An Overview of the Historical Transformation of Child Protection Services

Öz

Throughout human history, the protection and support of individuals in need due to poverty, disability, orphanhood, and various forms of vulnerability have constituted an important component of social life. In the pre-industrial era, these needs were largely addressed through traditional mechanisms based on family and kinship ties, religious values, philanthropy, and voluntary support. However, the economic, demographic, and social transformations brought about by the Industrial Revolution led to the diversification and expansion of social problems, resulting in the gradual institutionalization of social assistance and care services and increasing the responsibility of the state in these areas. The transition from extended family structures to nuclear families, the shift from agrarian to industrial societies, and the acceleration of urbanization intensified migration movements and created new social risks. These developments necessitated the formulation of more systematic, professional, and comprehensive social welfare policies aimed at protecting disadvantaged groups and promoting social well-being. Consequently, child protection policies have undergone a significant transformation throughout history, evolving from charity-based traditional practices to institutional care models and, more recently, to preventive, protective, and family-based approaches centered on the best interests of the child.

Anahtar Kelimeler

• Child protection
• Social work
• Child welfare services

Çocuk Koruma Hizmetlerinin Tarihsel Dönüşümüne Bir Bakış

Öz

İnsanlık tarihi boyunca yoksulluk, engellilik, kimsesizlik ve çeşitli nedenlerle desteğe ihtiyaç duyan bireylerin korunması ve desteklenmesi toplumsal yaşamın önemli unsurlarından biri olmuştur. Sanayileşme öncesi dönemde bu ihtiyaçlar büyük ölçüde aile, akrabalık ilişkileri, dini değerler, hayırseverlik anlayışı ve gönüllülük esasına dayanan geleneksel mekanizmalar aracılığıyla karşılanmıştır. Ancak Sanayi Devrimi ile birlikte yaşanan ekonomik, demografik ve toplumsal dönüşümler, sosyal sorunların çeşitlenmesine ve kapsamının genişlemesine neden olmuş; buna paralel olarak sosyal yardım ve bakım hizmetleri giderek kurumsallaşarak devletin temel sorumluluk alanlarından biri haline gelmiştir. Geniş aile yapısından çekirdek aileye geçiş, tarım toplumundan sanayi toplumuna dönüşüm ve hızlanan kentleşme süreci, göç hareketlerini artırmış ve yeni sosyal risklerin ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır. Bu gelişmeler, dezavantajlı bireylerin korunması ve toplumsal refahın sağlanması amacıyla daha sistemli, profesyonel ve kapsamlı sosyal hizmet politikalarının geliştirilmesini gerekli kılmıştır. Böylece çocuk koruma politikaları, tarihsel süreç içerisinde hayırseverlik temelli geleneksel uygulamalardan, kurumsal bakım modellerine ve günümüzde çocuğun üstün yararını merkeze alan koruyucu, önleyici ve aile temelli hizmet anlayışına doğru önemli bir dönüşüm geçirmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Çocuk koruma
• Sosyal hizmet
• Çocuk hizmetleri

Kaynakça

1. Acar, H. (2005). Cumhuriyetin çocuk refahı politikasını yapılandıran bir sivil toplum örgütü: Türkiye Çocuk Esirgeme Kurumu (1921-1981). Fişek Enstitüsü Çalışan Çocuklar Bilim ve Eylem Merkezi Vakfı Yayını.
2. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2024). Ailenin korunması ve güçlendirilmesi vizyon belgesi ve eylem planı (2024-2028). https://www.aile.gov.tr (Erişim tarihi: 10 Haziran 2026).
3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2026). İstatistiklerle E-Bülten. https://www.aile.gov.tr (Erişim tarihi: 13 Haziran 2026).
4. Akarçay, D. (2020). Sosyal hizmette kültürel yetkinlik eğitimi: İçeriğe yönelik bir sistematik derleme çalışması. Toplum ve Sosyal Hizmet, 31(3), 1248–1277.
5. Akbaş, G. E., & Öztürk, B. (2022). Türkiye ve Amerika Birleşik Devletleri’nde koruyucu aile sistemi: Fırsatlar ve güçlükler. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 6(1), 83–99.
6. Akkaya, Y. (2000). Sosyal güvenlik tarihi üzerine notlar. Toplum ve Hekim, 15, 2–90.
7. Akman, N., Yağlıoğlu, R., Çimen, B., Bayrak, A., & Kırlıoğlu, M. (2025). Sosyal Hizmet Uzmanlarının Kamu Politikalarına İlişkin Görüşleri: Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı Örneği. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 5(3), 97–113.
8. Akyüz, E. (2021). Çocuk hukuku çocukların hakları ve korunması. Pegem Akademi.

