Türkçe ve Ukraynaca’da Hitaplarda Duygusal ve Toplumsal Yansımalar (Türkçe ve Ukraynaca’da Hayvan İmgeleri Örneği)

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 1, 131 - 140, 20.06.2025

Dzhennet Beibudova

https://doi.org/10.70916/buefd.1681786

Öz

Dil, sadece bir iletişim aracı değil, aynı zamanda kültürel bellektir. İnsanlar arası iletişimin temelini oluşturan dilin ardından gelen en önemli unsur hitaptır. Hitap, yalnızca kullanılan kelimenin anlamı ile değil, bu kelimenin nasıl bir ses tonuyla söylendiğiyle de derinlik kazanır. Özellikle “sen”, “siz” ya da özel isimlerle yapılan hitaplarda ses tonuna yüklenen duygular (sevgi, öfke, şaşkınlık vb.) karşı tarafın algısını şekillendirir. Bu bağlamda, insanın birine doğrudan ismiyle değil de sevgi ve şefkat içeren mecazlarla hitap etme ihtiyacı duyduğu görülür.

Hitap biçimleri, hem Türkçe’de hem Ukraynaca’da toplumsal değerlerin, düşünsel yapının ve kolektif zihniyetin izlerini taşır. Bu dillerde sıkça başvurulan hayvan metaforları, antropomorfik eğilimlerle şekillenerek mecaz gücünü ortaya koyar. Örneğin Türkçede “kuzum” ifadesi çocuklara sevgiyle hitap etmek için kullanılırken, Ukraynaca’da benzer işlevi “Мій зайчик” (tavşanım) görmektedir. Ancak aynı hayvanlara atfedilen özellikler diller arasında farklılık gösterebilir. Türkçede "koç" güç ve cesareti simgelerken, Ukraynaca’da karşılığı olan “баран” (koyun), akılsızlık ve yönsüzlük gibi olumsuz çağrışımlara sahiptir. Bu çalışma, Türkçe ve Ukraynaca’daki hayvan temelli hitapların olumlu ve olumsuz anlamlarını nitel yöntemlerle analiz ederek kültürel farkları ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

: Türkçe , hayvan adları , hitap , Ukraynaca.

Emotional and Social Reflections in Forms of Address in Turkish and Ukrainian (The Case of Animal Imagery in Turkish and Ukrainian)

Öz

Language is not only a tool of communication but also a cultural memory. Following language, the most essential element in interpersonal communication is address. Addressing gains depth not only through the literal meaning of the word used but also through the tone in which it is spoken. Especially when using pronouns like "you" or personal names, the emotional nuances conveyed through tone-such as affection, anger, or surprise-shape the listener's perception. In this context, individuals often prefer using metaphorical expressions that reflect care and affection rather than direct names.
Forms of address in both Turkish and Ukrainian reflect societal values, modes of thought, and collective mentalities. In these languages, animal metaphors are frequently used and shaped by anthropomorphic tendencies, revealing the figurative strength of the language. For example, in Turkish, "kuzum" (my lamb) is commonly used by mothers to address their children affectionately, whereas in Ukrainian, "Мій зайчик" (my little bunny) serves a similar function. However, the symbolic value of animals may differ between cultures: while "koç" (ram) in Turkish symbolizes strength and courage, its Ukrainian counterpart “баран” (sheep/ram) carries negative connotations such as foolishness or lack of direction.
This study aims to analyze and classify the positive and negative meanings of animal-based metaphors in Turkish and Ukrainian using qualitative research methods, thus revealing cultural differences embedded in language.

Anahtar Kelimeler

Turkish , animal names , forms of address , Ukrainian.

Kaynakça

• Alkan Ataman, H. (2023). Geçmişten Günümüze Türkiye Türkçesinde Hitaplar. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Berkeshcuk, I. (2016). Deminutyvy ta augmentatyvy - vyraznyky ukrayinskoho mentalitetu. Fonolohichni Studiyi, 14, 20-26.
• Busel, V.T., Vasyleha-Derybas, M.D. ve Dmytriyev, O.V. (2005). Velyky Tlumachny Slovnyk Suchasnoyi Ukrayinskoyi Movy. Kyiv, İrpin: VTF Perun.
• Chomsky, N. (2000). New horizons in the study of language and mind. New York: Cambridge University Press. Dominguez, P. (2006). Animal names used as insults and derogation in Polish and Spanish. Philologia Hisalensis, 20, 137-174.
• Durak, N. (2006). Mesnevide Metaforik Anlatımlarda Kullanılan Hayvan Motifleri ve Felsefi Değerlendirmesi. Çanakkale.
• Eren, H. (1999). Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. Ankara: Bizim Büro Yayın Evi.
• Hubernachuk, S. (2005). Znaky-Symvoly Trypilskykh Ornamentiv. Kyiv: Tovarystvo Oriyiv Perunova Rat.
• Karakaş, S. (2014). Türklerin Orijinal Dinleri Meselesi. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 13(2), 463-477.
• Keskin, A. (2024). “Kurban” Olgusunun Terminolojik Çerçevesi, Tanımı ve Tasnifi’. Avrasya Terim Dergisi, 12 (2), 47-52.
• Mekh, N. O. (2015). Kapelyushny N. Entsyklopedychnyi slovnyk symvoliv kultury Ukrainy. Korsun Shevchenkivsky.
• Manova, S. ve Grestenberger, L. (2023). Diminutives across languages, theoretical frameworks and linguistic domains. University of Vienna: Austrian Academy of Sciences.
• Nalçacıgil Çopur, E. (2020). Divan şiirinde aslan metaforu. Rumelide Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, (18), 285-302.
• Oliynyk, O. (2007). Hramatyka Ukrayinskoyi Movy. Kyiv.
• Özer, N. ve Akcan, P. (2022). Türkçede Hitap İfadeleri: Anlam ve Sözcük Türü Temelinde Bir Ulamlama. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi 7 (1), 382-407.
• Özer, N. ve Akcan, P. (2022). Türkçe Olumsuz Hitap Dizgesi. Turkish Studies Language, 17(3).
• Özkan Kurt, F. (2022). Türkçede Hayvan Adlarının Metaforik Kullanımları. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 8, 273- 294.
• Redhouse, J. W. (1880). Redhouse’s Turkish Dictionary, İn Two Parts, English And Turkish, And Turkish And English. London: Wyman And Sons, Oriental, Classical, And General Printers.
• Semerenko, H. V. (2020). Istoriya sufiksal'noho tvorennya imennykiv iz deminutyvnym i hipokorystychnym znachennyamy v ukrayins'kiy movi. Kyiv: TOV Lips LTD.
• Shmelev, D. N. (2002). O perenosnykh znacheniyah slov. İzbrannyye trudy po russkomu yazyku. M: Yazyky Slavanskoy Kultyry.
• Troyanova, T. (2003). Antropotsentričeskaja metafora v russkom i èstonskom jazykah (na materiale imen sushchestvytelnykh). Tartu Ülikooli Kirjastus.
• Türkçe Sözlük. (2011). (11. bs1). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Yeshchenko, T. (2010). Semantyko-stylistychni typy metafor: teoretychny aspekt. Donetsk: Skhidny Vydavnychy Dim, 224-240.