Address Forms in the Kemâl Ümmî Divân

Yıl 2025, Cilt: 10 Sayı: 2, 123 - 168, 31.12.2025

Celal Eryiğit

https://doi.org/10.70916/buefd.1799337

Öz

Communication has had a very large place in our lives from past to present. In order for effective communication to occur, a bond must be established between the speaker and the one being addressed. This is mostly possible through the words of address. Address words have a long history in our language's vocabulary. Examples can be found in many texts from Old Turkish to today's literature. In this study, an attempt was made to determine the structural features and addressees of the words of address based on the Kemâl Ümmî Divân. The Divân is a rich work in terms of words of address. The variety of words of address in the poems shows that the poet skillfully uses the possibilities of the language. In the study, the words of address are discussed under two headings according to their structure: Exclamations of Address and Structures Used as Words of Address. According to their addressees, they are grouped as Expressions of Address Towards Allah, Expressions of Address Towards Living Beings, Expressions of Address Towards Inanimate Beings and Expressions of Address Towards the Poet Himself. In the work, 330 interjections were identified according to their structure. The number of interjections based on their addressees is 325. The most frequently used word in Kemâl Ümmî's Divan is göŋül, repeated 53 times. The poet's frequent use of this phrase indicates that the work was written with a Sufi perspective and has a strong didactic tone.

Anahtar Kelimeler

address forms , exclamation , Kemâl Ümmî Divânı , phrase

Kemâl Ümmî Divânı’nda Seslenme Sözleri

Öz

İletişim geçmişten bugüne kadar yaşamımızda çok büyük yer kaplamaktadır. Etkili bir iletişimin gerçekleşmesi için ise seslenen ile seslenilen arasında bir bağın kurulması gerekir. Bu da çoğunlukla seslenme sözleriyle mümkün olmaktadır. Seslenme sözleri okuyucu ve dinleyiciyi etkilemek için kullanılan bir hitap veya doğrudan konuşma biçimidir. Eski Türkçeden günümüz edebiyatına kadar birçok metinde örneklerine rastlanmaktadır. Bu çalışmada Kemâl Ümmî Divânı esas alınarak seslenme sözlerinin yapı özellikleri ve muhatapları tespit edilmeye çalışılmıştır. Divân seslenme sözleri açısından zengin bir eserdir. Şiirlerdeki seslenme sözlerinin çeşitliliği şairin dilin olanaklarını maharetle kullandığını göstermektedir. Çalışmada seslenme sözleri yapısına göre Seslenme Ünlemleri ve Seslenme Sözü Olarak Kullanılan Yapılar şeklinde iki başlıkta ele alınmıştır. Muhataplarına göre ise Allah’a Yönelik Seslenme İfadeleri, Canlı Varlıklara Yönelik Seslenme İfadeleri, Cansız Varlıklara Yönelik Seslenme İfadeleri ve Şairin Kendisine Yönelik Seslenme İfadeleri olarak gruplanmıştır. Eserde Yapısına Göre 330 Seslenme Sözü tespit edilmiştir. Muhataplarına Göre Seslenme Sözlerinin sayısı ise 325’tir. Metinde tespit edilen seslenme sözlerinin çoğu ünlem grubudur. Seslenme Ünlemi + Kelime ve Seslenme Ünlemi + Kelime Grubu biçiminde 281 seslenme sözü vardır. Kemâl Ümmî Divânı’nda en çok seslenilen kelime göŋüldür. 53 yerde tekrar edilmiştir. Şairin bu sözü sıkça kullanması eserin tasavvufi bir anlayış ile kaleme alındığını ve öğüt yönü ağır basan bir niteliğe sahip olduğunu gösterir.