9. Altan, Ö. Z. (2004). Sosyal politika dersleri. Anadolu Üniversitesi Yayınları.
10. Altun, M. (2020). 157 yıllık bir eğitim geleneği Darüşşafaka tarihine bir yolculuk. Darüşşafaka Cemiyeti.
11. Azbay, K., & Tatlıcıoğlu, O. (2025). Çocuk koruma sistemlerinin karşılaştırılması: Türkiye, Almanya ve İngiltere örneği. Sağlık ve Sosyal Refah Araştırmaları Dergisi, 7(2), 267–278.
12. Bakılcı, A. (2019). Korunma ihtiyaci olan çocuklara yönelik çocuk evleri modelinin tarihsel süreci ve mutlu yuva derneği örneği (Yüksek lisans tezi). Istanbul Sabahattin Zaim University.
13. Başboğa, S. (2017). Annelik sanatı: Erken Cumhuriyet dönemi çocuk dergilerinde çocuğun bedensel kurgusu. İnsan&İnsan, 4(12), 6–30.
14. Bayartan, M. (2008). Osmanlı şehirlerinde vakıflar ve vakıf sisteminin şehre kattığı değerler. Osmanlı Bilim Araştırmaları, 10(1), 157–175.
15. Bilgin, Ö. (2019). Sosyal hizmetin bir aracı olarak sosyal ve ekonomik destek modeli: Vaka sunumu. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 3(2), 1–39.
16. Bulut, M. (2022). Mali bakış açısından Türkiye’de koruyucu aile uygulaması. Anasay, 20, 97–122.
17. Cappa, C., Petrowski, N., Deliege, A., & Khan, M. R. (2021). Monitoring the situation of children living in residential care: Data gaps and innovations. Vulnerable Children and Youth Studies, 1–9.
18. Certel, N. (2024). Koruyucu aile modeli uygulamalarında biyolojik ailelerin yeri ve önemi. Toplum ve Sosyal Hizmet, 35(2), 349–364.
19. Çavuşoğlu, T., & Çetin, H. (2021). Osmanlı döneminin anıtsal sosyal hizmet kurumu: Islahhaneler. K. Karataş (Ed.), Çocuklar, adalet, haklar ve eleştirel sosyal hizmet Sevda Uluğtekin’e armağan (1. baskı, ss. 233–245) içinde. Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği.
20. Çınar, K., & Unç, B. (2025). Dönüşen Dinamikler Bağlamında Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 27.
21. Çiçek, B. (2022). Türkiye’de 1980 sonrası sosyal politikaların aile üzerindeki etkisi. Toplumsal Değişim, 4(1), 6–27.
22. Doğan, M. (2020). Koruyucu ailelik modeli ve çocuk refahı üzerine etkileri. Çocuk Hakları Dergisi, 12(1), 45–67.
23. Dölek, E. A., Danış, M. Z., & Kutlu, İ. (2024). Sosyal hizmet bağlamında koruyucu aile sistemine ilişkin bibliyometrik bir analiz. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 24(65), 795–818.
24. Düzel, B. (2025). Evlat Edinmiş Ailelerin Sürece İlişkin Deneyimlerine Dair Nitel Bir Araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 71–95.
25. Elmacı, D. (2019). Türkiye’de koruma altındaki çocuklara yönelik çocuk koruma kuruluşlarındaki değişimler. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 3(2), 33–59.
26. Elmalı, R. R., & Ervüz, C. (2021). Çocuk suçluluğu ve adalet sistemi. N. Çalış & O. Zengin (Ed.), Multidisipliner perspektiften sosyal boyutuyla çocukluk ve gençlik (ss. 145–171) içinde. Efe Akademi Yayınları.
27. Er, F. (2025). Askerî sosyal hizmette travma ve krize müdahale: Kuramsal ve uygulama perspektifinden bir yaklaşım. Güvenlik Stratejileri Dergisi, 50(21), 103–129.
28. Erol, Z., Karasoy, G., & Yıldırım, B. (2021). Sosyal hizmetler alanında sosyal inovasyon odaklı uygulamalar: Kamu kurumları örneği. Toplum ve Sosyal Hizmet, 32(2), 623–641.
29. Ervüz, C. (2021). Türkiye’de çocuk koruma ve bakım sistemi. N. Çalış & O. Zengin (Ed.), Multidisipliner perspektiften sosyal boyutuyla çocukluk ve gençlik (ss. 85–115) içinde. Efe Akademi Yayınları.
30. Ervüz, C., & Küçükkaraca, N. (2024). Çocuk evleri sitesinde kalan ergenlerin psiko-sosyal sorunları ile saldırganlık ve öfke düzeyleri arasındaki ilişki. Ö. Altındağ (Ed.), Sosyal hizmet alanında uluslararası çalışma ve değerlendirmeler (ss. 27–45) içinde. Serüven Yayınevi.
