Üniversitesi

Proje Numarası

FM19BAP

Etik Beyan

Bu araştırmada hayvanlar ve insanlar üzerinde herhangi bir çalışma yapılmadığı için etik kurul onayı alınmamıştır.

Teşekkür

Bu çalışma, Hakkari Üniversitesi Bilimsel Araştırma Projeleri Koordinasyon Ofisi tarafından desteklenmiştir (Proje No: FM19BAP).

Kaynakça

  1. Arıkan İspir, D., & Yıldız, F. (2025). Air quality of Bursa: Temporal and spatial evaluation of PM10, PM2.5, NO2 and SO2 pollutants using IDW geostatistical technique. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 11(1), 181–193. https://doi.org/10.21324/dacd.1562860
  2. Aslanoğlu, S. Y., Proestakis, E., Gkikas, A., Güllü, G., & Amiridis, V. (2022). Dust climatology of Turkey as a part of the Eastern Mediterranean Basin via 9-year CALIPSO-derived product. Atmosphere, 13(5), Article 733. https://doi.org/10.3390/atmos13050733
  3. Bahşi, K., Ustaoğlu, B., Aksoy, S., & Sertel, E. (2023). Estimation of emissions from crop residue burning in Türkiye using remotely sensed data and the Google Earth Engine platform. Geocarto International, 38(1), Article 2157052. https://doi.org/10.1080/10106049.2022.2157052
  4. Baltaci, H., & Ezber, Y. (2022). Characterization of atmospheric mechanisms that cause the transport of Arabian dust particles to the southeastern region of Turkey. Environmental Science and Pollution Research, 29(15), 22771–22784. https://doi.org/10.1007/s11356-021-17526-y
  5. Benjamini, Y., & Hochberg, Y. (1995). Controlling the false discovery rate: A practical and powerful approach to multiple testing. Journal of the Royal Statistical Society: Series B (Methodological), 57(1), 289–300. https://doi.org/10.1111/j.2517-6161.1995.tb02031.x
  6. Bimenyimana, E., Sciare, J., Pikridas, M., Oikonomou, K., Iakovides, M., Vasiliadou, E., Savvides, C., & Mihalopoulos, N. (2026). Persistent high PM pollution in the Eastern Mediterranean and Middle East: Insights from long-term observations and source apportionment in Cyprus. Atmospheric Chemistry and Physics, 26(2), 1605–1622. https://doi.org/10.5194/acp-26-1605-2026
  7. Cohen, A. J., Brauer, M., Burnett, R., Anderson, H. R., Frostad, J., Estep, K., Balakrishnan, K., Brunekreef, B., Dandona, L., Dandona, R., Feigin, V., Freedman, G., Hubbell, B., Jobling, A., Kan, H., Knibbs, L., Liu, Y., Martin, R., Morawska, L., ... Forouzanfar, M. H. (2017). Estimates and 25-year trends of the global burden of disease attributable to ambient air pollution: An analysis of data from the Global Burden of Diseases Study 2015. The Lancet, 389(10082), 1907–1918. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(17)30505-6
  8. Dimitriou, K., Tsagkaraki, M., Tavernaraki, K., Papoutsidaki, K., Malandraki, M. A., Petrinoli, K., Liakakou, E., Bougiatioti, A., & Mihalopoulos, N. (2024). The effect of mixed layer across air mass trajectory pathways on PM2.5 constituent levels: The case of a major urban center in the Eastern Mediterranean. Atmospheric Pollution Research, 15(6), Article 102129. https://doi.org/10.1016/j.apr.2024.102129

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevre Kirliliği ve Önlenmesi, Hava Kirliliği Modellemesi ve Kontrolü, Hava Kirliliği ve Gaz Arıtma, Küresel Çevre Mühendisliği

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

15 Temmuz 2026

Gönderilme Tarihi

21 Mayıs 2026

Kabul Tarihi

11 Temmuz 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Cilt: 9 Sayı: 4

Kaynak Göster

APA
Gül, E. (2026). Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024). Black Sea Journal of Engineering and Science, 9(4), 2079-2093. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1956606
AMA
1.Gül E. Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024). BSJ Eng. Sci. 2026;9(4):2079-2093. doi:10.34248/bsengineering.1956606
Chicago
Gül, Ertuğrul. 2026. “Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)”. Black Sea Journal of Engineering and Science 9 (4): 2079-93. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1956606.
EndNote
Gül E (01 Temmuz 2026) Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024). Black Sea Journal of Engineering and Science 9 4 2079–2093.
IEEE
[1]E. Gül, “Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)”, BSJ Eng. Sci., c. 9, sy 4, ss. 2079–2093, Tem. 2026, doi: 10.34248/bsengineering.1956606.
ISNAD
Gül, Ertuğrul. “Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)”. Black Sea Journal of Engineering and Science 9/4 (01 Temmuz 2026): 2079-2093. https://doi.org/10.34248/bsengineering.1956606.
JAMA
1.Gül E. Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024). BSJ Eng. Sci. 2026;9:2079–2093.
MLA
Gül, Ertuğrul. “Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024)”. Black Sea Journal of Engineering and Science, c. 9, sy 4, Temmuz 2026, ss. 2079-93, doi:10.34248/bsengineering.1956606.
Vancouver
1.Ertuğrul Gül. Doğu Anadolu’da PM₂.₅ Konsantrasyonlarının Mevsimsel Değişimi ve WHO/AB Hava Kalitesi Eşikleriyle Karşılaştırılması: CAMS EAC4 Yeniden Analizi (2003–2024). BSJ Eng. Sci. 01 Temmuz 2026;9(4):2079-93. doi:10.34248/bsengineering.1956606

                           24890