Anahtar Kelimeler

seslenme sözleri , ünlem , Kemâl Ümmî Divânı , kelime grubu

Kaynakça

• Aktan, B. (2006). Kemâl Ümmî Dîvânı'nın Makâlât adlı yazması ve dil özellikleri. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi. 20, 99-111.
• Alan, N. (2021). Yunus Emre Divânı’nda seslenme sözleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 23 (Yunus Emre ve Türkçe Özel Sayısı), 83-111.
• Altınova, M. ve Kandemir Ö., Ş. (2020). XV. yüzyıl şairlerinden Kemâl Ümmî’nin Kırk Armağan Mesnevisi. Akademik Dil ve Edebiyat Dergisi. 4/4, s. 888-949.
• Alyılmaz, S. (2015). Türkçenin söz diziminde seslenmeler ve seslenme öbekleri. AÜ Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 54, 31-50.
• Atabay, N., Kutluk, İ. ve Özel, S. (2003). Sözcük türleri. İstanbul: Papatya Yayıncılık.
• Balbaba, S. (2009). Kemâl Ümmî Divânı (Tenkitli Metin-İndeks). Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş.
• Banguoğlu, T. (2015). Türkçenin Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Bilgegil, M. K. (2009). Türkçe Dilbilgisi. Erzurum: Salkımsöğüt Yayınevi.
• Çatak, A. ve Vural, A. (2022). Tasavvufî düşüncede cennet ve cehennem telakkisi: Yûnus Emre ve Kemâl Ümmî örneği. Sufiyye, 13, 117-144.
• Demirbaş, M. (2017). Türkiye Türkçesi ağızlarında seslenme sözleri. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 6/4, 2154-2181.
• Doğru, F. (2018). Seslenme sözleri ve genel Türkçe sözlüklerdeki görünümü. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 19/1, 135-150.
• Emre, A. C. (1945). Türk Dilbilgisi. İstanbul: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Ediskun, H. (2017). Yeni Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Ergin, M. (1981). Türk Dil Bilgisi. İstanbul: Boğaziçi Yayınları.
• Gülensoy, T. (1998). Türkçe El Kitabı. Kayseri: Kıvılcım Yayınları.
• Hacıeminoğlu, N. (2005). Türk Dilinde Edatlar. İstanbul: Bilge Kültür Sanat
• Hengirmen, M. (2015). Türkçe Dil Bilgisi, Ankara: Engin Yayınevi.
• Karaağaç, G. (2012). Türkçenin Dil Bilgisi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Karaağaç, G. (2013). Dil Bilimi Terimleri Sözlüğü. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Karahan, L. (2010). Türkçede Söz Dizimi. Ankara: Akçağ Yayınları.
• Karasu, B. (2023). Kemâl Ümmî, Şemseddîn-i Sivâsî ve Niyâzî-i Mısrî Divânlarında yer alan tasavvufî deyimler. Turkish Studies-Language & Literature. 18/2, 1035-1070.
• Korkmaz, Z. (2014). Türkiye Türkçesi Grameri. Ankara: Türk Dil Kurumu.
• Özezen, M. Y. (2004). Türkiye Türkçesi konuşma dilinde seslenme biçimleri üzerine gözlemler genel sınıflama. V. Uluslararası Türk Dili Kurultayı. Ankara: 2265-2276.
• Özezen, M. Y. (2019). Türkçede seni/sizi seslenme sözleri ve Türkçede seslenme (vokatif) durumuna tarihsel bir bakış. Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi. 8/2, 726-742.
• Özer, N. ve Akcan, P. İ. (2022). Türkçede hitap ifadeleri: anlam ve sözcük türü temelinde bir ulamlama. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 7/1, 382-407.
• Öztürk, D. (1991). Kemâl Ümmî Divânı (Metin ve İndeks). Yüksek lisans tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Van.
• Türkçe sözlük (2005). Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
• Uysal, B. (2022). Vesîletü’n-Necât’ta seslenme sözleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi. 24/3, 839-860.
• Ünver, İ. (1986). Kemâl-i Ümmî. Bolu İli Halk Edebiyatı Sempozyumu (2-4 Mayıs 1986). Bolu: 21-28.
• Yavuzer, H. (1997). Kemâl Ümmî Divânı (İnceleme-Metin). Doktora tezi, Gazi Üniversitesi, Ankara.
• Yıldırım, N. (2017). Çağdaş Türk yazi dillerinde kadına yönelik hitaplar. Uluslararası Türk Lehçe Araştırmaları Dergi̇si̇ (Türklad). 1/1, 123-137.
• Yıldırım, N. (2022). Yunus Emre’nin eserlerinde seslenme ifadeleri. Dil Araştırmaları. 30, 93-114.