31. Ervüz, C., & Türk, A. (2025). Çocuk hakları perspektifinden koruyucu aile sisteminin değerlendirilmesi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 2025(Aile Özel Sayısı Cilt-2), 449–480.
32. Farmer, E., Lipscombe, J., & Moyers, S. (2005). Foster carer strain and its impact on parenting and placement outcomes for adolescents. British Journal of Social Work, 35(2), 237–253.
33. Fulcher, L., & McGladder, S. (2011). Re-examining social work roles and tasks with foster care. Child & Youth Services, 1545–2298.
34. Gökçearslan Çiftçi, E. (2009). Türkiye’de ve dünyada korunmaya ihtiyacı olan çocuklara yönelik hizmetlerin tarihsel gelişimi. Aile ve Toplum Dergisi, 11(5), 53–65.
35. Harkin, C., & Houston, S. (2016). Reviewing the literature on the breakdown of foster care placements for young people: Complexity and the social work task. Child Care in Practice, 22(2), 98–112.
36. İnanç, V. (2003). Savaş çocukları öksüzler ve yetimler. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, 19–32.
37. İşeri, M. (2014). Osmanlı çocuk koruma sistemi ve Darüleytamlar (1851-1923) (Yüksek lisans tezi). Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
38. Karataş, K. (2007). Türkiye’de çocuk koruma sistemi ve koruyucu aile uygulamaları üzerine bir değerlendirme. Toplum ve Sosyal Hizmet, 18(2), 7–20.
39. Karataş, K. (2015). Çocuk ihmal ve istismarında sosyal hizmet yaklaşımı. T. Dağlı (Ed.), Çocuğa yönelik şiddet ve çocuğun korunması (268. basım) içinde. Çocuk Koruma Merkezlerini Destekleme Derneği.
40. Karatay, A. (2007). Cumhuriyet dönemi korunmaya muhtaç çocuklara ilişkin politikanın oluşumu (Doktora tezi). Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
41. Keskin, A., & Beşoluk, E. (2023). 20. yüzyılda Türk sosyal politikasının gelişimi. Sosyal bilimler üzerine araştırmalar III (ss. 61–88) içinde. Özgür Yayınları.
42. Koç, A. (2003). Öksüz ve yetim çocukları için kurulmuş bir eğitim kurumu Darüşşafaka. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, 182–193.
43. Koç, B. (2010). Osmanlı Devleti’nde Islahhane ve Sanayi Mekteplerinin kuruluş sürecine dair bazı gözlemler. Journal of Modern Turkish Studies, 7(2), 199.
44. Koçak, S., & Demir, B. (2023). Türkiye’de aile politikalarının sürdürülebilir kalkınma ve sosyal hizmetler açısından değerlendirilmesi. Sosyal Siyaset Konferansları Dergisi, 85, 65–77.
45. Kongar, E. (1972). İnsanı yönlendirme ve sosyal hizmetler. Hacettepe Üniversitesi Yayını.
46. Kök, H. (2025). Koruyucu ailelik modelinin Türkiye’de geliştirilmesi: Uluslararası perspektifler ve model önerisi. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 2025(Aile Özel Sayısı "Koruyucu Aile Hizmetleri" Cilt-2), 558–586.
47. Küçükoba, E. (2022). Refah devleti bağlamında sosyal politika, sosyal hizmetin tarihi gelişimi ve Türkiye. Toplumsal Politika Dergisi, 3(2), 164–176.
48. Mamur Işıkçı, Y., & Karatepe, S. (2016). Türkiye’de çocuğa yönelik sosyal politika uygulamaları ve tarihsel analizi. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 7(1), 69–100.
49. Okay, C. (1999). Belgelerle Himaye-i Etfal Cemiyeti, 1917-1923 (Cilt 9). Şûle Yayınları.
50. Özateş, Ö. S., & Atauz, S. (2011). Sosyal hizmet uzmanlarının aileye dönüş ve aile yanında destek projesine ilişkin değerlendirmeleri. Toplum ve Sosyal Hizmet, 22(2), 101–112.
51. Özkan, G. (2022). Ekolojik sistem yaklaşımı açısından çocuk ihmal ve istismarında bireysel, ailesel ve çevresel risk faktörlerinin değerlendirilmesi. Uluslararası Sosyal Bilimler Akademi Dergisi, 4(8), 217–240.
52. Özler-Ervüz, F., & Öztürk, M. (2023). Norveç çocuk koruma sistemi. Dünyadaki örnekleriyle çocuk koruma sistemleri (ss. 175–198) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
53. Özpolat, A. O. (2021). Türkiye’de çocuk hizmetleri. Çizgi Yayınevi.
54. Reçber, B. (2019). Sosyal hizmetin gelişiminde Türkiye’nin konumu: Teorik bir analiz. Toplum ve Sosyal Hizmet, 30(2), 715–738.
55. Salim, M. (2011). Geçmişten günümüze Türkiye’de çocuk koruma politikaları ve Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu (Yüksek lisans tezi). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
56. Sarıkaya, M. (2003). Savaş çocukları öksüzler ve yetimler. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, 33–47.
57. Smith, J. (2019). Foster care policies and child welfare: A comparative analysis of the US, UK, and the Netherlands. Cambridge University Press.
58. Söğütlü, A. (2015). Çocuk refahı alanında çalışan personelin sevgi evleri modeline yönelik değerlendirmeleri (Yüksek lisans tezi). Sosyal Bilimler Enstitüsü.
59. Sulamacı, F. (2020). Türkiye’de çocuk evleri ile ilgili araştırmalara bir bakış: Sistematik bir derleme çalışması (Doktora tezi). Karabük Üniversitesi.
60. Sütçü, S., Batman, H., Eraslan, E., & Demirel, A. C. (2023). Cumhuriyetin 100. yılında geçmişten günümüze sosyal hizmette güncel konular Türkiye’de çocuk koruma sistemi. Abant Kültürel Araştırmalar Dergisi, 8(16), 183–198.
61. Şenkal, A. (2005). Sosyal politika ve sosyal vatandaşlık: Kölelikten sosyal vatandaşlığa (Avrupa Birliği sosyal vatandaşlık örneği). Journal of Social Policy Conferences, 50, 225–258.
62. Şenocak, H. (2005). Korunmaya muhtaç çocuklar: İstanbul yetiştirme yurtları üzerine bir alan araştırması (Doktora tezi). İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
63. Şimşek, Z., Erol, N., Öztop, D., & Özcan, Ö. Ö. (2008). Kurum bakımındaki çocuk ve ergenlerde davranış ve duygusal sorunların epidemiyolojisi: Ulusal örneklemde karşılaştırmalı bir araştırma. Türk Psikiyatri Dergisi, 19(3), 235–246.
64. Taşğın, N. Ş., & Özel, H. (2011). Türkiye’de sosyal hizmetlerin dönüşümü. Toplum ve Sosyal Hizmet, 22(2), 175–190.
65. Uğur, Ç. S. (2018). Türkiye’de çocuk koruma politikaları: Sosyal ve ekonomik destek hizmetinin rolü (Uzmanlık tezi). Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı.
66. Ulucan Özkan, E., & Ervüz, C. (2023). Kanada çocuk koruma sistemi. G. G. Aslan (Ed.), Dünyadaki örnekleriyle çocuk koruma sistemleri (ss. 157–172) içinde. Nobel Akademik Yayıncılık.
67. Uluğtekin, S. (2001). Yirminci yüzyılda Türkiye’nin çocukları: Sorunlar ve beklentiler. Hacettepe Üniversitesi Sosyal Hizmetler Yüksekokulu Yayını.
68. UNICEF. (2019). The state of the world’s children: Children, food and nutrition. United Nations Publications.
69. Ünal, V. (2012). Osmanlının son dönemlerinde korunmaya muhtaç çocuklar için kurulan sosyal hizmet kuruluşları. CÜ Sosyal Bilimler Dergisi, 36(2), 1–27.
70. Yazıcı, E. (2019). Çocuk koruma ve sosyal hizmet. Nika Yayınevi.
71. Yıldırım, S. (2025). Eski Türklerde devlet anlayışının devlet-toplum ilişkileri açısından incelenmesi. Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 24(3), 1339–1358.
72. Yıldırım, Ş. (2017). 2000’li yıllarda çocuk koruma sistemi içinde bakım hizmetlerinin genel görünümü. Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 15(1), 87–110.
73. Zastrow, C. (2013). Sosyal hizmete giriş (A. Aykara, A. Beyazova, B. Y. Çakar, C. Evren, Ç. Karaca, D. B. Çiftci, E. Yıldırım, E. Bahşi, G. Albayrak, M. S. Birdal, S. Yağcıoğlu, S. Kurukafa, & V. Yılmaz, Çev.; D. B. Çiftci, Ed.). Nika Yayınevi.